Skip to main content

Full text of "Kashyapasanhita"

See other formats


प्राक्कथनम्‌ 


वटोदरसंस्कृतमहाविद्यालयतो ज्योतिषशासत्रविषये प्रथमवर्गे विशेषयोग्यता- 
सहितमाचार्यपदवीप्राप्त्यनन्तर॑ संशोधनकार्य कर्तु ममातीव दृढ्या मनीषा जाता। 
तदनुसारत: संशोधनविषयार्थ तथा च सुयोग्यमार्गदर्शकप्राप्तये प्रयत्न: प्रारब्ध:। मम 
भ्राता वे.शा.सं.श्रीकान्तिलाल ल. याज्ञिकोडस्मिन्विषये मह्म॑ सहाय्यं कृतवान्‌। तेन च 
प्रो.डॉ. मुकुन्द वाडेकरमहोदयै: साक॑ मम परिचय: कारित:। विषयचयने मार्गदर्शनं च 
कतु स मदर्थमभ्यर्थित:। अन्तरं च क्रमश: कार्य प्रगतिपथमारूढम्‌। एतदर्थ मम भ्रातुः 
प्रथमं धन्यवादान्‌ स्मरामि। 

मम मार्गदर्शकै: प्रो. डॉ. मुकुन्द वाडेकरमहोदयैर्विषयचयने हस्तलिखितपठने- 
पाठनिर्धारणे-विषयप्रस्तुतीकरणे च निरन्तरं मार्गदर्शन॑ कृतम्‌। तेन चेदं कार्य पूर्णतां 
सफलतां च गतम्‌। सदा सर्वदा संशोधनमग्नैरनेककार्यव्यस्तैरपि सायं-प्रातः यदा- 
कदापि मया गतं तदा सोत्साहमविश्रान्तं सर्वप्रकारक॑ सुयोग्यं मार्गदर्शन विद्यादानं च 
कृतम्‌। मम ज्ञानदीपकश्च प्रज्वालित: | तेषामहं हृदयेनोपकारभारान्‌ स्मरामि। 

प्राच्यविद्यामन्दिरस्थै: संशोधकै: कार्यकारिभिश्व मम संशोधनार्थमुपयुक्तानां 
पुस्तकानां हस्तलिखितानां च सरलतया सम्प्राप्ति: कारित:। विशेषत: डॉ.मीना पाठक, 
डॉ.शर्मिला बागची, डॉ.मिलिन्द जोशी, श्री. प्रफुल्ल सुर्वे -इत्यादीनां हार्दिक 


धन्यवादज्ञापनं करोमि। 


आनन्दाश्रमसंस्था, पुणे, रणवीर - संस्कृत - पुस्तकालय:, जम्मु, 
प्राच्यविद्यामन्दिरं, वडोदरा- एताभि: संस्थाभि्हस्तलिखितानां प्रतिकृतिप्रदानेन 
संशोधनकार्ये सहाय्यं कृतम्‌। तेषामहमाभारं निवेदयामि। 
वटोदरसंस्कृतमहाविद्यालयस्य प्राचार्या: श्री. योगेश ओझा महोदयानां तथा च 
कलासंकायस्य प्रमुखानां प्रो. डॉ. नितिन व्यास महोदयानां संशोधनकार्य 
सौविध्यकरणार्थ धन्यवादा:। मम गुरूणां श्री. सझ्य जोशीमहोदयानामपि संशोधनकार्य 
पुस्तकादिना सहाय्यकरणार्थमुपकारभारं स्मरामि। येषां केषांचन प्रत्यक्षमप्रत्यक्ष सहाय्यं 
मम गृहीतं किन्तु विस्तारभयान्नोल्लेखो कृतस्तेषां सर्वेषामुपकारस्मरणं करोमि। 
अन्ते च मम जननया जनकस्य चोपकारभारं स्मरामि। येषामहं 
सदैवाधमर्णोडस्मि। कर्तुमकर्तुमन्यथा कतु समर्थस्यागाधमहिम्न: परमेश्वरस्य केन 
वचसोपकारभार: स्मर्यते ? तस्यैव कृपाप्रसादादिदं सर्व सिद्ध भवति। तस्मै तु केवलं 
पुनः पुनर्नमस्कार:। 
अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्‌। 
युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठान्ते नम5उक्तिं विधेम।। 


अनन्तचतुर्दशी दीपककुमार लक्ष्मीशड्डर आरम्भडिया 


१५१५/०९/२०११ 





अनुक्रमणिका 









































क्र. विषयव्स्तु पू.क्र. 

१ प्रथमो विभाग:, प्रथमं प्रकरणम्‌, १९ 
ज्योतिषशास्त्रस्थ व्याख्या प्रयोजनमितिहास: 

२ प्रथमो विभाग: , द्वितीयं प्रकरणम्‌, ३५ 
कश्यपस्तस्य संस्कृतसाहित्ये प्रदानञ्न 

३ प्रथमो विभाग: , तृतीयं प्रकरणम्‌, ६२ 
कश्यपसंहितायाः परिचय: 

ड प्रथमो विभाग: , चतुर्थ प्रकरणम्‌, ८८ 
कश्यपसंहिताया अध्यायानां सारः 

५ प्रथमो विभाग: , पञ्ञमं प्रकरणम्‌, १९७ 
तुलनात्मकमध्ययनम्‌ 

६ प्रथमो विभाग: , षष्ठ॑ं प्रकरणम्‌, २७३ 
उपसंहार: 

७ द्वितीयो विभाग:, समग्रकश्यपसंहिता २८६ 
पाठभेद्सहिता 

८ तृतीयो विभाग: , प्रथमं परिशिष्टम्‌, ६९४ 
कश्यपसंहिताश्लोकानामकारादिक्रमेण सूचि: 

९ तृतीयो विभाग: , द्वितीयं परिशिष्टम्‌, ७9२४ 
ज्योतिषशास्त्रीयग्रन्थेषु कश्यपोक्तश्लोकानां 
सडः-ग्रहः 

१० [| तृतीयो विभागः, तृतीयं परिशिष्ट म्‌, ८२४ 
ग्रन्थोक्तसूचिततमन्त्राणामध्यायक्रमानुसारेण सूचि: 

११ |तृतीयो विभाग:, चतुर्थ परिशिष्टम्‌ ८२९ 





ग्रन्थोक्तभौगोलिकशब्दानां सूचि: 














९ 


तृतीयो विभाग: , पञ्ञमं परिशिष्टम्‌, 
ग्रन्थोक्तव्यक्तिविशेषाणामकारादिक्रमानुसारेण 
सूचिः 


८३३ 








श्३े 


तृतीयो विभाग: , षष्ठ॑ परिशिष्टम्‌ 
ग्रन्थकारप्रयुक्तानामौपम्यसूचकानां एलोकार्धाना- 
मध्यायक्रमानुसारेण सूचि: 


८३५७ 





श्ढ 


तृतीयो विभाग: , सप्तमं परिशिष्टम्‌, 
ग्रन्थोक्तपशु-पक्षीशब्दानामकारादिक्रमानुसारेण 
सूचिः 


€४ ४० 





५१७ 


तृतीयो विभाग: , अष्टमं परिशिष्ठ म्‌, 
ग्रन्थोक्तवनस्पति (वृक्ष-लता-गुल्मादि) 
शब्दानामकारादिक्रमानुसारेण सूचि: 


८४५ 





श्६ 


तृतीयो विभाग: , नवम॑ परिशिष्टम्‌, 
संशोधनोपयुकतानां ग्रन्थानां सूचि: 


८५२ 








१७ 





तृतीयो विभाग: , दशमं परिशिष्टम्‌, 
ग्रन्थसम्बद्धविषयप्रदर्शकविविधचित्राणि 





९१६ 








महानिबन्धे प्रयुक्तसंक्षेपाक्षरसूचि: - 

























































































क्र. | संक्षेप: ग्रन्थनाम 

१) | आ.धसू. आपस्तम्बधर्मसूत्रम्‌ 

२) | ओनसीसी | मे कैंटेलॉगस्‌ कैंटेलॉगोरम्‌ 

३) |क. जम्मुनगरस्थितरणवीरसंस्कृतानुसन्धानसंस्थानपुस्तकालयत: प्राप्तहस्तलिखितम्‌, क्रमाडू: स्टेन-१५६ 
४) | कस. कश्यपसंहिता 

५) | गौ.धसू. गौतमधर्मसूत्रम्‌ 

६) । जै.उ.ब्रा. | जैमिनीयोपनिषद्ब्राह्मणम्‌ 

७) | ना.सं. नारदसंहिता 

८) | पा.शि. पाणिनीयशिक्षा 

९) |पु. पुणेनगरस्थिताया आनन्दाश्रमसंस्थात: प्राप्तहस्तलिखितम्‌ क्रमाडू:-२९३७ 
$ के बृहदारण्यकम्‌ 

११) | बू.सं. बृहत्संहिता 

१२) | भ.सं. भद्रबाहुसंहिता 

१३) | म.व. महाभारतम्‌ वनपर्वम्‌ 

१४) | म.स्मृ. मनुस्मृतिः 

१५) | मा.पु. मार्कण्डेयपुराणम्‌ 

१६) | या.शि. याज्ञवल्क्यशिक्षा 

१७) | व.१ वडोदरास्थितप्राच्यविद्यामंदिरस्य प्रथमहस्तलिखितम्‌, क्रमाडू:-२३७१ 
८) | ख २ वडोदरास्थितप्राच्यविद्यामंदिरस्य द्वितीयहस्तलिखितम्‌, क्रमाड्न:-९१७७ 
१९) | व.३ वडोदरास्थितप्राच्यविद्यामंदिरस्थ तृतीयहस्तलिखितम्‌, क्रमाड्र:-९२३५ 
२०) | व.सं. वसिष्ठसंहिता 

२१) | वा.पु. वायुपुराणम्‌ 

२२) | वंत्रा. वंशब्राह्मणम्‌ 

२३) | शां.भसू. शाण्डिल्यभक्तिसूत्रम्‌ 

२४) | सि.शि. सिद्धान्तशिरोमणि: 

२५) | सूसि. सूर्यसिद्धान्तः 


१० 





प्रथमो विभाग: 
प्रथम प्रकरणम्‌ 


ज्योतिषशास्त्रस्य व्याख्या प्रयोजनमितिहास: 


प्रथमो विभाग: 
प्रथमं प्रकरणम्‌ 


ज्योतिषशास्त्रस्थ व्याख्या प्रयोजनमितिहासः 


(प्रस्तावना, ज्योतिषशास्त्रस्य व्याख्या, व्याप्ति:, महत्त्वम्‌, वैविध्यम्‌, त्रिविधत्वं- 
सिद्धान्त:ः. संहिता, होरा, यज्ञयागादीनां समयनिर्धारणम, आधुनिककाले च 
योग्यमुहूर्तस्यावश्यकता, फलज्योतिष॑ं जीवन आवश्यकम्‌, संहिताग्रन्थानां विषया:, 
संहिताग्रन्थानां परिचय:, ज्योतिषप्रवर्तका:, उपसंहार:।) 

ऋग्वेद:, यजुर्वेद:, सामवेद:, अथर्ववेदश्रेति चत्वारों वेदा: सन्ति। वैदिक 
वाडममयं संहिता-ब्राह्मपण- आरण्यक-उपनिषद्‌-रूपेण वैविध्यपूर्णम्‌। वेदज्ञानार्थ 
सहायकानि षडू वेदाड़शासत्राणि -शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्‍तं छन्दो ज्योतिषमिति। 
तेषु ज्योतिषशास्त्रमेकतमम्‌। अस्य भारतीयप्राचीनविद्यासु महत्त्वपूर्ण स्थानं वर्तते। 
सर्वसाधारणजना अप्यस्य सदुपयोगं कुर्वन्तीति सर्वलोकप्रियमिदम्‌। 
विवाहादिविविधसंस्कारेषु, नूतनकार्यारम्भे, गृहप्रवेशे शुभसमयनिर्धारणाय मुहूर्तज्ञानार्थ 
च ज्योतिषशाखस्य समुपयोगो भवति। सूर्योदय-सूर्यास्तज्ञानाथं, विविध 
(सायन-निरयन) पश्चाड्निर्माणे (तिथि-वार-नक्षत्र-योग-करणज्ञानार्थ)देश-प्रदेशस्य 
कालगण,नार्थे, यात्रामुहूर्त (दिकृुशूल-कालहोरा-राहुकालादि) ज्ञानार्थ ज्योतिष- 
शासत्रस्यावश्यकता वर्तते। वर्तमानसमये राशिफलमत्यन्तं॑ लोकप्रियं वर्तते। 
भविष्यफलदर्शके शास्त्रे वैदेशिका जना अपि जिज्ञासायुक्ता दृश्यन्ते। सर्वे जना: 


स्वभाविकालविषय अत्यन्तं जिज्ञासायुकता: सन्ति। ज्योतिषशास्रं न केवलं 


१२ 


कालबोधकं॑ शासखत्रमू,, अपि तु जनानां मार्गदर्क॑ शासत्रम्‌। 
विविधभाग्यावरोधकयोगानाम, अरिष्टयोगानां, विविधोत्पातानां निर्णय एवं 
तद्दोषनिवारणार्थ विविधा उपाया अपि वर्णिता ज्योतिषशास्त्रे। चतुर्वेदेषु 
ज्योतिषशासत्रस्थ ज्ञानं विवर्णितं दृश्यते। तथापि ज्योतिषशासत्रस्थ लगधप्रणीतो 
वेदाड़्ज्योतिषाख्य: स्वतन्त्रो ग्रन्थ: । 
ज्योतिषशास्त्रस्य प्रादुर्भावों विकासश्न- 

जिज्ञासा हि मनुष्याणां मौलिकप्रवृत्तिष्वन्यतमा। यथा भोक्‍तुमिच्छन्ति, 
पातुमिच्छन्ति, रन्तुमिच्छन्ति, तथैव स्वं परञ्ञ ज्ञातुमिच्छन्ति। जिज्ञासैव ज्ञानस्य- 
विज्ञानस्य जन्मदात्री। ग्रह-नक्षत्रविषयकी जिज्ञासैव ज्योतिषशास्त्रस्याविर्भावकारिणी। 
व्यवहारे मानवो5नादिकालादेव दिन-रात्रि-अयन-तारकादिविषये स्वल्पमपि जानाति 
स्म। स एव सूर्य-चन्द्र-ताराकानि-नक्षत्राणि दृष्टवा तेषां यत्किल्चिदपि चिन्तनं करोति। 
तदेव चिन्तनमनुभवोपचितं वैदिकसंहितासु प्रस्फुटितं दृश्यते। तत्‌ पश्चाच्च 
नवीनानुभवसंयोजनपूर्वक॑ लौकिकग्रन्थेष्वपि प्राप्यते। तेन हि ज्योतिषशाख्रस्थ विकास: 
पञ्मावस्थासु क्रमतो . दृश्यते-१)प्राग्वैदिककाल:, . २)वैदिकसंहिताकाल:, 
३)वेदाढ़काल:,  ४)सिद्धान्तकाल:,  ५)आधुनिककालश्वैति। अन्यदृष्त्या- 
१)अज्ञातकाल:, २)आदिकाल:,  ३)पूर्वमध्यकाल:, ४)उत्तरमध्यकाल:, 
५)आधुनिककालश्वेति। अस्य ॒प्राग्वैदिककालो वा नितान्तमेवाज्ञातो5स्माभि:। 
वैदिकसंहितासु यादृश॑ ज्योतिषस्थ निरूपणं  दृश्यते, तदनुसारतो 
यत्तत्पूर्वमपि ज्योतिषस्य यत्किश्धिपि स्वरूपं सुनिश्चितमासीदिति। 
वैदिककालश्चास्य ऋग्वेदाकालादारभ्य._ लगधकालपर्यन्त॑ चलति। यद्यपि 


वेदानामपौरुषेयत्वादनादिनिधनत्वं सर्वे: स्वीक्रियते तथापि तेषां सड्झ्हणे प्रयोजन 


१३ 


गृहणीम:। तेन ऋग्वैदिककालस्तदैव यदा या हि ऋच: सम्प्रतिलभ्यन्ते तासां 
सड्य्रहकालो न तु प्रणयनकाल:। लगधस्य॒ वेदाड्भज्योतिषमारभ्य 
पूर्वमध्यकालोदयस्तत आर्यभट्टीयाविर्भावपर्यन्तम्‌। सिद्धान्तानां स्पष्टीकरणं ज्योतिषस्य 
त्रिस्कन्धानां स्पष्टविभाजनं पशच्चाड्रस्य विकासश्वास्य कालस्य वैशिष्टयानि सन्ति। 
आर्यभट्टस्य आर्यभट्टीयमारभ्य.. कमलाकरदैवज्ञस्य॒ सिद्धान्ततत्त्वविवेक- 
पर्यन्तमुत्तराधों5स्य आर्यभट्ट-ब्रह्मगुप्त-वराहमिहिर-भास्कराचार्य-कमलाकर- 
भट्टास्तत्कालस्य ख्यातय-शस्का: ज्योतिषशास्त्रविशेषज्ञा:। तत आधुनिककालेडपि 
चापीयत्रिकोणणणितकारो. नीलाम्बर:,  सरलत्रिकोणमितिप्रणेता बापूदेव:, 
गणकतरड्रिणीप्रभूतिग्रथानां प्रणेता सुधाकर:, ज्योतिषशास्त्रेतिहसस्थ प्रणेता 
शड्डूरबालकृष्णदीक्षितश्व॒ कालस्यास्य लब्धप्रतिष्ठिता ज्योतिर्विज्ञा: । 
ज्योतिषशास्त्रव्याख्या:- 

किन्नाम ज्योतिषमिति प्रश्ने तावदिदमुत्तरम्‌-ज्योतीषि प्रतिपाद्यन्ते। अस्य 
व्युत्पत्ति:-अर्श आदिभ्योज्चू (अष्ट.५/२/१२४) इति सूत्रेण निष्पन्नतया 
ज्योतिषशब्दोी ज्योतिःप्रतिपादकं॑ शासत्रम। यद्वा धभद्योतन्ते प्रकाशन्ते 
ग्रहनक्षत्रादीन्यनेनेत्युणादिसूत्रनिष्पन्नो5्यं शब्द:। 
१) ज्योतिः:पदार्थानां ज्ञानम्‌- इति ज्योतिषशासत्रम्‌। 
२) भटोत्पलमतेन- ज्योतींषि ग्रहनक्षत्रादीनि, तान्यधिकृत्यः. कृतं॑ शार्त्र 


ज्योतिःशास्त्र॑ ग्रहनक्षत्रयोगेन जगत: शुभाशुभसम्भवात्‌। १ 


? बु.सं. भट्टोत्पलविवृतौ-१ .८ 


१४ 


ज्योतिःशासत्रम्‌- ज्योतिषां सूर्यादीनां गत्यादिज्ञापकं शास्त्रम्‌ ?। ज्योतिषमागमं 
शास्त्रम्‌ू 9 । सूर्यादिग्रहगत्यादिबोधके कालज्ञाने वेदाड़े शासत्रभेदे ४ । अपरिमिते 
गगनमण्डले यानि हि तेजोमयानि बिम्बानि दृश्यन्ते, तानि सर्वाणि समष्ट्या 
ज्योति:शब्देनोच्यन्ते। अपरिमिते गगनमण्डले परिभ्रमणमाणानां प्रतिदिन भिन्न- 
भिन्ननक्षत्रग्रहतारादिज्योति:पिण्डानां स्थितिगतिप्रभावादिवर्णनपरं शार्त्रं ज्योतिषशास्त्र- 
पदेनाभिधीयते। 
ज्योतिषस्य वेदाडगगत्वम्‌- 
ब्रह्मर्षिकश्यपवचनम्‌- 


सम्बन्धस्तस्य शारत्रस्य वेदाड़मिति धातृत:। ५ 


तत्र भास्कराचार्य: - 
शब्दशारस्त्र मुखं ज्योतिष चश्लुषी 
श्रोत्रमुक्तं निरुक्‍्त॑ च कल्प: करौ। 
यातुशिक्षा3स्य वेदस्य सा नासिका 
पादद्वयं छन्‍्द आच्यर्बुधे:।। 4 
नारदो5पि- 


वेदस्य निर्मल चश्लुज्योति:शासत्रमनुत्तमम्‌। 
? वाचस्पत्यम्‌, खं.४, पृ.३१६३ 
३ वाचस्पत्यम्‌ू, खं.४, पृ.३१६३ 
४ वाचस्पत्यम्‌, खं.४, पृ.३१६३ 
५ कश्यपसंहिता अ. १श्लो.१८ 


& सिद्धान्तशिरोमणि:, गणिताध्याय:, श्लो.१ ० 


१५ 


अस्य शास्त्रस्य सम्बन्धो वेदाड़मिति कथ्यते।। ७ 
ज्योतिःशास्त्रस्यथ प्रयोजनम्‌- 
ब्रह्मर्षिकश्यप: - 
शुभाशुभस्य जगतामभिधेयं निरूपणम्‌। 
ग्रहग्रहणसडक्रान्तिर्यज्ञाध्ययनकर्मणाम्‌।। 
प्रयोजनं ततोद्वाहक्रियाणां कालनिर्णय:। 
एतद्विना न सिद्धयन्ति श्रौतस्मार्ताखिलक्रिया:।।८ 
आचार्यभास्करो5पि- 
वेदास्तावद्यज्ञकर्मप्रवृत्ता 
यज्ञा: प्रोक्तास्ते तु कालाश्रयेण। 
शास्त्रादस्मात्‌ कालबोधो मतः स्याद्‌ 
वेदाड्भत्वं ज्योतिषस्योक्तमस्मात्‌ |। ९ 
वेदाड़ुज्योतिषेषपि- 
वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्त: 
कालानुपूर्वा विहिताश्व यज्ञा:। 
तस्मादिदं कालविधानशास्त्र 


यो ज्योतिषं वेद स वेद यज्ञान्‌।। १ ० 


८ कश्यपसंहिता अ. १श्लो.१९-२० 
९ सि.शि. गणिताध्याये, श्लो.९ 
१० वेदाड्ज्योतिषम्‌-३६ 
१६ 


योग्यायोग्यकालबोधो ज्योतिषशासत्रणेव. भवति। समस्तशुभाशुभकर्मणां 
कालनिर्धारणं विना कृत॑ कर्म विनश्यति। अकाले कृतं कर्म विनश्यति। ज्योतिषं 
शुभाशुभकालबोधकं शार्त्र॑ विद्यते। ग्रहाणामुदयास्त-स्थित्यादिस्तस्य फलकथनं, सूर्य- 
चन्द्रग्रहणकालनिर्णय:, संक्रान्तिनिर्णय:, यज्ञारम्भकालनिर्णय:, विवाहमुहूर्तनिर्णय:, 
षोडशसंस्कारस्य कालनिर्णय: - इत्थं श्रौतस्मार्तादिसमस्तकर्माण्यनुकूलसमये 
'फलदानि, अकाले निष्फलानि भवन्ति। अतः ज्योतिषशासत्रस्यावश्यक्ता। 
सिद्धान्त-संहिता-होरात्मकं त्रिविधं ज्योतिषशार्त्रं षड़वेदाड्रानामेकतमम्‌ 
उक्तं च ब्रह्मर्षिकश्यपेन- 
स्कन्धत्रयात्मक॑ शास्त्रमाद्य॑ सिद्धान्तसंज्ञकम्‌। 
द्वितीय॑ जातकस्कन्ध॑ तृतीयं॑ संहिताहययम्‌।। १ ? 
नारदो5प्याह- 
सिद्धान्तसंहिता होरा स्कन्धत्रयात्मकम्‌। १ २ 
संसारस्य शुभाशुभाविषयाणि केवलं॑ नयनेन  दृश्यन्ते, तथैव 
वेदविहितशुभाशुभकर्मणामुपादानमेवं त्याग:- अर्थात्‌ कानि कर्माणि कदा कार्याणि एवं 
कदा न कार्याणि -इत्यादि नेत्रस्य कार्य ज्योतिषशास्त्रेणेव भवेत्‌। यथा नेत्रवान्‌ जनो 
मार्ग स्थितकण्टकादीनि दृष्टवा स्वरक्षां कर्तु शकत:, तेनैव ज्योतिषशासत्रज्ञाता 
सम्पूर्णशुभाशुभकर्मसमयंज्ञात्वा योग्यकालाचरणातू सुखभोक्‍्ता भवेत्‌। 
ज्योतिषशास्त्रस्य ज्ञानेन पुण्यप्रदा उत्तमगति: प्राप्यते। 
उक्त ब्रह्मर्षिकश्यपेन- 
?  कश्यपसंहिता अ. १श्लो.४ 
? ? नारदसंहिता अ.१ श्लो.४ 


१७ 


ज्ञातव्यमध्येतव्यं तु॒पुण्यमायुर्यशस्करम्‌। 


पुण्यकालपरिज्ञानादश्वमेधफलं लभेत्‌।। 


पुण्यकालं॑ च यो वेत्ति स तु वेत्ति पराज्धतिम्‌। 

कालज्ञानेशतिकुशलं॑ त॑ देवा ब्राह्मणं विदु:।।१३ 
ज्योतिषशास्त्रस्य प्रशंसा- 

यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा। 


तद्गद्‌ वेदाड्रशास्त्राणां ज्योतिष मूर्ध्नि संस्थितम्‌।। १ ४ 


अन्यच्च- 
अप्रत्यक्षाणि (विफलान्यन्य)शास्राणि विवादस्तेषु केवलम्‌। 
प्रत्यक्ष ज्यौतिषं शास्त्र चन्द्राकों यत्र(यस्य) साक्षिणौ।। १ ५ 
सूर्यसिद्धान्तवचनम्‌- 
दिव्यं चाक्षुग्रहर्शाणां दर्शितं ज्ञानमुत्तमम्‌। 
विज्ञायार्कादिलोकेषु स्थान प्राप्नोति शाश्रतम्‌।। १ ६ 
गर्गवचनम्‌- 


ज्योतिश्रक्े तु लोकस्य सर्वस्योक्त॑ शुभाशुभम्‌। 


? ३ कश्यपसंहिता अ.१श्लो. २१-२२ 
१ » वेदाड्ज्योतिषम्‌-श्लो. ४ 


१4 सिद्धान्ततत्त्वविवेक:, भाग-३, भूमिका- पृ.५; वशिष्ठसंहिता प्राककथन- पृ.१९; 
सुगमज्योतिषम्‌-१.६२ (संज्ञाध्याये पृ.३७) 


१ & सूर्यसिद्धान्त: -१४.२३ 


१८ 


ज्योतिज्ञनं चयो वेद स याति परमाज्धतिम्‌।। १ ७ 


आचार्यवर्यवराहमिहिरवचनम्‌- 
न सांवत्सरपाठी च नरके परिपच्यते। 


ब्रह्मलोकप्रतिष्ठां च. लभते . दैवचिन्तक: ।। १ ८ 


ज्योतिषशास्त्रस्थ प्राचीनत्वम्‌- 

भारतीयज्योतिषशासत्रमतीव प्राचीना विद्या वर्तते। विश्वस्य सर्वाधिकप्राचीना 
ग्रन्था वेदा:- ऋग्वेद:-यजुर्वेद:-सामवेद;-अथर्ववेद:- इत्येते सन्ति। वेदचतुष्टये 
ज्योतिषविद्याविषयकेडनेके मन्त्रा दृश्यन्ते। वेदस्य प्राचीनत्वे कापि शल्भरा-मतभेदो 
न वर्तते। अनेके विद्वांसो वेदस्य तथा तदन्तर्गतज्ञान-विज्ञानस्य प्राचीनत्वं॑ जानन्ति। 


सर्व ज्ञानं विज्ञानं च वेदे प्रतिष्ठितम्‌। उक्त च- 
स सर्वोजभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि स:। १ ९ 
भूतं भव्यं भविष्यं च सर्व वेदात्प्रसिद्धयति।। २० 


वेदस्य॒प्रवर्तको ब्रह्मा वर्तते। वेदस्य कर्ता-लेखक: कोडपषि न विद्यते। 


अर्थात्‌ चतुर्वेदा अपौरुषेया: सन्ति। उकतं च- 
न कश्।िद्वेदकर्ता स्यद्वेदस्मर्ता चतुर्मुख:। ? ९ 


१ ७ नारदसंहिता प्राक्कथन- पृ.१० 
१८ बू.सं.२.२८ (पृ.१३) 
१९ म.स्मृ.२.६ (पृ.६०) 


२० म.स्मृ.१२.९७ (पृ.४८२) 


-पराशरस्मृतौ 


वेदस्य षडड्भानि वर्तन्ते। उक्‍त॑ च षडड़्गे वेद उच्यते ? ?। एतद्ठिना वेदस्य 
कल्पनापषि न कर्तुं शक्यते। अर्थाद्‌ यथाउड्गहीनस्य पुरुषस्य कल्पना वयं कर्तुंन 
शकक्‍नुम:। अत: पषडऊड्रननि वेदनारायणस्यभिन्नान्यज्ञानि वर्तन्ते। यथा वेदस्य 
प्राचीनत्वं तथैव ज्योतिषशास्त्रस्य प्राचीनत्वं वर्तते। 
ज्योतिषस्य वेदाडुढत्वम्‌- 
पाणिनिशिक्षा- 
शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्‌। 
ज्योतिषामयनं चश्_ुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते। २३ 
भटोत्पल:- 
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्‍तं ज्योतिषां गति:। 
इन्दसां लक्षणं चैव षडड़ो वेद उच्यते।। 
-बृहत्संहिताटीकायां २ ४ 
तत्र भास्कराचार्य :- 
वेदचक्षु: किलेदं स्मृतं ज्यौतिषं मुख्यता चाड़मध्येउस्य तेनोच्यते। 
संयुतो5पीतरै: कर्णनासादिभिश्वक्षुषा5ड्रेन हीने न किद्धित्कर:।। 


२१ पराशरस्मृतौ १.१७ 
२? बू.सं.भट्टोत्पलविवृतौ १.१ 


२३ पा.शि.४१-४२ 


२४ बृहत्संहिताटीकायां १.१पृ.२ 


२० 


२) भास्कराचार्य: - 


-सिद्धान्तशिरोमणौ २५ 
१) नारद:- वेदस्य निर्मल चश्लुज्योति:शाखत्रमनुत्तमम्‌। २ ६ 


वेदाड्भमग्रयमखिलं ज्योतिषां गतिकारणम्‌। २ ७ 


३) ब्रह्मर्षिफश्यपवचनम्‌- 


सम्बन्धस्तस्य शास्त्रस्य वेदाड्गमिति धातृत:।। २८ 



























































वेदपुरुष:- 
वेदपुरुषः 
१. २. ३. ४. ५. ६. 
ज्योतिषं | | शिक्षा निरुक्‍तं व्याकरणं कल्पः छ्न्दः 
नयन ॥ हक । श्रोत्र मुखं हस्तौ पादौ 


















































ज्योतिषशास्त्रस्य सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनकथनम्‌-यथा परम्पराप्राप्तश्लोकेषु 


सर्वेषु कार्येषु प्रयोजनकथनस्य महत्त्वं प्रतिपाद्यते। यथा- 


२५ सि.शि. १.१० ग्रहगणिताध्याये) 
र६ ना.सं.-१.४ 
२७सू सि.-१.३ 


२८ कश्यपसंहिता-१.१८ 


२१ 





सिद्धि: श्रोतृप्रभतीनां सम्बन्धकथनाद्यत:। 
तस्मात्‌ सर्वेषु शास्त्रेषु सम्बन्ध: पूर्वमुच्यते।। 
किमेवात्राभिधेयं स्यादिति पृष्टस्तु केनचित्‌। 
यदि न प्रोच्यते तस्मै फलशून्यं तु तद्धवेत्‌।। 
सर्वस्यैव हि शाख्स्य कर्मणो वापि कस्यचित्‌। 
यावत्प्रयोजनं॑ नोक्तं॑ तावत्केन गृह्मते।। २९ 
१) सम्बन्ध: - 
वाच्य-वाचकलक्षणं हि. सम्बन्ध उच्यते। वाच्यं नाम अर्थ:, एवं 
वाचक: शब्दों वा उपाय:। एवमुपेयलक्षण: सम्बन्ध: कथ्यते। उपायं हि 
प्रस्तुत॑ शार्त्र तथा उपेयं हि ज्ञानं वर्तते। 
२) अभिधेयम्‌- 
येन शास्त्रेण यद्ग्रह-नक्षत्रोत्पन्नं शुभाशुभं॑ तथा दिव्यान्तरिक्षभौमादि - 
उत्पातस्य फलज्ञानं भवति, तदेव हि अभिधेयमुच्यते। 
उक्त च कश्यपसंहितायां- 
शुभाशुभस्य जगतामभिधेयं निरूपणम्‌। ३० 
३) प्रयोजनम्‌- 
चरा-चरसंसारस्य शुभाशुभभलकथनं हि प्रयोजनं कथ्यते। एवं 
सम्यग्ज्ञानातू (अन्तिमं लक्ष्यं) मोक्षप्राप्ति: प्रयोजनं उच्यते। यावत्‌ सर्वशास््रस्यैवं 
कार्यस्य प्रयोजन नोच्यते, तावत्‌ तच्छाख्नस्य केन ग्रहणं भवति? 
२९ बृहत्संहिताटीकायां भट्टोत्पल: १.१ (पृ.२) 


३० कश्यपसं.अ. १, श्लो.क्र.-१९ 


९ 


उकतं च कश्यपसंहितायां- 
ग्रहग्रहणसडमक्रान्तिर्यज्ञाध्यपनकर्मणाम्‌।। 


प्रयोजन ततोद्वाहक्रियाणां कालनिर्णय:। ३ १ 


अन्न नारदो5षपि- वेदस्य निर्मलं चक्षुज्योति:शाखमकल्मषम्‌। ३? 
विनैतदखिलं कर्म श्रौतं स्मार्त न सिद्धयति।। ३३ 


आचार्यभास्करो5पि- 
वेदास्तावद्यज्ञकर्मप्रवृत्ता 


तज्ज्ञा: प्रोक्तास्ते तु कालाश्रयेण। 
शास्त्रादस्माद्‌ कालबोधो मतः 
स्याद्‌ वेदाद्भत्वं ज्योतिषस्योक्तमस्मात्‌।। 
-सिद्धान्तशिरोमणौ ३ ४ 

सम्बन्ध-अभिधेय-प्रयोजनं कथनमत्यावश्यकम्‌। तेन कारणादत्राद्ये सम्बन्धकथनम्‌|। 
उक्त च कश्यपसंहितायां- 

सम्बन्धस्तस्य शास्त्रस्य वेदाड़मिति धातृत:।३५ 
अर्थादस्य शासखत्रस्य सम्बन्धो वेदाड़त्वेन वर्तते। 
कानि वेदाज्भानि? 
३१ कश्यपसं.अ. १,श्लोक: क्र-१९,२०,२१,२२ 
३? नारदसंहिता अ.१, श्लो.४ 
३३ नारदसंहिता अ.१, श्लो.७ 
३४ सिद्धान्तशिरोमणौ, ग्रहगणिताध्याये-९, ११ 


३५ क.सं. १.१८ 


२३ 


वेदस्य षडड़्रानि - 

१) शिक्षा-नासिका २)कल्प:-करौ ३)व्याकरणम्‌-शब्दशास्त्रं मुखरूपम्‌ 
४)निरुक्तम्‌-श्रोत्रम्‌ ५)ज्योतिषमू-नयनम्‌ ६)छन्‍्द:-पादद्वयम्‌। 
अथ ज्योतिषशास्त्रस्यथ प्रयोजनं व्यवहारिकोपयोग: - 
१) कालगणना- समयमापनं, दिनमानं, रात्रिमानं, अहोरात्रमानं, सप्ताहमानं, 
पक्षमानं, मासमानं, वर्षमानं, नक्षत्रमानं, सावनदिनमानं, सौरदिनमानं, इत्यादिकम्‌। 
कालगणनारहितमितिहासस्य लेखनज्ञानं कदापि न शक्यम्‌। 
२) कृषिः- अन्नात्‌ भवन्ति भूतानि- इति श्रीमद्धगवद्गीतावाक्यानुसारेण ३ ६- अन्न हि 
भूतस्य आत्मा(पोषकं) अस्ति। अतः सर्वजनानां जीवनमन्नं वर्तते। अन्नस्योत्पादनं 
ऋतु(वर्षा-काल)वशात्‌ भवेत्‌। तत्कारणातू कालस्य परिगणनाज्ञानमावश्यकम्‌। 
अकाले सेविता कृषिरनाशमाप्नोति। अर्थात्‌ कालज्ञानरहिता कृषिर्न फलदा। 
३) जलयानम्‌- समुद्रे दिग्ज्ञानार्थमपि ज्योतिषशास्त्रस्य ज्ञानमत्यावश्यकम्‌। समुद्र 
जलस्तरस्य क्षीणत्व-वर्धत्वस्य ज्ञानं तिथेज्ञनाद्‌ भवति। तस्यास्तिथेज्ञनें 
ज्योतिषशास्त्रज्ञानादेव जायते। अर्थादत्रापि ज्योतिषज्ञानमतीवावश्यकम्‌ | 
४) खगोल-तारादिज्ञानम्‌- एतज्ज्ञानमपि ज्योतिषशाख्रविषयकमस्ति। तारा-ग्रहादीनां 
समस्तखगोलिकपदार्थानामुदयास्तादिक॑ सर्व ज्ञानं ग्रह-गति-अवलम्बितं वर्तते। तस्य 
ज्ञानार्थ ज्योतिषशास्त्रस्य ज्ञानमत्यावश्यकम्‌। 
५) भौगोलिकस्थान(देश-प्रदेश)ज्ञानम्‌- एतज्ज्ञानं देशान्तरादि- अक्षांश- 


रेखांश-रेखान्तरादिकं( खगोलिकमेव॑ भौगोलिकं) ज्योतिषशास्त्र-गणिताधारेण ज्ञातुं 


३६ श्रीमद्धगवद्गीता-३.१४ 


२४ 


शक्यते। तत्सर्वमपि ज्योतिषशास्त्र-गणितोपरर्यवलम्बितं वर्तत। अतो भौगोलिक- 
स्थान( देश-प्रदेश ) ज्ञानार्थ ज्योतिषशासत्रस्य ज्ञानमत्यावश्यकम्‌|। 

६) सूर्योदय-सूर्यास्तज्ञानम्‌- एतज्ज्ञानं ज्योतिषशासत्र-गणिताधारेण ज्ञातुं शकनोति। 
तत्सर्वमपि ज्योतिषशास्त्र-गणितोपरर्यवलम्बितं वर्तती। अतो ज्योतिषशासत्रस्य 
ज्ञानमत्यावश्यकम्‌। 

७) सूर्यग्रहण-चन्द्रग्रहणस्य ज्ञानमू- सम्मीलनादारभ्य ग्रहणमोक्षकालपर्यन्तं 


दशावस्थाज्ञानार्थ ज्योतिषशास्त्रस्य ज्ञानमत्यावश्यकम्‌। 


यथा वैदिककाले प्राचीने यज्ञादिक्रियाणां सुसंपादनार्थ 
योग्यसमयज्ञाननिर्धारणार्थमिदं शास्त्र प्रवृत्तम, तथाधुनिकालेडपि योग्यकार्यस्य कृते 
सुयोग्यसमयज्ञानार्थमस्य समुपयोगो भवति। क्रिया हि योग्यसमये विहिता सिद्धिप्रदा 
सुफला च भवति- इति वैज्ञानिक: सिद्धान्त:। आगामिन: शुभाशुभसमयस्य ज्ञानेन 
कार्यानुकूल्यं प्रातिकूल्यं च ज्ञायते। तदुपायस्य पूर्वमेवायोजनं कर्तुं शक्यते- इति 
सांप्रदायिक: सिद्धान्त: । इति ज्योतिषस्याधुनिककाले5पि महत्त्वं वर्तते। 
स्कन्धत्रयात्मकं॑ ज्योतिःशास्त्रम्‌:- 
तथा च भगवान्गर्ग :- 
गणितं जातक॑ शाखां यो वेत्ति द्विजपुड्भव:। 
त्रिस्कन्धज्ञो विनिर्दिष्ट: संहितापारगश्चव सः।। ३७ 
गणितं जातक॑ तथा (ज्योतिषस्य अन्यां) शाखां संहितां यो द्विजश्रेष्ठो 


जानाति, स एवं ज्योतिषशास्त्रपारगो विद्वान्‌ भवति। 


३७ बू.सं.भट्टोत्पलविवृत्तौ-अ. १,श्लो.९ (पृ.-१९) 


२५ 


ज्योतिषशास्त्रं त्रि-स्कन्धात्मकम्‌- 


ज्योतिषशास्त्रत्रि-स्कन्धात्मक॑ भवति। तत्र प्रथमं॑ सिद्धान्त: (गणित- 


तन्त्र) द्वितीयं होरा(जातकं) एवं तृतीयं संहितास्कन्धो वर्तते। 
१) गणितं(सिद्धान्त-तन्त्र), २) होरा(जातकं), ३) संहिता 


गणित-संहिता-होराभिधानैस्रिभि: स्कन्धे रचितस्य महतो ज्योतिश्शासत्रस्यैक: 
स्कन्धो भवति संहिता। गणित-संहिता-होरेति शाखाभिरविस्तृतस्य ज्योति:शास्त्रस्य 
स्वरूपवर्णनमनेकैराचार्यविस्तरत: कृतमस्ति। तत्रैकैकस्कन्धस्यस्वरूपावबोधकं 
लक्षणं संक्षेपेण निर्दिश्यते। 
१) सिद्धान्त:(गणित-तन्‍्त्र ) : - 
प्रथमं गणितस्कन्धलक्षणम्‌- 
यस्मिन्‌ ज्योतिषशास्त्रे सूर्यादिग्रहाणां गति:-मेषादिराशौ सशञ्जरादिगणितं वर्तते 
स एव सिद्धान्तस्कन्धो भवति। 
भास्कराचार्यकृते सिद्धान्तशिरोमणौ- 
त्रुट्यादिप्रलयान्‍्तकालकलनामान प्रभेदा: क्रमा- 
च्चारश्व द्युसदां द्विधा च गणितं प्रश्नास्तथा सोत्तरा: । 
भूधि९ष्ण्यग्रहसंस्थितेश्व कथन यमन्त्रादि यत्रोच्यते 


सिद्धान्त: स उदाहतोऊत्र गणितस्कन्धप्रबन्धे बुधे:।।३८ 


३3८ मध्यमाधिकारे श्लोक: क्र.-६ 


२६ 


ब्रह्मर्षिफश्यपमतेन ज्योतिषशास्त्रस्यथ ॒ग्रन्थे निन्‍्मलिखितो विषयस्तत्र वर्तते सः 
सिद्धान्त:(गणित-तन्‍्त्रं ) कथ्यते। 


तद्यथा- 
ग्रहाणां मध्यमा भुक्ति: स्फुटभुक्तिरनन्तरम्‌। 


दिक्‍्साधनं॑ ततश्छाया लग्नकालविनिर्णय:।।५॥। 
चन्द्रार्कग्रहणं॑ सम्यक्‌ तयोश्व परिलेखनम्‌। 
समागमो युद्धभेदो ग्रहाणां युतयस्तत: ।।६।। 
उदयास्तमयज्ञानं चन्द्रशुद्धनतोन्नतिम्‌। 
पातवैधृतयोर्भेदी भूगोलं यन्त्रलक्षणम्‌।।७।। 


मानक्रिया मानभेदाश्चाद्यस्कन्धे प्रकीर्तिता:। ३९ 


२) होरा(जातकं) : - 
स्कन्धत्रयेषु सवपिक्षया विस्तृतो जातकस्कन्ध:। तत्संक्षिप्त॑ प्रयोजन 
सारावलीग्रन्थारम्भे श्रीकल्याणवर्मणोक्तम्‌- 
विधात्रा लिखिता यासौ ललाटे क्षरमालिका। 
देवज्ञस्तां पठेदव्यक्तं होरानिर्मलचक्षुषा | १ || ४० 
ब्रह्मर्षिफश्यपमतेन ज्योतिषशास्त्रस्य ग्रन्थे निम्नलिखितो विषयस्तत्र वर्तते 
सा होरा(जातकं) कथ्यते। 


तद्यथा- 


३९ क.सं.अ.१, श्लो.५-८ 
४० सारावल्यां-२.१ 


२७ 


राशिभेद: खेटयोनिर्वियोनिर्जन्मलक्षणम्‌।।८ ।। 

निषेको जननं पुंसामरिष्टं भद्गलक्षणम्‌। 

आयुर्दायो दशा भेदा भेदाश्चान्तर्दशासु च।।९॥। 
अष्टवर्ग: कर्मजीवो राजयोगाश्व संज्ञका: । 

चान्द्रयोगा ट्विग्रहाद्या: प्रवज्यायोगसंभवा: ।।१०॥। 
राशिशीलं॑ दृष्टिफलं ग्रहभावफलं तत:। 

आश्रयाख्याश्च ये योगा योगा: सड्डीर्णसम्भवा:।।११।। 
सत्रीजातक॑ नेष्टयोगं निर्वाणं नष्टजातकम्‌। 

द्रेष्काणश्च क्रियायोगा द्वितीयस्कन्धसम्भवा:।।१२।। ४९ 


१) संहिताः- 
बृहत्संहितार्वाचीनो ग्रन्थ:। अस्यां संहितायां विविधसंहिताकाराणामुद्धरणानि 


वर्तन्ते। विविधसंहितानां सड्डलनं विधाय विविधावैज्ञानिकानामशक्यप्रायाणां गणित- 
तर्क-प्रत्यक्षता-शास्त्रप्रमाणादीननुसृत्य पूर्वाचार्याणां मतखण्डन-मण्डनपूर्वक॑ स्वमतस्य 
विद्वत्तापूर्वक॑ स्थापना दरिदृश्यते। बृहत्संहिताया भट्टोत्पलकृता विवृतिरतिप्रसिद्धा वर्तते। 
अस्यां संहितायां बहवो विषया: सड्यगृहीतास्यापि पूर्णतया यज्ञाड्भवर्णनं, 
षोडशसंस्कारमुहूर्तविवेचनं च न प्राप्यत इति विचारणीयम्‌ | 

नारदसंहिता कश्यपसंहिता चार्षसंहिते। प्राचीने संहिते स्त:। नारद- 
कश्यपसंहितयोरनेकविषय-विवेचनादिकंे समान दृश्यते। उभे संहिते 
संस्कारमुहूर्तविवेचनं, पश्चाड्विवेचनं, श्राद्धविवेचनमिति बहुविधा विषया वर्णेते। 


वसिष्ठसंहितायां संहिताविषयानां विस्तारपूर्वक॑ वर्णन प्राप्यते। समस्तसंस्कारा:, पूर्णतया 


४१ क.सं.अ.१, श्लो.८-१२ 


२८ 


पश्चाड़ं, शकुनादिसमस्तविषययाणां विवेचन प्राप्यते। तथाप्युत्पातशान्तिवर्णनं पूर्णतया 
न वर्णितम्‌। 
गर्गसंहिता अद्य समये न लभ्यते, तथापि तस्या उद्धरणानि मुहूर्तचिन्तामणौ 

पीयूषधाराटीकायां वर्तन्ते। वराहमिहिरोडपि स्वसंहितायां तस्या उल्लेखं कृतवान्‌। 
भट्टोत्पलस्य बृहत्संहिताटीकायां विविधोद्धरणानि प्राप्यन्ते। अद्भधुतसागरे5पि गर्गवचनानि 
दृश्यन्ते। गर्गसंहिताप्यार्षसंहिता। 

भगुसंहिताद्यसमये प्राप्यते, किन्तु न तु प्राचीना भृगुसंहिता। केषांचन विदुषां 
मतेन भृगुसंहितायां समस्तजनानां कुण्डली-फलादेशो लिखित:। अद्यसमये 
प्राप्तभगुसंहितायां द्वादशलग्ने सूर्यादिग्रहाणां फल प्राप्यते न तु समस्तजनानां कुण्डली- 
'फलादेश:। न तु संहिताविषयकं ग्रहचारादिवर्णनं प्राप्यते। संहितायां केवलं जातक 
शास्त्र प्राप्पते।॥ ममानुमानतः कालप्रकोपादियं संहिता भ्रष्टा-नष्टा जाता। तेन 
संहिताविषयकविषयाणि नोपलभ्यन्ते, केवलं जातकविषयक॑ वर्णन प्राप्पते। कश्यप- 
नारद-पराशरेणास्योल्लेख: ज्योतिषशास्त्रप्रवर्तकत्वेन कृत:। रावणसंहितापि सत्यरूपा 
न लभ्यते। हिन्दीभाषायां प्राप्यते। कालप्रभावादियं संहितापि नष्टा जाता। 

भद्रबाहुसंहिता जैनधर्मप्रभावसम्पन्नग्रन्थो दरिदृश्यते। न तु प्राचीनग्रन्थ:। 
जैनमूर्ति-शकुन-केचनोत्पात-ग्रहचारादिक॑ वर्णितम्‌। पश्चाक़-षोडशसंस्कारादिवर्णनं न 
दृश्यते। शौनक-लोमश-पौलिश-यवनसंहिता अपि अतीव प्राचीना: सन्ति। ता 


आर्षसंहिता: सन्ति। कश्यपादिभिरेतेषामुल्लेखो5ष्टादशप्रवर्तकेषु कृत: । 


संहिताव्याख्या- 


२९ 


१) सम्यग हित॑ प्रतिपाद्यं यस्या:। ४२ 
२) सुव्यवस्थितरचनाकृतो ग्रन्थ: | ४३ 
संहितास्कन्धस्य लक्षणं बृहत्संहितायाम्‌- 


ज्योति:शाख्रमनेकभेदविषयं स्कन्धत्रयाधिष्ठितम्‌। 
तत्कात्स्न्योपनयस्य नाम मुनिभरि: सड्डीत्त्यते संहिता।। ४४ 
संहिताशास्त्रं कश्यपसंहिता च- 
त्रिस्कन्धात्मकज्योतिषशासत्रे संहितास्कन्धस्यातीव महत्त्वम्‌। समस्तभूतानां 
हितकारक ज्ञानं यत्र स्थितं सा संहिताशब्देन ज्ञायते। अत्र ज्योतिषविषयेडपि 
समस्तप्राणिनां हितकाम्यया विविधविषयस्य सम्यक्‌ संगृहीतं॑ ज्ञानं हि संहिता 
विद्वज्जना मन्यन्ते। 
अयं संहितास्कन्धो भौतिकफलितज्योतिषपदेनाप्यभिधीयते। वस्तुतः सर्वेषामेव 
स्कन्धानां संक्षेपेण विवेचनाद्धि संहिताया: संहितात्वम्‌। संहितापारगो दैवचिन्तको 
भवतीति। संहितायां सांवत्सरसूत्रं, ग्रहचार:, ग्रहयुति, वर्षफलं, शुढूगाटकं, मेघगर्भ:, 
उल्कादिलक्षणं, उत्पाता:, वास्तु, उत्पातशान्तिः, शकुनविचार:, पद्चाड्भादिफलं, 
मुहूर्तविचार:, ग्रहगोचराश्रैवमाद्या विवेचनीया विषया इति महत्प्रयोजनमस्य स्कन्धस्य 
इति। 
नारदसंहितायामष्टादशज्योतिषप्रवर्तकानां निर्देशों दृश्यते। 
४९ वाचस्पत्यम्‌ पृ.५११९० 
४३ धी स्टुडेन्टस्‌ न्यू संकृत डिकृश्नरी पृ.८६८ 


४४ बृहत्संहिता-अ. १ .श्लो.९ 


३० 


तद्यथा- 


ब्रह्माचार्यों वसिष्ठोउत्रिर्मनु: पौलत्स्यलोमशौ। 

मरीचिरड्विरा व्यासो नारद: शौनको भृगु:।।२।। 

च्यवनो यवनो गर्ग: कश्यपश्च पराशर: | 

अष्टादशैते गम्भीरा: ज्योति:शाख्रप्रवर्तका: ।।३ ।। ४५ 
पराशरमतोकताष्टादशज्योतिषशास्त्रप्रवर्तका: - 


विश्वशडः नारदो व्यासो वसिष्टो5त्रि: पराशर:। 

लोमशो यवन: सूर्यश््यवन: कश्यपो भृगु: ।। 

पुलस्त्यो मनुराचार्य: पौलिश: शौनकोडड्रिरा:। 

गर्गों मरीचिरित्येते ज्ञेया ज्योति:प्रवर्तका: ।। ४६ 
ब्रह्मर्षिकश्यपोक्ताष्टादशज्योतिषशास्त्रप्रवर्तका: - 

सूर्य: पितामहो व्यासो वसिष्टठो5त्रि: पराशर:। 

कश्यपो नारदो गर्गों मरीचिर्मनुरज्जिरा:।।२।। 

रोमश: पौलिशश्चैव च्यवनो यवनो भृगु:। 

शौनकोउष्टादशैवैते ज्योतिःशाख्त्रप्रवर्तका: ।।३ ।। ४७ 


४५ नारदसंहिता,अ. १, श्लो. २-३ 
४4 भारतीय-ज्योतिषशास्रस्येतिहास: पृ.९ 
४७ क.सं.-अ. १ .एलो. २-३ 


३१ 


ज्योतिर्विद्व्याख्या:- 
ज्योतिषशा्त्रं कालबोधक शाख्त्र वर्तते। 
(पु.) ज्योतिषां सूर्यादीनां गत्यादिक॑ वेत्ति। ज्योति:शाख्राभिज्ञे। ४८ 
प्रसड्रात्‌ कालस्वरूपलक्षणम्‌- 
विभुद्र॒व्यस्य कालस्य प्राथम्पेन परिगणनं तर्कसड-्ग्रहादिषु दृश्यते। ४९ 
कलभक्षणे विकलेन वा इत्येस्माद्धातोाः घजि सति काल इति रूपस्य 
सिद्धि: । ५ ० 
अत एव सूर्यसिद्धान्तवचनम्‌- 
लोकानामन्तकृत्काल: कालो5न्य: कलनात्मक:। 
स द्विधा स्थूल-सूक्ष्मात्वान्मूर्तश्रामूर्त उच्यते।। 
प्राणादि: कथितो मूर्तस्त्रुट्याद्यो5मूर्तसंज्ञक: | ५ ? 
बूसंहिताटीकायां भट्टोत्पलो5पि- 
काल: सृजति भूतानि काल: संहरति प्रजा: । 
काल: सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रम: ।।५ २ 
उक्तश्लोके स्पष्टरूपेण. प्रतिपादितं यत्‌ यत्किशज्च जगत्याझ्गत्‌तत्सरव॑ 
कालाधीनम्‌। 
४८ वाचस्पत्यम्‌ पृ.३१६३ 
४९ सारसवती सुषमा (त्रैमासिकी) पत्रिकायां- पृ.१६१ 
५० सारसवती सुषमा (त्रैमासिकी) पत्रिकायां- पृ.१६१ 
५ १ सू सि.मध्यमाधिकाराध्याये श्लो.-१०-११ 


५२ बृहत्संहिताटीकायां १.७ (पृ.-७) 


३२ 


वाक्यदीपके5पि- 
उत्पत्ती स्थितौ चापि विनाशे चापि तद्ठताम्‌। 
निमित्तकालमेवाहुर्विभक्ते नात्मना स्थितम्‌।।५३ 
अत एवं वाक्यपदीये- 
अव्याहतकला यस्य कालशक्तिमुपाश्रिता। 
जन्मादयो विकारा: षड़्‌ भावभेदस्य योनय:।।५ ४ 
श्रीनिम्बार्कसम्प्रदायमते- 
प्राकृताप्राकृताभ्यां भिन्नोडचेतनद्र॒व्यविशेष; काल:।५५ 
वल्लभसम्प्रदायानुसारेण- 
ब्रह्मव्यतिरिक्त: कश्चनन पदार्थों नास्ति। अतो ब्रहव काल:। 
कालोउस्मि लोकक्षयकृत्‌ प्रवृद्धः ०६ इति गीताप्रमाणाद्‌ ब्रहोव॒ काल:। 
उपाधिभेदेन तस्य व्यवहारसम्पादकत्वात्‌। 
गौडीयवैष्णवसिद्धान्तानुसारेण- 
सत्त्वादिगुणत्रयहीन॑ भूतवर्तमानादिव्यवहारकारणं_ जड़द्रव्यं 


काल;:। ५ ७ 


५ ३ सारसवतीसुषमा (त्रैमासिकी) पत्रिकायां- पृ.१६७ 
५ ४ सारसवतीसुषमा (त्रैमासिकी) पत्रिकायां- पृ.१६७ 
५५ सारसवतीसुषमा (त्रैमासिकी) पत्रिकायां- पृ.१६१ 
५६ श्रीमद्धगवद्गीता-११.३२ 


५ ७ सारसवतीसुषमा (त्रैमासिकी) पत्रिकायां- पृ.१६७ 


शेर 


पशञ्नरात्रमतानुसारेण- 
कालस्य नियतेनापि सूक्ष्म: सर्वनियामक:। 
उदेति प्रथमं शक्तेर्विष्णुसड्डल्पसन्धित:।। 
कालस्य पाचन रूप॑ यत्तत्तु फलनात्मकम्‌। 
उदेति नियते: सो5थ कालसड्जूल्पचोदित:।।५८ 
विष्णुपुराणानुसारेण- 
अनादिर्भगवान्‌ कालो नान्तो5स्य द्विज उच्यते। 
अव्युच्छिन्नास्ततस्त्वेते सर्वस्थित्यन्तसंयमा: ।। ५ ९ 
श्रीभागवतानुसारेण- 
विश्व वे ब्रह्म तन्मात्र॑ संस्थितं विष्णुमायया। 
ईश्वरेण परिच्छिन्न॑ कालेनाव्यक्तमूर्तिना।। ६ ० 
एवं कालो5प्यनुमित: सौक्ष्मे स्थौल्ये च सत्तम:। 
संस्थानभुक्त भगवान्‌ अव्यक्तो व्यक्तभूद्रिभु:।। ६ १ 
स्वकाल: परमाणुर्वें यो भुडक्ते परमाणुताम्‌। 


स्वतो विशेषभुग्यस्तु स काल: परमो महान्‌।। ६ २ 


५८ सारसवतीसुषमा (त्रैमासिकी) पत्रिकायां- पृ.१६१ 
५९ वि.पु.१.२.२६ 

६० श्रीमद्भागवते-३.१०.२२ 

६ ९ श्रीमद्भागवते-३.११.३ 


६२ श्रीमद्भागवते-३.११.४ 


३४ 


प्रथमो विभाग: 
द्वितीयं प्रकरणम्‌ 


कश्यपस्तस्य संस्कृतसाहित्ये प्रदानञ्ञ 


प्रथमो विभाग: 
द्वितीयं प्रकरणम्‌ 


कश्यपस्तस्य संस्कृतसाहित्ये प्रदानञ्ञ 


(ज्योतिषसंहिताकारेषु.. कश्यपस्थ विवेचनम्‌, कश्यप-काश्यपशब्दस्य 
स्पष्टीकरणम्‌ू, इतिहास:, कश्यपकाश्यपविषये वेदे साहित्ये धर्मशास्रे च सन्दर्भा:, 
तेषां विश्लेषणं, समय:, स्थानम्‌, ज्योतिषग्रन्थेषु सन्दर्भा: श्लोकाश्च, बाह्य साक्ष्यम्‌, 
आन्तरिकं साक्ष्यं समयस्य स्थानस्य च निर्धारणम्‌, उपसंहार: ) 

प्रस्तुतस्य संशोधनमहाप्रबन्धस्य मुख्यो विषय: कश्यपसंहिता वर्तते। कश्यपस्य 
संहिता कश्यपसंहिता। अत एवं कश्यप विषये प्राचीनसाहित्य उपलब्धं विवेचनमत्र 
प्रस्तूयते। कश्यप: काश्यपो वा क आसीतू। तस्य जीवनविषये कार्यविषये 
विविधग्रन्थप्रणयनविषये या विविधा सात्रग्री प्राप्पते तस्य विवेचनमत्र क्रियते। सिद्धेश्वर 
शास्त्री चित्रावमहाभागेन स्वकीये भारतवर्षीयप्राचीनचरित्रकोषग्रन्थे ६३ काश्यपविषये 
निम्नलिखितं विवरणं कृतम्‌। तद्यथा- 

कश्यप: अग्ने: शिष्य आसीतू। तस्य शिष्यो विभाण्डक: (वं.ब्रा.२)। 
ज््यायुषम्‌-मन्त्र ६४ आयुष्यवृद्धे: प्रार्थना क्रियते, तदा काश्यपस्य निर्वेशों भवति। 


गोत्रकार: काश्यप:-गोत्रकार-ऋषिरूपेण तस्योल्लेखो वर्तते। अस्य कुलस्य मन्त्रकारा 


१.पृ.१०९-मराठी संस्करणे 
२. जै.उ.ब्रा.४.३.१ 


रे६ 


हारित-शिल्प-नैश्रुवादयो वर्तन्ते। अस्य कश्यपस्य वशिष्ठ-ऋषिणा साक॑ घनिष्ठ: 
सम्बन्धो वर्तते (ब.३.२.२.४)। 

इमावेव गौतमभरद्वाजा वयमेव गौतमो5यं भारद्वाज5इमामेव विश्वामित्रज- 
मदग्नी5अयमेव विश्वामित्रोड्यं जमदग्निरिमावेव वशिष्ठकश्यपा वयमेव वशिष्टो5यं 
कश्यपो वागेवात्रिर्वाचा झूुन्नमद्यतेतिर्हवैनामैतद्यदत्रिरिति सर्वस्यात्ता भवति 


सर्वस्यान्नम्भवति य5एवं वेद। 


कश्यप: ऋषिविंष्णोर्नाभिकमलात्समुद्धूतस्य ब्रह्मणो नप्ता यज्ञे सोमरसपाना- 


त्कश्यपेत्यभिधानं प्राप्तवानू। तदुक्‍तं मार्कण्डेयपुराणे ६ ५- 


ब्रह्मणस्तनयो यो5 भून्मरीचिरिति विश्रुतः । 

कश्यपस्तस्य पुत्रो5 भूत्कश्यपानात्स कश्यप: ।। इति। 
कश्यं सोमादिरसं पिबतीति कश्यप इति तद्व्युत्पत्ति:। ६ ६ 

वायुपुराणेउपि-काश्यपस्य विषये उक्‍्तं यथा ६ ७- 

कश्यप: सवितुर्विद्वांस्तेन स ब्रह्मण: सम: । 

मन्वन्तरेषु सर्वेषु ब्राह्मणांशेन जायते।। 

कन्यानिमित्तमित्युक्ते दक्षेण कुपिता: प्रजा: । 

अपि वत्स तदा कश्यं कश्यं मद्यमिहोच्यते।। 

हाश्वेकसा हि विज्ञेया वाड़मन: कश्य उच्यते। 

कश्यं मद्यं स्मृतं विप्रे: कश्यपानात्तु कश्यप: ।। 


६4 मा.पु.१०१.३ 
६ ६ काश्यपशिल्पं निवेदनम्‌ पृ.क्र.-२ 


६७ अ.६५,श्लो.११४-११८ 


३७ 


करोति नाम यद्वाचो वाचं क्रूरमुदाह्तम्‌। 

दक्षाभिशप्त: कुपित: कश्यपस्तेन सो5 भवत्‌।। 

तस्माच्च कश्यपेनोक्तो ब्रह्मणा परमेष्ठिना। 

सर्वाश्व ब्रह्मवादिन्य: सर्वास्ता लोकमातर:।। 
शरीरमिन्द्रियाणामधिष्ठानम्‌। तस्योपभोक्‍्ता जीव एवं कश्यप: (कश्यं पिबति इति 


कश्यप: ) | एवमप्यर्थ: प्राप्यते। ६८ 
स ब्रह्मणो मानसपुत्रो वर्तते। मरीचि-ऋषे: पत्नी तथा कर्दम-ऋषे: कन्या 
कलानाम्नी आसीतू। तस्या: कश्यपस्तथा पूर्णिमा चैतौ द्वौ सन्‍्तानावभवेताम्‌। तयो: 
काश्यपो ज्येष्ठो वर्तते ६ ९- 
पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा। 


कश्यपं पूर्णिमानं च ययोरापूरितं जगत्‌।। 
तार्ध्य एवमरिष्टनेमिरेतौ नामान्तरौ वर्तेते। कश्यप: सप्तर्षीणामेकतम ऋषि: । 


अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌। 
वृषादर्भेश्व संवाद: सप्तर्षीणां च भारत।। 
कश्यपोजत्रिर्वसिष्ठश्न भरद्वाजो5थ गौतम: । 
विश्वामित्रो जमदग्नि: साध्वी चैवाप्यरुन्धती।। 


(-म.अ.९३.२१-२२) 


६८ म.अनु. १४२ 
६९ भा.४.१.१३ 


३८ 


एवमेव कश्यप: प्रजापतीनामपि एकतम: विद्यते। ४० क्वचित्‌ सप्तर्षीणां सूचिषु 

कश्यपस्य स्थाने भृगोर्मरीचेर्वा नामोल्लेख: प्राप्यते। स्वायम्भुवस्य तथा वैवस्वतस्य 
मन्वन्तरस्य ब्रह्मपुत्रो मरीचि: प्रायेण एक एवं वर्तते। अतो द्वयोरपि मन्वन्तरयो: 
कश्यपो5्प्येक एवं वर्तते। अस्य पूर्णिमानामको भ्राता आसीतू। तथैवान्ये षड्‌ 
सापत्नबान्धव आसन्‌। अस्य सापत्नमातुर्नाम ऊर्णा विद्यते। अग्निष्वात्ता: पितृगणा 
अस्य भ्रातर आसन्‌ू। स्वरूपा नाम्नी एका भगिन्यासीत्‌। तस्या विवाहो 
वैवस्वतमन्वन्तरस्याज्विरानामकेन ब्रह्मणो मानसपुत्रेण साक॑ समभवत्‌। 

सुरूपा चैव मारीची कार्दमी च तथा स्वराट्‌। 

पथ्या च मानवी कन्या तिस्रो भार्यास्वथर्वण: ।। 

इत्येताड़िर्स: पत्न्‍्यस्तासु वक्ष्यामि सन्ततिम्‌। ७९ 

परशुरामेणैकविंशतिवारं समग्रा पृथ्वी निःक्षत्रिया कृता। पापक्षयार्थ तेन 

सरस्वतीतीरे5 श्रमेधयज्ञ: कृत:। अस्मिन्नवसरे कश्यप: परशुरामस्याध्वर्युरूपेणासीत्‌ 
अश्वमेधयज्ञस्य दक्षिणारूपेण कश्यपेन समग्रा पृथ्वी सम्प्राप्ता। कश्यपेन परशुराम: 
स्वकीयसीम्नो बहिर्निवासार्थमाज्ञप्त:। यतो हि तेनावशिष्टानां क्षत्रियाणां विनाशो न 
भवेत्‌ संरक्षणं च स्यात्‌। एतत्कथनानुसारेण परशुराम: समुद्रद्वारा निर्मितं सूर्पारक॑ देशं 
गत्वा निवासं चकार। महाभारते<यं प्रदेश: कोड्डण नाम्ना ज्ञायते। ७२ 

अशक्षेश्व सुतान्‌ कांश्वित्तदा क्षत्रिययोषित:। 

त्रिःसप्तकृत्व: पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभु: । 
७० म.अनु.१४१ 
७९ वा.पु.६५.९८ 


०२? म.शा. ४९.७५ - ४९.५९ 


३९ 


दक्षिणामश्वमेधान्ते कश्यपायाददत्तत:।।६४॥। 

स क्षत्रियाणां शेषार्थ करेणोह्िश्य कश्यप: । 

खुकप्रग्रहवता राज॑स्ततो वाक्यमथाब्रवीत्‌ ।। 

गच्छ तीर समुद्रस्य दक्षिणस्य महामुने। 

न ते मद्विषये राम वस्तव्यमिह कर्हिचित्‌।। 

ततः शूर्पाकरं देशं सागरस्य निर्ममे। 

सहसा जामदग्न्यस्य सो5परान्तमहीतलम्‌।। 

कश्यपस्तां महाराज प्रतिगृह्य वसुन्धराम्‌।। ७३ 

अनन्तरं कश्यप: समग्रां पृथ्वी ब्राह्मणेभ्य: समर्प्य स्वयं वनवासं स्वीकृतवान्‌। 

काश्यप एक ऋषिरस्ति। तस्यादितिर्दितिश्च द्वौ पत्न्यौ भवत:। अत: स दैत्यानां देवानां 
च पिता वर्तते। कश्यपो ब्रह्मपुत्रमरीचे: पुत्रोडस्ति। सृष्टिकर्मण तस्य महत्त्वपूर्ण 
योगदानं वर्तत। महाभारत-पुराणादिषु प्राप्तवर्णानुसारेण काश्यपेनादितेस्तथा 
दक्षस्यान्यासां द्वादशपुत्रीणां पाणिग्रहणं कृतम्‌। अदितेद्ठादशादित्या अभवन्‌। अन्यासु 
दक्षपुत्रीप॒ विविधा: प्रजास्ततः प्रादुर्भूताः। सर्पा:-सरीसृपा:-पक्षिण:-असुरा: - 
गन्धर्वा:-अप्सरस: इत्यादय:। यतो हि तस्मात्‌ काश्यपाद्‌ विविधा: प्रजा: प्रजायन्त, 
अत एवं स: प्रजापतिरूपेणापि ज्ञायते। ७४ 


कश्यपस्य स्थानविषये - 
कः प्रजापतिरुद्धिष्ट: कश्यपश्च प्रजापति: | 


तैनासौ निर्मितो देश: कश्मीराख्यो भविष्यति।।२९।। 


७३ म.शां. अ.४९, श्लो.६४-६५, पृ.८३ 
७४ धी प्रेक्टिकल संस्कृत-इंग्लिश डिक्शनरी पृ.क्र.३४५ 


४0 


अर्थात्‌- कश्यपप्रजापतिद्वारा निर्मितो देश: कश्मीर: कथ्यते। ७५ 
कश्मीरविषये पौराणिककोशशग्रन्थे ७६ वर्णित यत्‌- प्राचीनकाले हिमालयेन परित एक: 
पर्वतीयप्रदेश: संस्कृतविद्यापीठमासीत्‌। एवं कथ्यते यत्‌- सम्पूर्णो3यं प्रदेशों जलमग्न 
आसीतू। कश्यपऋषिणा सर्व जल॑ झेलमनद्यां प्रक्षिप्तम्‌। तदनन्तरमयमवर्णनीय: प्रदेशो 
बहिर्दृष्टिपधमायात:। अत्रत्या निवासिन: कश्मीरीनाम्ना सम्बोध्यन्ते। ७७ 


कश्यपप्रणीता ग्रन्था:- ७८ 
(१)कश्यपसंहिता वैद्यकविषया, (२)काश्यपोत्तरसंहिता, (३)काश्यपस्मृति:, 


(४)काश्यपशिल्पशास्रम, (५) काश्यपसिद्धान्तः. (६)काश्यपव्याकरणम्‌, 
(७) काश्यपसंहिता अथवा वृद्धजीवकीयतन्त्रम्‌ (आयुर्वेद: ), 
(८) काश्यपभक्तिसूत्रग्रन्थ:। (९)काश्यपकृषिशासत्रम, (१०)मूलाश्लेषाशान्ति:, 
(११ ) 3»कारसर्वस्वम्‌ (१२)सुवर्णतन्त्रम्‌, (१३)स्त्रीचिकित्सासूत्रम, 
(१४)काश्यपकल्प:, (१५ )काश्यपगीता, (१६)काश्यपजातकम्‌, 
(१७)काश्यपतन्त्रम, (१८ )काश्यपसंहिता अथवा काश्यपीयम्‌( आयुर्वेदस्य ग्रन्थ: ), 
(१९)काश्यपसंहिता वैखानसमू, (२०)काश्यपसंहिता- काश्यपपज्चरात्रम्‌, 
(२१ )काश्यपाप्री, (२२)काश्यपीयरोगनिदानम्‌, (२३ )काश्यपपटल:, 


(२४)काश्यपसंहिता 


७4 संस्कृत साहित्य को कश्मीर का योगदान पृ.७०( पं.१३-२०) 
७६ राणाप्रसादशर्माकृते पौराणिककोश ग्रन्थे पृ.९६ 
७७ वायु.पु.४५.१२०, ४७.२५, ९९,४०२ 


७८ ओन सी सी खं.४ पृ.क्र.१४४ 


. 


(१) कश्यपसंहिता वैद्यकविषया- काश्यपनाम्ना चरकसंहितायामनेका- 
न्युद्धरणानि सन्ति। भूतप्रेतादीनां विषये5स्य केचन मन्त्रा: सन्ति। ७९ 

(२)काश्यपोत्तरसंहिता- विवेचन न प्राप्यते। 

(३) काश्यपस्मृतिः ८2० -यद्यपि काश्यपस्योल्लेख: याज्ञवल्क्यस्मृतौ 
धर्मशास्त्रप्रवर्ततत्वेव नोपलभ्यते। तथापि स्मृतिचन्द्रिकायां( १.पृ.१) तथैव 
सरस्वतीविलासग्रन्थेषष्टादशोपस्मृतिकाराणां सूचि: प्राप्यते। तदनुसारेण काश्यप 
उपस्मृतिकारो वर्तते। किन्तु,धर्मसूत्रकाररूपेण स्मृतिकाररूपेण वा कश्यप: काश्यपो 
वातिप्रसिद्धों वर्तते। प्रो. टी. आर. चिन्तामणिमहोदयेन कश्यपस्य धर्मशास्त्र प्रकाशितम्‌ 
(जे.ओ.आर. मद्रास वॉ.प.२६७-२८२) तत्र तेन न केवलं हस्तलिखिताधारेण 
स्मृतिपाठ: प्रकाशित:, अपि तु विश्वरूपादिभिरुद्धृतानां काश्यपवचनानां सड्ग्ग्नहो5पि 
कृत:। डेक्कन कोलेजमध्ये हस्तलिखितद्वयं (१८८४ -८७ तस्य क्र.-२०० एवं 
१८८१-८२ तस्य क्र.-१२२), यस्मिन्‌ गद्यरूपेण कश्यपस्मृति: प्राप्यते। तस्या: 
प्रारम्भ एवं वर्तते- अथात: काश्यपीयान्‌ गृहस्थधर्मान्‌ व्याख्यास्याम:। अस्मिन्‌ ग्रन्थे 
सूत्ररूपेण गृहस्थधर्मो विविधप्रायश्चित्तानि, आशौचं कर्मविपाक:, पुनर्भू; -इत्यादयो 
धर्मशासत्रविषया निरूपिता: सन्ति। 

स्मृतिसंदर्भग्रन्थे (वॉ.४ पृ.२४८५-२४९०) काश्यपस्मृति: प्रकाशिता वर्तते। 
सा राजकीयसंस्कृतपाठशाला -वाराणसीत: प्राप्तहस्तलिखितग्रन्थानुसारेण संपादिता 


वर्तते। इण्डिया-ऑफिस- ग्रन्थसूच्यां( वॉ.७ पृ३८४, क्र.-१३१७)काश्यपधर्मशासत्रस्य 


७९ ओन सी सी खं.४ पृ.१४८ 
८० पी.वि.काणे, हिस्ट्रि ऑफ धर्मशासत्र खं.-१भा.१पृ.२७५-२७६ 


४२ 


समुल्लेखो वर्तती। संस्कारमयूख-उद्धृतकाश्यपवचनानुसारेण गृहस्थोडनेक- 
संख्याकानि (दशपर्यन्तं )यज्ञोपवीतानि धारयितुं शक्‍नोति ८ १। 

अस्य विषये म.म.पां. वा. काणेमहोदयै: स्वकीये धर्मशास्त्रस्येतिहासग्रन्थे 
विस्तृतं विवरणं क्रियते तद्यथा- बौधायनधर्मसूत्रे १.२.२० एक: श्लोक उद्धृतो वर्तते। 


क्रीता द्रव्येण या नारी सा न पत्नी विधीयते। 
सा न दैवे न सा पित्र्ये दासीं तां कश्यपो5ब्रवीत्‌। 
अस्यार्थ: कश्यपमतानुसारेण द्रव्येण क्रीता भार्या पत्नी न भवति। सा दासी 


भवितुमर्हति। धार्मिककार्येषु सा भागं ग्रहीतुं नाहति। वनपर्वीणि सहिष्णुता विषयिण्यो 
गाथा वर्तन्ते८ 7 (मा.व. २९.३५-४० )- 

अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम्‌। 

गीता: क्षमावता कृष्णे काश्यपेन महात्मना।। 

क्षमा धर्म: क्षमा यज्ञ: क्षमा वेदा: क्षमा श्रुतम्‌। 

य एतदेवं जानाति स सर्व क्षन्तुमरहति।। 

क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूत॑ च भावि च। 

क्षमा तप: क्षमा शौचं क्षमयेदं धृतं जगत्‌।। 

अति यज्ञविदां लोकानू्‌ क्षमिण: प्राप्नुवन्ति च। 

अति ब्रह्मविदां लोकानति चापि तपस्विनाम्‌।। 


अन्ये वै यजुषां लोका: कर्मिणामपरे तथा। 


८९ मोघे ओस जी, हिस्ट्री ऑफ धर्मशास्त्र इन इसेन्स पृ.क्र.-३३ 


८९ मा.व. २९, ३५७५-४० 


डरे 


क्षमावतां ब्रह्मलोके लोका: परमपूजिता: ।। 
क्षमा तेजस्विनां तेज: क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम्‌। 
क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा यज्ञ: क्षमा शम:।। 
(म.भा.व.अ.२९/ ३५-४० ) 
काणेमहोदयानां दृष्ट्या धर्मसूत्रकार: काश्यप: कश्यपो वैको भिन्नो वेति निश्चैतुं 
काठिन्यं वर्तते। तथापि तयोरैक्यं सः स्वीकरोति। कश्यपस्य धर्मसूत्रमासीतू, तत्रापि 
धर्मसूत्राणां विविधा विषया नित्यकर्माणि, श्राद्धमू-आशौचं-प्रायश्चित्तम्‌- इत्यादयो 
विवर्णिता: स्युः। विश्वरूपात्प्रारभ्य प्रमुखैर्धर्मशास्त्रकारै: काश्यपसूत्रादुद्धरणानि 
प्रदत्तानि सन्ति। विश्वरूपेण(या.३.२५७) गद्यसूत्ररूपेण चाण्डालसंसर्गप्रायश्चि- 
त्तविषयमुद्धरणं प्रदत्तम्‌। तद्यथा- 
चण्डालश्रपाकपुल्कसादिसंकरे सव्यवधाने षण्मासान्‌ गोमूत्रयावक: पद्चाहकालं 
पातव्या:। एवं प्रतिमासवृद्धया वृद्धिरा परिवृत्ते: सूर्यस्य। 
मिताक्षरायाम्(या.३.२३) -अशौचविषयकमुद्धरणं बालानामाशौचविषये 
वर्तते। तद्यथा- बालानामदन्तजातानां त्रिरात्रेण शुद्धि: । 
हरदत्तेनापि(गौ.ध.सू.२२.१८) गोवधप्रायश्चित्तविषये विस्तृतं॑ विवरणं 
कश्यपस्य प्रदत्त वर्तते तद्यथा- 
गां हत्वा तच्चर्मणा मासं गोष्ठेशयस््रिषवणस्नायी नित्यं पश्चगव्याहार:। 
हरदत्तेन( गौ.ध.सू.२३.२६) एक विस्तृतं सूत्र कश्यपस्योद्धृतं वर्तते। अस्मिन्‌ 
लशुनादिभक्षणस्य तथाकार्यकरणस्य प्रायश्वित्तं वर्णितम्‌। 
लशुनपलाण्डुगृझ्ञनकुक्कुटभक्षणे शुक्रपाने5याज्ययाजने5 भोज्य भोजने5 
भक्ष्यईभक्षणेड्गम्यागमने चैव प्रायश्वित्तं ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य षड्रात्रोपोषितश्रीर्णान्ते 


डेढ़ 


प्राच्यामुदीच्यां दिशि गत्वा यत्र ग्राम्यपशूनां शब्दो न श्रूयते तस्मिन्देशे5ग्निं प्रज्वाल्य 
ब्रह्मासनमास्तीर्य तत्प्रणीतेन विधिना पुनःसंस्कारमर्हति। 
हरदत्त:(आ.ध.सू २.६.१३.२.) अनेकानि श्लोकानि कश्यपवचनरूपाणि 
प्रस्तौति। एषु सप्तविधानां पुनर्भूनां वर्णन॑ वर्तते। कश्यपस्याशौचविषयमेक॑ सूत्रमपि 
हरदत्त उद्दधार। अपराकोडंपि (या.१.६४, ३.२६५, ३.२१,२५,२५१, २८८, 
२९०,२९२) विविधस्थलेष्वनेकानि सूत्राणि केचन श्लोकाश्व काश्यपवचनरूपेण 
कश्यपश्लोकरूपेण वारंवारमुदाहतवान्‌। 
मस्करी (गौ.ध.सू.२३.१९)काश्यपस्यैक॑ श्लोकं प्रायश्चित्तरूपमुद्धरति,यस्मिन्‌ 
समलिड्रगमनं तथा अयोनिवीर्यपातविषयकं प्रायश्चित्तं विवर्णितम्‌। 
पुंसि मैथुनमासेव्या यत्नोत्सगें कृते तथा। 
ब्रह्मचारी तथाभ्यासात्स्नात्वाथ हविषा यजेतू।। 
(४)काश्यपशिल्पशास्त्रमू- काश्यपमतं, काश्यपीयम्‌, अंशुमत्काश्यपीयमिति 
विविधनामकैः काश्यपशिल्पस्य प्रसिद्धि:। शैवागमस्याष्टाविंशतिग्रन्थेष्वंशुमदागमो 
नामक: प्रभागो वर्तते। तस्मिन्‌ शिल्पविषयको भाग: काश्यपशिल्पमिति ज्ञायते। 
काश्यपशिल्पं नामको ग्रन्थ: काश्यपेन प्रणीत:। कृष्णणाय वझेनामकेन संशोधकेन 
संपादित:। तस्य प्रकाशनमानन्दाश्रमे, आनन्दाश्रममुद्रणालयद्वारा ख्रिस्ताब्दस्य १९२६ 
वर्ष समभवत्‌। तत्र निवेदने लिखितं यदू-अस्य च कर्ता कश्यप-ऋषि:। तत्र 
काश्यपेति विशेषणात्‌। कश्यपेन प्रोक्तं काश्यपं तच्च तच्छिल्पं चेति। 
अस्य शिल्पशाख्रस्य॒ कश्यपेनप्रोक्तत्वात्कश्यप: कर्ता सिद्धयति। 
काश्यपशिल्पग्रन्थोपक्रम एवं श्रूयते- 
महादेव शशिधरं सर्वलोकैकनायकम्‌ | 


डे 


माहेन्द्रमध्यगं शान्तं पार्वतीसहितं परम्‌।। 

देवदानवसिद्धाद्यै: सेवितं सुरपूजितम्‌। 

प्रणम्य देवचरणमेवं ब्रूयात्स काश्यप: ।। 

प्रणम्य देवचरणमेवं ब्रूयात्स कश्यप: । 

महार्थमल्पग्रन्थं च कर्षणाद्यर्चनान्‍्तकम्‌ |। 

अंशुमन्तमहातन्त्राच्चत्त्वयोक्तं पुरार्थकम्‌। 

तन्त्र तद्गद देवानां रुद्राणामधिकारिणाम्‌।। 

अल्पायुष्यादिधर्माणां नराणां त्वधिकारिणाम्‌|। 

अनुग्रहार्थ त्वेतेषां संक्षेपाद्दद मे प्रभो।।इति। 

एवं च सर्वप्राणिसुखसाधनमेतद्वास्तुशात्रं कश्यपेन महर्षिणा लोकोपकारार्थ 

देवाधिदेवाय श्रीशड्डूराय पृष्टम्‌। ततश्व॒ चराचरगुरुणा परमेश्वरेण पार्वतीरमणेन 
सर्वविद्यानामीशानेन जिज्ञासवे कश्यपनाम्ने महर्षय उपदिष्टमिति गम्यते। संशोधको5ग्रे 
प्रस्तावनायां स्पष्टीकरोति यदयं कश्यपसंहिताग्रन्थो नन्दभूपतीनां कालादनन्तरं जातो 
दृश्यते नन्‍्दशब्दस्य नववाचकप्रयोगेण। भृगुसंहितायां नन्दानामुल्लेखो नास्ति तथापि 
तस्यां भगवत: कश्यपस्य सन्मानपुर:सरेणोल्लेखेन भृगुसंहिता कश्यपादनन्तरं जाता। 
भगवत: कश्यपस्य शिल्पप्रभावेणेयं वसुधा काश्यपीति स्मर्यते। कश्यपस्य श्रुतिष्वपि 
शिल्पज्ञ इति ख्याति:। तस्मात्कश्यप: प्राचीनतम: शिल्पज्ञ इति संशोधकेन तर्क्यते। 
काश्यपशिल्पग्रन्थेडष्टाशीत्यध्याया: सन्ति। तेषु निम्नलिखिता वास्तुशासत्रविषया: 


प्रतिपादिता: सन्ति।८ ३ 


८३ काश्यपशिल्पम्‌ अनुक्रमणिका 


४६ 


१ .कर्षणपटल:, २.प्रासादवास्तुपटल:, ३.वास्तुहोमपटल:, 


४.प्रथमेष्टकाविधि:,.  ५.उपपीठविधानम, ६.अधिष्ठानविधिट,  ७.नाललक्षणम्‌, 


८ .स्तम्भलक्षणम्‌, ९ .फलकलक्षणविधनम्‌ (बोधिकफलिकालक्षणम्‌) , 
१०.वेदिकालक्षणम्‌, ११.जालकविधानम्‌, १२.तोरणकुम्भलतालक्षणम्‌, 
१३.वृत्तफाटितलक्षणम्‌, १४.स्तम्भतोरणविधि:, १५.कुम्भस्थलक्षणम्‌, 


१६.वृत्तस्फुटितलक्षणम्‌, १७.द्वारविन्यासलक्षणम्‌, १८.कम्पद्वारलक्षणम्‌, 


१९ .प्रस्तरलक्षणमू, २०.गलविधानपटल:, २१.शिखरलक्षणम्‌, २२.नासिकालक्षणम्‌, 


२३.प्रासादमानलक्षणम्‌, २४.मानसूत्रादिलक्षणम्‌, २५.नागरादिविधि:, 
२६.गर्भन्यासविधि:, २७.एकतलविमानलक्षणम्‌, २८ .ट्वितलविधानपटल:, 
२९.त्रितलविधानम्‌, ३० .चतुर्भूमिविधानम्‌, ३१.कूटादिलक्षणम्‌, 
३२.पद्जडतलविधानपटल:, ३३.षड्भूमिविधानम्‌, ३४.सप्तभूमिविधानम्‌, 
३५.वसुभूमिविधानम्‌, ३६.नवभूमिविधानम्‌, ३७.दशभूमिविधानम्‌, 


३८ .रुद्रभूमिविधानम्‌, ३९.भानुभूमिविधानम्‌, ४०.त्रयोदशभूमिविधानम्‌, 
४१ .षोडशभूमिविधानम्‌, ४ २.मूर्थेष्टभूमिविधानम्‌, ४३.प्रकारलक्षणम्‌, 
४४.मण्डपलक्षणम्‌, ४५ .गोपूरलक्षणम्‌, ४६.सप्तमातृकालक्षणम्‌, 
४७.विनायकलक्षणम्‌, ४८ .परिवारविधि:, ४९ लिड्ललक्षणोद्धारपटल:, 
५० .उद्यानदशतालपुरुषनामपटलः: ( प्रतिमालक्षणम्‌ ), ५१.मध्यमदशतालविधानपटल:, 
५२.दशतालपटल:, ५३.नवतालपटल:, ५४.मध्यमनवतालपटल:, 
५५०.अधमनवतालपटल:, ५६.अष्टतालपटल:, ५७.सप्ततालपटल:, 
५८ .पिण्डिकालक्षणपटल:, ५९.पीठलक्षणोद्धारपटल:, ६०.सकलस्थापनविधिपटल:, 
६१.सुखासनपटल:, ६२.सकलस्थापनम्‌, ६३.चन्द्रशेखरमूर्तिलक्षणपटल:, 


४७ 


६४.वृषवाहनमूर्तिलक्षणपटल:, ६५.नृत्तमूर्तिलक्षणपटल:, 


६६.गड्जाधरमूर्तिलक्षणपटल:, ६७.त्रिपुरान्तकमूर्तिलक्षणपटल:, 
६८ .कल्याणमूर्तिलक्षणपटल:, ६९अर्धनारीश्वरलक्षणपटल:, 
७० .गजहामूर्तिलक्षणपटल:, ७१ .पाशुपतमूर्तिलक्षणपटल:, 
७२.कड्ढालमूर्तिलक्षणपटल:, ७३.हर्यर्धहरलक्षणपटल:, 


७४ .भिक्षाटनमूर्तिलक्षणपटल:, ७५.चण्डेशानुग्रहपटल:, ७६.दक्षिणामूर्तिलक्षणपटल:, 
७७.कालहामूर्तिलक्षणपटल:, ७८ .लिड्रोद्धवलक्षणपटल:, ७९.वृक्षसंग्रहणपटल:, 
८०.शूललक्षणपटल:, ८१.शूलपाणिलक्षणपटल:,. ८२.रज्जुबन्धलक्षणपटल:, 
८ ३.मृत्सकारलक्षणपटल:, ८४.कल्कसंस्कारलक्षणपटल:, 
८५.वर्णसंस्कारलक्षणपटल:,. ८६.वर्षलिपनपटल:, ८७ .ग्रामादिलक्षणपटल:, 
८८ .ग्रामलक्षणपटल:। 

(५)काश्यपसिद्धान्तः ८ ४- अस्य विषये नारदसंहितायामुल्लेखो वर्तते। 

(६)काश्यपव्याकरणम्‌ 2५ - काश्यपो व्याकरणशास््रस्याषि प्राचीन: 
प्रवर्तको दरीदृश्यते। तस्य हि पाणिनिव्याकरणे (१.२.२५ तथा ८.४.६७) सूत्रेषु 
समुल्लेखो वर्तते। तथैव वाजसनेयिप्रातिशाख्येषपि काश्यपस्योल्लेखो वर्तते। 
युधिष्ठटिरमीमांसकेन स्वकीये व्याकरणशास्त्रेतिहासे काश्यपस्य व्याकरणशास्त्रप्रवर्तकत्वेन 


वर्णनं॑ कृतम्‌। 2६ एका धातुवृत्ति: काश्यपेन विरचिता प्राप्यते। माधवीयधातुवृत्तौ 


८४ ओन सी सी खं.४ पृ.१४४ 
८५ ओन सी सी खं.४ पृ.१ ४४ 
८६ वॉ.१ पृ.१४५ 


४८ 


तस्योद्धरणानि प्राप्यन्ते। काश्यपस्य केषुचिदुद्धरणेषु द्रविडसंस्कृतव्याकरणप्रवर्तकानां 
निर्देशों वर्तती। अशसधातुविषये काश्यप: सम्मतधातुवृत्तेरुद्धरणं करोति। 
(७)काश्यपसंहिता अथवा वृद्धजीवकीयतन्त्रम्(॑ आयुर्वेद:) ८७ -अय॑ 
ग्रन्थो यादव त्रिविक्रम आचार्य: तथा सोमनाथ शर्मा- एताभ्यां संशोधित:। 
निर्णयसागरमुद्रणालयद्वारा मुम्बईमध्ये र्त्र.१९३८ वर्ष प्रकाशित:। वृद्धनीवको रुचिका 
एवं भार्गवस्य पुत्र: स्मृत:। कौमारभृत्यविषये विवरणं प्रायेणास्मिन्ग्रन्थे प्राप्यते। 
कश्यपभार्गवसंवादरूपा कश्यपसंहिता-( ग्रन्थोद्धुतश्लोक: ) 
कश्यपं सर्वशाखत्रज्ञ सर्वलोकगुरुं गुरुम्‌। 
भार्गव: परिपप्रच्छ संशयं संश्रितव्रत:।। (पू-१९२) ८८ 
ग्रन्थे5स्मिन्‌ आयुवेदस्य परंपरा-सम्प्रदायोपक्रम: प्रदत्त:-अस्योपवेदस्य मूलं 
पितामहो ब्रह्मा विद्यते। ततः क्रमात्‌ दक्ष:-अश्विनौ( अश्विनीकुमारो) इन्द्र:- 
काश्यपवशिष्ठात्रिभुगव: (काश्यपसंहितालेखात्‌), धन्वन्तरि: (सुश्रुतसंहितालेखात्‌) , 
भरद्वाज: (चरकसंहितालेखात्‌) तदग्र एतेषां पुत्रे: शिष्यैश्च परंपराग्रे प्रचलति। 


ग्रन्थे5स्मिन्‌ उपोद्घात आयुवेदप्रवर्तकरूपेण कश्यपस्योल्लेख: प्राप्यते। 


तद्यथा- ८ ९ 
वशिष्ठो वामदेवश्व च्यवनो भारविस्तथा। 
विश्वामित्रजमदग्निर्भारद्वाजश्व वीर्यवान्‌। 
८७ ओन सी सी खं.४ पृ.१४८ 


८८ काश्यपसंहिता (वृद्धजीवकीयतन्त्रम्‌), उपोद्घात: पृ.क्र.१९२ 


८९ काश्यपसंहिता (वृद्धजीवकीयतन्त्रम्‌), उपोद्घात: पृ.क्र.१५९ 


४९ 


असितो देवलश्चैव कौशिकश्च महाब्रत: ।। 

सावर्णिगालवश्वैव मार्कण्डेयश्व वीर्यवान्‌। 

गौतमश्च... भागश्व आगरूप€ 2) काश्यपस्तथा।।... 

आयुर्वेदस्य कर्तार: सुस्नात॑ तु दिशन्तु ते।। 

काश्यपसंहिताया ग्रन्थरचनाकारण-वृद्धजीवक-उपनामा. को>यमाचार्य: 

कश्यप? इत्यादिक॑ विवेचनमस्यां संहितायां संहिताकल्पाध्याय(पृ.१९०) 
इत्थमुल्लिखितं दृश्यते ९ ०- 

दक्षयज्ञे वधत्रासाद्देवर्षणां पलायताम्‌। 

रोगा: सर्वे समुत्पन्ना: सन्‍्तापाद्देहचेतसो: ।। 

प्रागुत्पत्तिस्तथान्येषां रोगाणां परिकीर्तिता। 

कृतत्रेतान्तरत्वेन प्रादुर्भूता यथा नृणाम्‌।। 

ततो हितार्थ लोकानां कश्यपेन महर्षिणा। 

पितामहनियोगाच्च दृष्ट्वा च ज्ञानचशक्षुषा।। 

तपसा निर्मित तन्त्रमृषय: प्रतिपेदिरे। 

जीवको निर्गततमा ऋचीकतनय: शुचि: |। 

जगृहे5ग्रे महातन्त्रं सच्जिक्षेप पुन: स तत्‌। 

नाभ्यनन्दन्त तत्सवें मुनयो बालभाषितम्‌।। 

तत: समक्ष सर्वेषामृुषीणां जीवक: शुचि:। 

गड्भाहदे कनखले निमग्न: पद्चवार्षिक: ।। 


९० काश्यपसंहिता (वृद्धजीवकीयतन्त्रम्‌), उपोद्घातः पृ.क्र.१९० 


वलीपलिततविग्रस्त उन्‍्ममज्ज मुहूर्तकात्‌ । 
ततस्तदद्धूतं दृष्टवा मुनयो विस्मयं गता:।। 
वृद्धजीवक इत्येक॑ नाम चक्र: शिशोरपि। 
प्रत्यगृहणन्त तन्त्र च भिषकृश्रेष्ठ॑ च चक्रिरे।। 
तत: कलियुगे तन्त्रं नष्टमेतद्यदृच्छया। 
अनायासेन यक्षेण धारितं लोकभूतये।। 
वृद्धजनीवकवंश्येन ततो वात्स्येन धीमता। 
अनायासं प्रसद्याथ लब्धं तन्त्रमिदं महत्‌।। 
ऋग्यजु:सामवेदांसत्रीनधीत्याड्राननि सर्वश: । 
शिवकश्यपयक्षांश्व प्रसाद्य तपसाधिया।। 
संस्कृतं तत्पुनस्तत्र॑ वृद्धजीवकनिर्मितम्‌। 
धर्मकीर्तिसुखार्थाय प्रजानामभिवृद्धये ।। 
स्थानेष्वष्टसु शाखायां यदच्चन्नोक्‍्तं प्रयोजनम्‌। 
तत्तद्धूय: प्रवक्ष्यामि खिलेषु निखिलेन ते।। 
ग्रन्थे स्थिताध्यायानां सह्जुद्याविषये ग्रन्थोक्तश्लोक:- 
अध्यायानां शतं विंशं यो5धीते स तु पारग:। 
तत्र प्रकरणनामानि - 
इन्द्रियाणि चिकित्सा च सिद्धि: कल्पाश्च संहिता। 
सूत्रस्थानं चिकित्सा च त्रिंशदध्यायके उभे।। 
निदानानि विमानश्व शारीराण्यष्टकानि च। 


सिद्धयो द्वादशाध्याया: कल्पाश्चैवेन्द्रियाणि च।। 


५२ 


खिलान्यशीतिरध्यायास्तन्त्रे सखिलमुच्यते। 


अर्थात्‌- 
(१)सूत्रस्थानम। (२)निदानस्थानम। (३) विमानस्थानम्‌। (४)शरीरस्थानम्‌। 


(५)इद्धियस्थानम्‌। (६)चिकित्सास्थानम्‌। (७)सिद्धिस्थानम। (८ )कल्पस्थानम्‌। 
(९ )खिलस्थानम्‌। एतानि प्रकरणानि काश्यपीयसंहितायां वर्तन्ते। 
तत्र विविधप्रकरणेषु विविधाध्यायेषु निम्नलिखितविषया वर्तन्ते- 

लेहाध्याय:। क्षीरोत्पत्त्यध्याय:१९। दन्तजन्मिकाध्याय:२०। चूडाकरणीध्याय:२१। 
स्नेहाध्याय:२२। स्वेदाध्याय:२३। उपकल्पनीयाध्याय: २४। वेदनाध्याय:२५। 
चिकित्सासम्पदीयाध्याय: २६। रोगाध्याय: २७। लक्षणाध्याय:२८। विमानस्थानम्‌-३। 
कर्णायजयावष्टीवनं विमानम्‌। शिष्योपक्रमणीयं विमानम्‌। शारीरस्थानम्‌-४। 
असमानगोत्रीशारीराध्याय:। गर्भावक्रान्तिशारीराध्याय:। शरीरविचयशारीराध्याय:। 
जातिसूत्रीयशारीराध्याय:। . इन्द्रियस्थानम्‌-५। ओषधभेषजेन्द्रियाध्याय: १ २। 


चिकित्सास्थानमू-६। ज्वरचिकित्साध्याय: | गर्भणीचिकित्साध्याय: 


दुष्प्रमाचिकित्साध्याय:। बालग्रहचिकित्साध्याय:। प्लीहहलीमकचिकित्साध्याय: 


उदावर्तचिकित्साध्याय:। राजयक्ष्मचिकित्साध्याय: | गुल्मचिकित्साध्याय: । 
कुष्ठटचिकित्साध्याय: । मृत्रकृच्छचिकित्साध्याय: । द्वित्रणीयचिकित्साध्याय: । 
प्रतिश्यायचिकित्साध्याय: । उरोघातचिकित्साध्याय:। शोथचिकित्साध्याय: । 
कृमिचिकित्साध्याय:। मदात्ययचिकित्साध्याय: । कफचिकित्साध्याय: । 


धात्रीचिकित्साध्याय:। सिद्धिस्थानम७। राजपुत्रीया सिद्धि:। त्रिलक्षणा सिद्धि: 
वमनविरेचनीया सिद्धि:। नस्तःकर्मीया सिद्धि: । क्रियासिद्धि:। बस्तिकर्मीया सिद्धि: 


पश्चकर्मीया सिद्धि। मजक्जलसिद्धि। कल्पस्थानमू८।  धूपकल्पाध्याय: 


ण्रे 


लशुनकल्पाध्याय:। कटुतैलकल्पाध्याय श्र शतपुष्पाशतावरीकल्पाध्याय 


रेवतीकल्पाध्याय:। भोजनकल्पाध्याय:। विशेषकल्पाध्याय:। संहिताकल्पाध्याय: 


खिलस्थानम्‌९ | विषमज्वरनिर्देशीयाध्याय: । विशेषनिर्देशीयाध्याय: 
भैषज्योपक्रमणीयाध्याय: । यूषनिर्देशीयाध्याय: । भोज्योपक्रमणीयाध्याय: 
रसदोषविभागीयाध्याय:।  संशुद्धिविशेषणीयाध्याय:। .. बस्तिविशेषणीयाध्याय: 


रकतगुल्मविनिश्चयाध्याय:। अभ्तर्वत्नीचिकित्साध्याय:। सूतिकोपक्रमणीयाध्याय: 


जातकर्मोत्तिराध्याय:। कुक्कुणकचिकित्साध्याय: । विसर्पचिकित्साध्याय: 
चर्मदलचिकित्साध्याय: | अम्लपित्तचिकित्साध्याय: । शोथचिकित्साध्याय: 
शूलचिकित्साध्याय: । अष्टज्वरचिकित्साध्याय: । क्षीरगुणविशेषीयाध्याय: 


पानीयगुणविशेषीयाध्याय: । मांसगुणविशेषीध्याय: । देशसात्म्याध्याय: । 


(८)काश्यपस्य भक्तिसूत्रमू- एको ग्रन्थ आसीदिति ज्ञायते। तस्य 


भक्तिविषयकमुद्धरणं शाण्डिल्येन भक्तिसूत्रग्रन्थे कृतं वर्तते। ९ ? 


(९ )काश्यपकृषिशास्त्रमू- अन सी सी अनुसारेण कृषिशासत्रविषयक: 


काश्यपस्य एको ग्रन्थो- अड्यारग्रन्थागारे समुपलभ्यते। ९ २ 


(१०)मूलाश्लेषाशान्ति: ९३ - प्राच्याविद्यामन्दिरस्थ वटपत्तनस्य ग्रन्थागारे 


काश्यपविरचितं मूलाश्लेषाशान्तिविषयकं हस्तलिखितं(क्र.८५०८ ) समुपलभ्यते। 


९? शा.भ.सू. २.१.३ 
९२ अन सी सी खं.४ पृ.१४५ 
९३ अन सी सी खं.४ पृ.१४५ 


ण्रे 


(११)३०»कारसर्वस्वम्‌ ? ४ - अन सी सी अनुसारेण ३»कारसर्वस्वं नामकः 
काश्यपस्य एको ग्रन्थो ग्रन्थागारेषु समुपलभ्यते। 

(१२)सुवर्णतन्त्रम्‌ ९५ - काश्यपविरचित: सुवर्णतन्त्रनमामक एको ग्रन्थो 
भाण्डारकार- प्राच्यविद्य- संशोधन-संस्थाया हस्तलिखितसंग्रहे विद्याते। १९१९-२४ 
वर्षस्य क्र.१२२। 

(१३)स्त्रीचिकित्सासूत्रम्‌ ?६- ओन सी सी. अनुसारेण स्त्रीचिकित्सासूत्र 
नामक आय ुर्वेदानुसारी काश्यपस्यैको ग्रन्थो ग्रन्थागारेषु समुपलभ्यते। 

(१४)काश्यपकल्प: ९७ -पाणिनिसूत्रस्य ४.२.६६ संदर्भस्य वार्तिके 
काश्यपकल्पस्य समुल्लेखो वर्तते। 

(१५०)काश्यपगीता ९ ८- महाभारते काश्यपगीता समुपलभ्यते। 


(१६)काश्यपजातकम्‌ ९९ - बलभद्रकृते होरारत्नग्रन्थे काश्यपजातकस्य 
समुल्लेखो वर्तते। 
(१७)काश्यपतन्त्रम्‌ 7०० -लक्ष्मणकविविरचित आयुर्वेदस्य काश्यपतत्त्र 


नामको ग्रन्थो विद्यते। 


९४ ओन सी सी खं.४ पृ.१४५ 
९५ ओन सी सी खं.४ पृ.१४५ 
९६ ओन सी सी खं.४ पृ.१४५ 
९७ अन सी सी खं.४ पृ.१४६ 
९८ ओन सी सी खं.४ पृ.१४६ 
९ ९ अन सी सी खं.४ पृ.१४६ 


डे 


(१८ )काश्यपसंहिता ? ०? अथवा काश्यपीयम्‌- आयुर्वेदस्य ग्रन्थ: । 
अस्मिन्ग्रन्थे विषचिकित्साविषयो विवर्णित:। मन्त्रसामर्थ्येन विषदूरीकरणस्योपाय: 
प्रदर्शित: । 

(१९ )काश्यपसंहिता वैखानसम्‌ १०२ - 
मरीचिविरचितविमानार्चनकल्पानुसारेण काश्यपसंहिता नामक एको वैखानसागमस्य 
ग्रन्थ आसीत्‌। यस्मिन्‌ काण्डत्रयम्‌- १ .सत्यकाण्डम्‌, २.तर्ककाण्डम्‌, ३.ज्ञानकाण्डम्‌ - 
मिलित्वा ६४० ०० ग्रन्थाग्रस्य विशालो ग्रन्थ आसीतू। अधुना केवलं १०८ अध्यायस्य 
ज्ञानकाण्डमेवोपलभ्यते। 

(२०)काश्यपसंहिता 7०३ - काश्यपा्नरात्रमू- भारद्वाजसंहितायां 
पाश्जरात्राग-मस्य १०८ संहितानां सूचिर्वर्तती। तत्र काश्यपपाश्जरात्रस्य समुल्लेखो 
वर्तते। पद्मतन्त्रेडप्युल्लेखो वर्तते। शिवतत्त्वरत्नाकरग्रन्थे काश्यपस्य वैष्णवसंहिताया 
उल्लेखो वर्तते। 

(२१)काश्यपाप्री ? ०४- अड्यारग्रन्थागार आप्रीसूक्‍तानां विषये काश्यपस्य 
वैदिकग्रन्थस्य हस्तलिखितानि वर्तन्ते। 

(२२)काश्यपीयरोगनिदानम १०५ - काश्यपोक्तो रोगनिदानविषयकोअयं 
ग्रन्थो हस्तलिखितरूपेण दृश्यते। 

१०० ओन सी सी खं.४ पृ.१४६ 
१०१ ओन सी सी खं.४ पृ.१४८ 
१०२ ओन सी सी खं.४ पृ.१४९ 
१०३ ओन सी सी खं.४ पृ.१४९ 
१०४ ओन सी सी खं.४ पृ.१४९ 


जी ट, 


(२३)काश्यपपटल: १०६ - ज्योतिषशास्त्रीयो5यं ग्रन्थ: । काश्यपविरचित: । 
तस्योल्लेख: शिवदासेन ज्योतिरनिबन्धग्रन्थे, परशुरामप्रतापस्य संस्कारकाण्डे, 
नारायणस्य मुहूर्तमार्तण्ड टीकायां वर्तते। 

(२४)काश्यपसंहिता १०७ - वेदान्तविषयकोअयं ग्रन्थ:। अस्य वामस्य 


सूक्‍्तस्य व्याख्याने आत्मानन्देनास्योल्लेख: कृत: । 


१०५ ओन सी सी खं.४ पृ.१५० 
१०६ ओन सी सी खं.३ पृ.१९२ 
१०७ ओन सी सी खं.३ पृ.१९२ 


५६ 


“*कश्यपवंशवर्णनम्‌- 








ब्रह्मर्षिकश्यपः 














अदिति: | दिति: | दनुः 














ताम्रा 





चैनता 





सुरसा 





कद्रः 





क्रोधवशा 





सुरभि: 





मुनि * 





अरिप्श 





द्रा 





विश्वा 











अदितिः 














अंशुमान्‌, विष्णु: 





इन्द्र, धाता, भग:, त्वष्टा, मित्र, वरुण:, यम:, विवस्वान्‌, सविता, पूषा, 








४६.मत्स्यपुराणम्‌-अ.६ 


५3 





दितिः 




















हिरण्यकशिपु: हिरण्याक्ष: ४९- मरुदृणा: 

















उलूक:, शकुनि:, 
भूतसंतानपन:, महानाभ: 




















प्रह्माद:, अनुह्ाद:, सह्ाद:, हाद:, आयुष्मान्‌, शिवि:, बाष्कल:, विरोचन:, बलि:, 
बाण: , धृतराष्ट्र:, सूर्य:, चन्द्र, चन्द्रांशुतापन:, निकुम्भनाभ:, गुर्वक्ष:, 
कुक्षिभीम:,विभीषण: 








दनुः 




















| विप्रचिति:, द्विमूर्धा, शकुनि:, शह्डृशिरोधर:, अयोमुख:, शम्बर:, कपिश:, वामन:, 
मारीचि:, मेघवान्‌, इरागर्भशिरा:, विद्रावण:, केतु:, केतुवीर्य-, शतहृद:, इन्द्रजित्‌, 

सप्तजितू, वज्ननाभ:, एकचक्र:, महाबाहु:, वच्राक्ष:, तारक:, असिलोमा, पुलोमा, 

बिन्दु:, महासुरबाण:, स्वर्भानु:, वृषपर्वा: 














ताप्रा 




















शुकी ८» शुकः:, उलूकान्‌ 

श्येनी +» श्येनः 

भासी ८» कुररान्‌ 

सुग्रीवी -+ मेष:, वाजि:, उष्ट्‌:, गर्दभ: 
गृप्रिका 5» पृप्र:, कपोत:, पारावतः 
शुचि: ८» हंस:, सारस:, क्रौद्ध:, प्लव: 








'विनता 

















गरुड:, अरुण:, सौदामनी 


जटायु: 5» कर्णिकार:, शतगामी, सारस:, रज्जुलाब:, भेरुण्ड: 


सम्पातिःः बश्रु:, शीघ्रग:ः 





५९ 











सुरसा-कद्ू 

















शेष:, वासुकि:, ककोटक:, शद्भु:, ऐरावत:, कम्बल:, धनझय:, महानील:, पद्म:, 
अश्वतर:, तक्षक:, एलापत्र:, महापद्म:, धृतराष्ट्र., बलाहक:, शट्गुपाल:, महाशह्ठु:, 
पुष्पदंष्ट:, शुभानन:, शह्जडूरोमा:, बहुल:, वामन:, पाणिन:, कपिल: , दुर्मुख:, पतञलि: 



































क्रोधवशा 
एकलक्षसंख्यका दंष्रधारिराक्षसा: 
सुरभिः 














रुद्रगणा;, गो: महिषी: 














मुनिः 

















मुनिगणा:, अप्सरोगणा: 











६० 








अरिष्टा 














किन्नरा:, गन्धर्वा: 














ड्रा 

















समस्ततृणानि, वृक्षा:, लता:, गुल्मानि 








विश्वा 


अनेककोटियक्षा:, राक्षसा: 























६१ 





प्रथमो विभाग: 
तृतीयं प्रकरणम्‌ 


कश्यपसंहिताया: परिचय: 


६२ 


प्रथमो विभाग: 
तृतीयं प्रकरणम्‌ 
कश्यपसंहिताया: परिचय: 

(कश्यपसंहिताया: परिचय: , ग्रन्थकारपरिचय:, तस्य समय:, स्थानम्‌, दिद्वत्ता, 
हस्तलिखितानां परिचय:, सम्पादनं, सिद्धान्ताः, कति अध्याया:, प्रत्येकाध्याये कति 
श्लोका: ।) 
कश्यपसंहिताया: परिचय: - 

कश्यपस्य संहिताया: सम्पादनपूर्वकमध्ययनस्यथ महाशोधप्रबन्धस्य मुख्यो 
विषय:। तदर्थप्राच्यविद्यामन्दिरस्थानां त्रिसणां, पुनानगरस्य एकस्या:, 
कश्मीरनगरस्यैकस्या:, एवं मिलित्वा पञ्ञ मातृकाणामाधारेण कश्यपसंहिताया: 
पाठनिर्धारणं प्रथममेव कृतम्‌। अन्यज्योतिषशास्त्रीयग्रन्थेषु (बृ.सं.भटोत्पलटीका, 
मुहूर्तचिन्तामणे: पीयूषधाराटाका, बलल्‍लालसेन- प्रणीतो5द्धुतसागरस्तथान्ये ) 
कश्यपसंहिताया: श्लोका उद्धरणरूपेण प्राप्यन्ते। तेषामपि सड-्ग्रह: पाठनिर्धारणे 
समुपयोगश्व कृत: । 
काश्यपसंहिताया मड़लचरणम्‌- 

महेशाय नमस्तमै सच्चिदानन्दरूपिणे। 
नतामरकिरीटौघप्रभाविस्फुरिताडमप्रये || १ ०८ 
मजछ़लचरणे तथैव संहितायामनेकवारं  शिवस्योल्लेखो दरीदृश्यते। 
तेनेदमनुमीयते यत्‌ संहिताकार: कश्यप: कोऊपि शैवधर्मीय: शिवभकक्‍त आसीत्‌। 
तस्मिन्‌ समये शैवसंप्रदायस्य प्रभाव: समाजेडधिक आसीतू-इत्यपि कथयितुं शक्यते। 


१०८ क.सं. १.९ 


६३ 


(१) 


(२) 


(३) 


ग्रन्थकर्ता “श्रीकश्यपब्रह्मर्षि:” “शिवभक्त:” दरीदृश्यते। अत्र मज्जलचरणे 
भगवत: सच्चिदानन्दस्वरूपस्य महेशस्य स्तुति: कृता। ग्रन्थमध्येषपि यत्र तत्र 
यथास्थाने “निहन्ति निखिलं पापं प्रणामा इव शूलिन:”, “हन्ति दोषान्महापापात्‌ 
शिवरात्रित्रत॑ं यथा”, “त्रिनेत्रस्त्रिपुएं यथा”, “पिनाकी त्रिपुर यथा”, “हन्ति 
सप्रणवो मन्त्र: पापान्य्ााक्षरी यथा।” एतेनापि संहिताकार: शिवभक्‍त इति गम्यते। 


कश्यपसंहिताया: समय: - 
१ )बहिःसाक्ष्यम्‌- 
वराहमिहिरेण कश्यपस्योल्लेखो बृहत्संहिताग्रन्थे वर्षागर्भलक्षणसंदर्भे स्पष्टतया 
कृत:। तद्यथा- 
तल्लक्षणानि मुनिभिर्यानि निबद्धानि तानि दृष्टवेदम्‌। 


क्रियते गर्गपराशरकाश्यपवज्रादिरचितानि।।२।। -बृ.सं.२१.२ 
वराहमिहिरस्य समय: शकवर्षे-५०९(५८७खि.)वर्तते। १ ० ९ 
बृहत्संहिताया: टीकायां भट्टोत्पलेन कश्यपसंहिताया नैके श्लोका उद्धृता: सन्ति। तेषां 
सड्ग्रह:. द्वितीयपरिशिष्टे.. प्रदत्त। भट्ठोत्पलस्यथ. समय:८८८शकाब्दो 
(९६६खि.)वर्तते। १ १० 
बृहज्जातकम्‌- टीकायां भट्टोत्पलेन कश्यपसंहिता नैके श्लोका उद्धृता: सन्ति। तेषां 
सड्य्रह: द्वितीयपरिशिष्टे प्रदत्त:। भट्टोत्पलस्य समय: ८८८शकाब्दो (९६६खि.)- 


वर्तते। १ १ १ 


१०९ भारतीयज्योतिषशासत्रस्येतिहास: पृ.१७२ 
? १० भारतीयज्योतिषशास्त्रस्येतिहास: पृ.१७९ 


? १ ? भारतीयज्योतिषशास्त्रस्येतिहास: पृ.१७९ 


६ढ 


(४) अद्भुतसागरग्रन्थे बल्‍लालसेनेनापि नैके श्लोका उद्धृताः सन्ति। तेषां सडग्ग्रहः 
द्वितीयपरिशिष्टे प्रदत्त-। बलल्‍लालसेनस्थ समय: शकाब्द: १०८९(११६७ख़्रि.) - 
वर्तती। १ १ २ 

(५) मुहूर्तचिन्तामणिग्रन्थस्य.. पीयूषधाराटीकायां गोविन्दभद्वेनानेके श्लोकाः 
कश्यपवचनरूपेण प्रदत्ताः सन्ति। परिशिष्टे द्वितीये मया तेषां सड्डूलनं कृतम्‌|। 
गोविन्दभट्टस्य समय: शकाब्दं १५२५ (ख़िताब्दस्य १६०३) वर्तते। १ १३ 
(६) नारदसंहिताकारेण ज्योतिषशास्त्रप्रवर्तकानां सूचि: प्रदत्ता। तस्यां कश्यपस्य 

संहिताकाररूपेणोल्लेखोन्यै: साक॑ वर्तते। तद्यथा- 
ब्रह्माचार्यों वसिष्ठोउत्रिर्मनु: पौलत्स्यलोमशौ। 
मरीचिरज्लिरा व्यासो नारद: शौनको भृगु:।।२।। 
च्यवनो यवनो गर्ग: कश्यपश्च पराशर:। 
अष्टादशैते गम्भीरा ज्योति:शार्रप्रवर्तका: ।।३ ।। 
(नारदसंहिता,अ. १श्लो. २-३) 
नारदसंहिताया: कालो वराहपूर्वकालीनो$5नुमीयते। 
अन्तःसाक्ष्यम्‌- 
(१) कश्यपसंहितायां सूर्यादिज्योतिषशार्त्रप्रवर्कानां सूचि: प्रथमाध्याये समुपलभ्यते, 
यस्यामष्टादशज्योतिषशार््रप्रवर्तकानां समुल्लेखो वर्तते। तद्यथा- 


सूर्य: पितामहो व्यासो वसिष्टठो5त्रि: पराशर:। 


? १ ? भारतीयज्योतिषशासत्रस्येतिहास: पृ.१८६ 


? १ ३ भारतीयज्योतिषशासत्र पृ.४७३ 


६५ 


कश्यपो नारदो गर्गों मरीचिर्मनुरज्धिरा:।।२॥।। 
रोमश: पौलिशश्चैव च्यवनो यवनो भृगु:। 
शौनकोड्ष्टादशैवैते ज्योति:शार््रप्रवर्तका: ।।३।। 
कश्यपसंहिताकार:  प्रायेण तेषां. समकालीनो5 थवानन्तरकालीन: 
स्यादित्यनुमीयते। 

(२) कश्यपसंहितायां विवाहाध्याये शौनकादीनां मतमुद्धृतं वर्तते। एतेनेदं कथयितु 
शक्यते यत्‌ संहिताकार: शौनकस्य समकालीनो$नन्तरकालीनो वा स्यात्‌। 
तद्यथा- 

वदन्ति शौनकादय: सचौलकर्म मुण्डनम्‌।।१०९।। 
>-श्लोक: क्र.१०९, विवाहाध्याये (अध्याय:३३)। 
एतैबह्ान्तरप्रमाणैर्रिंदं निश्चयेन वक्‍तुं शकक्‍्यते तद्‌ कश्यपो5तीवप्रसिद्धो 
ज्योतिषसंहिताकार आसीत्‌।  तसयोद्धरणानि भट्टोत्पलादू. आश्भ्य 
बालबोधज्योतिषसारसमुच्चय: सदृशैनेकर्ज्योतिषग्रन्थकारै: प्रदत्तानि सन्ति। एतेन 
कश्यपसंहिताकारस्य समयो भट्टोत्पलपूर्वकालीन: (ख़िताब्दस्य ९६६) प्रायेण 
वराहमिहिरस्य (ख्रि.५८७) पूर्वकालीन: स्यात्‌। 

कश्यपस्य वर्णनम्‌-ब्रह्मर्षि: कश्यप: 
कश्यपसंहिताग्रन्थे प्रत्येकाध्यायान्ते - इसतिश्रीब्रह्मर्षि- कश्यपसंहितायां 

आम । इति उक्तम्‌। स्कन्धत्रयात्मक॑ शास्त्रमाद्य॑ सिद्धान्तसंज्ञकम्‌। 

द्वितीयं जातकस्कन्धं तृतीयं संहिताहययम्‌।।४।। 
ग्रहाणां मध्यमा भुक्ति: स्फुटभुक्तिरनन्तरम्‌। 
दिक्साधनं ततश्छाया लग्नकालविनिर्णय: ।।५।। 


६६ 


चन्द्रारक॑ग्रहणं सम्यक्‌ तयोश्रपरिलेखनम्‌। 

समागमो युद्धभेदो ग्रहाणां युतयस्तत: ।।६॥।। 
उदयास्तमयज्ञानं चन्द्रशुद्धनतोन्नतिम्‌। 
पातवैधृतयोर्भेदी भूगोलं यन्त्रलक्षणम्‌।।७।। 
मानक्रिया मानभेदाश्चाद्यस्कन्धे प्रकीर्तिता:। 
राशिभेद: खेटयोनिर्वियोनिर्जन्मलक्षणम्‌।।८ ।। 
निषेको जनन॑ पुंसामरिष्ठं भड्गभलक्षणम्‌। 

आयुर्दायो दशा भेदा भेदाश्चान्तर्दशासु च।।९।। 
अष्टवर्ग: कर्मजीवो राजयोगाश्च संज्ञका:। 
चान्द्रयोगा ट्विग्रहाद्या: प्रत्रज्यायोगसम्भवा: |।१० |। 
राशिशीलं दृष्टिफलं ग्रहभावफलं तत:। 
आश्रयाख्याश्च ये योगा योगा: सड्डीर्णसम्भवा:।।११।। 
सत्रीजातक॑ नेष्टयोगं निर्वाणं नष्टनातकम्‌। 
द्रेष्काणश्व॒ क्रियायोगा द्वितीयस्कन्धसम्भवा:।।१२।। 
आदौ शास्त्रोपनयनं खेटचारो5ब्दलक्षणम्‌|। 
तिथिवासरनक्षत्रयोगतिथ्यर्धलक्षणम्‌।।१३॥।। 
मुहूर्तोपग्रह: सूर्य: सडक्रान्तिर्गोचरक्रम:। 
चन्द्रताराबलं चैव क्रिया षोडशकर्मणाम्‌।।१४॥।। 
क्षुरिकाबन्धनं यात्रा प्रवेशों वास्तुलक्षणम्‌। 
नृपाभिषेचनं देवप्रतिष्ठा वख्रलक्षणम्‌।।१५॥।। 
अग्न्याधानं मेघगर्भ निखिलोत्पातलक्षणम्‌|। 


६७ 


तच्छान्तिर्मिश्रिकाध्यायस्तृतीयस्कन्धसम्भवा: ।।१६।। 
एवं लक्षणसंयुक्तमुक्तं स्कन्धद्वयं ततः। 
साम्प्रतं संहितास्कन्धमेव॑ लक्षणसंयुतम्‌।।१७॥।। 
वक्ष्येहह कश्यपब्रह्मा हितार्थ देहधारिणाम्‌। 
सम्बन्धस्तस्य शास्त्रस्य वेदाड़्मिति धातृत:।।१८।। 
शुभाशुभस्य जगतामभिधेयं निरूपणम्‌। 
ग्रहग्रहणसड्नक्रान्तिर्यज्ञाध्ययनकर्मणाम्‌।।१९।। 
प्रयोजन ततोद्वाहक्रियाणां कालनिर्णय:। 
एतद्विना न सिद्धयन्ति श्रौतस्मार्ताखिलक्रिया: ।।२०।। 
अथ कश्यपसंहिता प्राचीनो ग्रन्थ:, किन्तु तद्‌विषयेडधिकांशजना न जानन्ति 
तथा चाय॑ ग्रन्थो बहुप्रचलितो नास्ति। 
श्रीब्रह्मर्षिफेश्यपविरचितां कश्यपसंहितायां विविधज्योतिषशास्त्रीयविषयोपरि 
एकोनपशद्ञाशत्‌( ४९ ) अध्याया: सम्मिलिता: सन्ति। तथा च सर्वेष्वध्यायेषु श्लोका एव 
सन्ति, न गद्यम्‌। विविधच्छन्दोबद्धो5यं ग्रन्थ: । 
अस्मिन्संहिताग्रन्थे - सिद्धान्तविभागे  सूर्यादीनां नवग्रहाणां चारविषये 
प्रतिपादितम्‌। पद्चाड़प्रकरणे तिथि-वार-नक्षत्र-योग-करणादीनां व्यवहारे कि महत्त्वम्‌ 
-इति स्पष्टीकृत्य विस्तृत॑ं विवरणं निर्दिष्टमस्ति। मनुष्याणां जीवने 
गर्भाधानादाशश्यान्त्येष्टिपर्यन्त विविधा: संस्कारा वर्तन्ते। अत्र षोडशसंस्काणां महत्त्वं 
प्रदर्श विस्तृतरूपेण मुहूर्तविचार: प्रतिपादित:। कश्यपसंहितार्न्तगते वास्त्वध्याये 


गृहनिर्माणं ग्रामादीनां सविस्तरं विवेचन कृतम्‌। 


६८ 


कश्यपसंहितार्न्तगते विवाहाध्यायेडष्टविधविवाहानां सफलमत्यन्त॑ विशदं 
सविस्तरं विवेचनं कृतम्‌। कश्यपसंहितार्न्तगते सर्वलग्नाध्याये प्रत्येककार्याणां सिद्धयर्थ 
द्वादशलग्नवशादू-ग्रहयोगवशाद्‌ विविधकार्याणां सिद्धिविषये विशिष्ट सविस्तरं विवेचन 
कृतम्‌। तथा चान्ये महत्त्वपूर्णा विषया यथा यात्राध्याय:, श्राद्धाध्याय:, 
(विवाहे )एकविंशतिदोषनिरूपणाध्याय:,  उत्पाताध्याय:2,  राजाभिषेकाध्यायस्तथा 
विविधशान्त्यादीनां विवेचन॑ कृतमस्ति। कश्यपसंहिताया: सम्पूर्ण श्लोकसंख्या 
१,५५४ वर्तते। 


कश्यपसंहिताया: सम्पादितपाठ: १-४९ अध्याया:- 


आअ.क्र. विषय: इलो.सं. 
१ शास्त्रोपनयनाध्याय: २२ 
२ सूर्यचाराध्याय: ३६ 
३ चन्द्रचाराध्याय: १३ 
है भौमचाराध्याय: १४ 
५ बुधचाराध्याय: १४ 
६ गुरुचाराध्याय: ३१ 
9 शुक्रचाराध्याय: १्ड 
८ शनिचाराध्याय: २ 
९ राहुचाराध्याय: १२ 
१० केतुचाराध्याय: १७ 
११ अब्दलक्षणाध्याय: ९० 
१२ तिथ्यध्याय: ३४ 


६९ 


१३ 
१४ 
१० 
श६ 
१७ 
१८ 
१५९ 
२० 
२१ 
२२ 
२३ 
२४ 
२५ 
२६ 
२७ 
२८ 


०3 


३१ 
३२ 


३३ 


वाराध्याय: 
नक्षत्राध्याय: 
योगाध्याय: 
करणाध्याय: 
मुहूर्ताध्याय: 
उपग्रहाध्याय: 
सडक्रान्त्यध्याय: 
गोचराध्याय: 
चन्द्रताराबलाध्याय: 


सर्वलग्नाध्याय: 


प्रथमार्त्तवाधानाध्याय : 


सीमन्ताध्याय: 
जातकर्माध्याय: 
अन्नप्राशनाध्याय: 
चौलाध्याय: 
उपनयनाध्याय: 
समावर्तनाध्याय: 
प्रश्नलक्षणाध्याय: 


कन्याप्रदानाध्याय: 


एकविंशतिदोषनिरूपणाध्याय: 


विवाहाध्याय: 


90 


१९ 
५८ 


१० 


१३ 
२२ 
२४ 


१६ 


प्‌ 
४३ 


९ 


१२ 
१२ 
४३ 
११ 
१६ 
१० 
हे 


११४ 


३४ 
३२५ 
३६ 
३७ 
३८ 


३९ 


४१ 
४२ 
४३ 
है; ५4 
४० 
४६ 
9 
४८ 


४९ 


श्राद्धाध्याय: 


छुरिकाबन्धनाध्याय: 


यात्राध्याय: 


प्रवेशाध्याय: 


वास्तुलक्षणाध्याय: 


वास्तुपूजनाध्याय: 


राजाभिषेकाध्याय : 


प्रतिष्ठाध्याय: 


वखलक्षणाध्याय: 


अग्न्याधानाध्याय: 
स्द्योवृष्टिलक्षणाध्याय: 
काकादिसंयोगोत्पातशान्त्यध्याय: 
उत्पातशान्त्यध्याय: 
शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: 


निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: 


मिश्रकाध्याय: 


सम्पूर्णश्लोकसंख्या- 


३० 
१३ 
१०० 
९ 
९७ 
२० 
१४ 
औ 
१२ 
१० 
१२ 
२४ 
९ 
२३ 
८७ 


१७७ 


१७५०४ 


काश्यपसंहिताया: पाठसम्पादनार्थमुपयुक्तानां हस्तलिखितानां विवरणम्‌- 


काश्यपसंहिताया: सम्पादने कृत:। तेषां वर्णन प्रदीयते5त्र। 


विविधनगरत: सम्प्राप्तानां निम्मलिखितानां पञ्च हस्तलिखितानां समुपयोग: 





सड्लेतः विवरणम्‌ 
१) व.१ :- वडोदरास्थितप्राच्यविद्यामंदिरस्य प्रथमहस्तलिखितस्य 
क्रमाड्ू:-२३७१ 
(सी.डी.-चित्रप्रतिकृतिरूपेण प्राप्तम्‌) 
२) वब.२ :- वडोदरास्थितप्राच्यविद्यामंदिरस्य द्वितीयहस्तलिखितस्य 
क्रमाड्ु:-९ १७७ 
(सी.डी.-चित्रप्रतिकृतिरूपेण प्राप्तम्‌) 
३) व.३ :- वडोदरास्थितप्राच्यविद्यामंदिरस्य तृतीयहस्तलिखितस्य 
क्रमाड्:-९२३५ 
(सी.डी.-चित्रप्रतिकृतिरूपेण प्राप्तम्‌) 
४) पु. :- पुणेनगरस्थिताया आनन्दाश्रमसंस्थात: प्राप्तहटस्तलिखितस्य 
क्रमाइ्नू-२९३७। 
(झेरॉक्स-प्रतिलिपि-रूपेण प्राप्तम्‌) 
५) क. :- अम्मुनगरस्थितरणवीरसंस्कृतानुसन्धानसंस्थानपुस्तकालयत: 
प्राप्तहस्तलिखितस्य 
क्रमाड्ु: स्टेन-१५६। (झेरॉक्स-प्रतिलिपि-रूपेण प्राप्तम्‌) 
अपूर्णपूर्णहस्तलिखितानां विवरणम्‌:- 
१) व.१ - क्रमाड्रः२३७१ 
पूर्ण हस्तलिखितम्‌। 
२) व.२ - क्रमाड्ु:-९१७७ 


पूर्ण हस्तलिखितम्‌। 


3२ 


३) व.३ -क्रमाड्डु:-९२३५ 


पत्रलोप: -पत्रक्र.-४३ (पृष्ठलोप: (अप्राप्तपृष्ठ )अध्याय: ४७, ४८, ४९ 
पर्यन्तं लोप:। 
अपूर्ण हस्तलिखितम्‌। 
४) पु.- क्रमाड्डृः:-२९३७(पुनानगरातू प्राप्ता हस्तलिखितप्रति: )। 


लोप: अध्याय:-५६ , श्लोक: क्र.-२ड तः ग्रन्थान्त( अ.-४९) पर्यन्तम्‌। 
अपूर्ण हस्तलिखितम्‌। 
५) क.- क्रमाड्ड:-स्टेन-१५६। लोपः पत्रक्र.-४०(पत्रसंख्या-२), 


अध्याय:-४२ श्लोक: क्र.-८ड त: अध्याय:-४४ श्लोक: क्र.-११अ 
पर्यन्तम्‌। 
अपूर्ण हस्तलिखितम्‌। 


सर्वेषां विस्तृतं वर्णनम्‌- 

सम्पूर्ण विवरणम्‌- 

व.१- 

१) संक्षेप: व.१-वडोदराहस्तलिखितं प्रथमम्‌। 

२) संस्थाया नाम -प्राच्यविद्यामन्दिरम, महाराजा-सयाजीराव-विश्वविद्यालय:, 
राजप्रासादसमीपे, राजमार्ग:, वडोदरा-३९०००१। 

३) क्रमाड्नः- २३७१। 

४) ग्रन्थनाम- कश्यपसंहिता। 

५) ग्रन्थकार:- श्रीकश्यपब्रह्मर्षि: । 

६) पत्राणि-६३(१२४पृष्ठानि)। 


७) लेखनसाधनम्‌- जीर्णानि प्राचीनानि भारतीयकर्गजपत्राणि। 


जिरे 


८) लिपि:- देवनागरी पृष्ठमात्राप्रयोगो नास्ति। 

९) एकस्मिन्‌ पृष्ठे लेखनपड-क्तय: -एकस्मिन्‌ पूृष्ठे प्रायेण १०पड्तयो 

लिखिता:। 

१०) एकस्मिन्‌ पडक्तौ अक्षराणि- एकस्मिन्‌ पडक्‍्तौ प्रायेण ४० अक्षराणि 

सन्ति। 

११) ग्रन्थश्लोकसंख्या -१५५०प्रायेण। 

१२) लेखक:-लेखकस्य नामनिर्देशो नास्ति। 

१३) लेखनान्तरं शुद्धीकरणम्‌- दृश्यते। 

१४) तस्य समयः- ग्रन्थान्ते लेखनस्य समयनिर्देश इत्थं वर्तते। संवत्‌ १७८५ 
वैशाख पुरुषोत्तममासे शु.-५ गुरौ। अस्यार्थ: ख़िस्ताब्द-१७२९ 
अधिकवैशाख ( पुरुषोत्तम ) मासे शुक्ल-पद्]म्यां( ५) गुरुवासरे लिखितम्‌। 
एतेन लेखकस्य हस्तलिखितग्रन्थस्य च समयो निश्चितरूपेण प्राप्यते। 

१५) तस्य वैशिष्ट्याणि- अनेकवारं लिखितस्य निस्कासनं लेखकेन कृतं वर्तते। 

लेखनमपि स्वच्छं-स्पष्टं व्याकरणशुद्धं च प्रायेण नास्ति। 
रकतवर्णस्योपयोग:  प्रत्येकाध्यायान्ते  पुष्पिकायां तथा नवीनाध्यायस्य 
प्रारंभविषयस्य निर्देशे कृतो वर्तते। कृष्णवर्णमसेरुपयोगो. लिखितस्य 
निस्कासनार्थ कृतः। 

१६) ग्रन्थ: पूर्ण:/अपूर्ण:- ग्रन्थ: पूर्णो वर्तते। अस्मिन्सम्पूर्णा संहिता प्राप्यते। 

१७) श्लोकानां प्रक्षेपा:-(सर्वाधिकश्लोकानां प्रक्षेपा अस्मिन्‌ हस्तप्रते वर्तन्ते।) 

बहूनां श्लोकानां प्रक्षेपा वर्तन्ते। 
तद्यथा-(व.१-अध्याय:-२८, श्लो.क्र.-४२ पश्चात्‌) 


है. 


हन्ति दोषचयं यद्वत्यापसंघं स्मृतिह॑रि:। 
त्रिषष्ठालाभगो भौम: शनिं वा यदि तुड्गः।। 
सर्वदोषा च यन्ति पाप॑ं पद्चाक्षरी यथा। 
स्वाधिमित्रगतौ भौम: शनिर्वा यदि लाभग:।। 
निहन्ति दोषचयं सर्वे पिनाकी त्रिपुरं यथा। 
लग्नात्रिषष्ठग: सूर्यस्तुड्रस्थोवा भवेद्यदि।। 
नाशयत्यखिलान्दोषान्‌ स्वोदयेतिमिरं यथा। 
केन्द्रत्रिकोणग: सौम्यो त्रिराश्यंशगो यदि।। 


पापकेन्द्रवतं दोष हन्ति भात्केसरी यथा।। 


१८) विशिष्टा: पाठभेदा: - सर्वाधिका पाठभेदा हस्तलिखितप्रते विद्यन्ते। 
१९) अधिकलेखनम्‌(मार्जिनमध्ये लेखनम्‌)- कुत्रचित्‌ कुत्रचितू पृष्ठे दृश्यते। 
२०) लोपा:-अध्याय:-११ व.२-(लोप: )श्लोक: क्र.-४ एवं श्लोक: क्र.-५। 
२९१) त्रुटितं-कीटकदुष्टत्वं वा- प्राचीनत्वेन कुत्रचित्‌ ग्रन्थों भग्न:-त्रुटितो वर्तते। 
२२) प्रारम्भ:- श्रीगणेशाय नमः।। श्रीसरस्वत्यै नम: ।। 
अन्तिमपुष्पिका -।। आदित:ः श्लोक: ।। इति श्रीमन्‌ कश्यपत्रह्मर्षिविरचितायां 
महासंहितायां मिश्रकाध्याय: समाप्त:।। 
२३) अन्तिमपुष्पिका-अनन्तरलेखनम्‌- शुभमस्तु संवत्‌ १७८५ वैशाख पुरुषोत्तम 
मासे शु.-५ गुरौ। 
२४) हस्तप्रतस्य मापनात्प्राप्त॑ मानम्‌- पत्रदैर्ष्य-२८से.मी., पत्रविस्तार:- 


११ .५से.मी. 


जण 


२५) चतुभगिषु रिक्तस्थानम्‌( मार्जिन) - पत्रवामभाग:- २. १ से.मी., 
पत्रदक्षिणभाग:- २. १से.मी., पत्र-उपरिभाग:-१ .५से.मी., 
पत्र-अधस्तनभाग:- २. १ से.मी. 

वब.२- 

३) संक्षेप: व.२-वडोदराहस्तलिखितं द्वितीयम्‌। 

४) संस्थाया नाम -प्राच्यविद्यामन्दिरम, महाराजा-सयाजीराव-विश्वविद्यालय:, 
राजप्रासादसमीपे, राजमार्ग:, वडोदरा-३९०००१। 

५) क्रमाड्ृ:- ९१७७ 

६) पग्रन्थनाम- कश्यपसंहिता। 

७) पग्रन्थकार:- श्रीकश्यपब्रह्मर्षि :। 

८) पत्राणि-६३(१२४पृष्ठानि) 

९) लेखनसाधनम्‌- जीर्णानि प्राचीनानि भारतीयकर्गजपत्राणि। 

१०) लिपि:- देवनागरी पृष्ठमात्राप्रयोगो नास्ति। 

११) एकस्मिन्‌ पृष्ठे लेखनपडःक्तय: -एकस्मिन्‌ पृष्ठे प्रायेण ११पड-क्तयो 
लिखिता: | 

१२) एकस्मिनू्‌ पडक्तौ अक्षराणि- एकस्मिन्‌ पडक्तौ प्रायेण ३७ अक्षराणि 
सन्ति। 

१३) ग्रन्थश्लोकसंख्या -१५७७प्रायेण। 

१४) लेखक:-लेखकस्य नामनिर्देशो नास्ति। 


१५) लेखनान्तरं शुद्धीकरणम्‌- दृश्यते। 


3६ 


१६) 


१७) 


१८ 


हा 


१३) 


तस्य समय:- ग्रन्थान्ते लेखकस्य समयनिर्देश इत्थं वर्तते। (संवत्‌) 
१५०१। अस्यार्थ: खिस्ताब्दे १४४५ लिखितम्‌। एतेन लेखकस्य 
हस्तलिखितग्रन्थस्य.. च. समयो लभ्यते। अयं. ग्रन्थ 
उपलब्धहस्तलिखितग्रन्थेषु प्राचीनतमो दृश्यते। 
तस्य वैशिष्ट्याणि :- अनेकवारं लिखितस्य निस्कासनं॑ लेखकेन कृत॑ 
वर्तती। लेखनमपि स्वच्छं-स्पष्ट॑ व्याकरणशुद्धं च प्रायेण नास्ति। 
रक्‍तवर्णादि- उपयोग:। प्रत्येकाध्यायान्ते पुष्पिकायां तथा नवीनाध्यायप्रारंभे 
विषयनिर्देशों कृतो न वर्तते। पीतवर्ण(हरताल) एवं कुत्रचित्‌ 
कृष्णवर्णमसेरुपयोगो लिखितस्य निस्कासनार्थ कृत:। 
ग्रन्थ: पूर्ण:/अपूर्ण:- ग्रन्थ: पूर्णो वर्तते। अस्मिन्सम्पूर्णा संहिता प्राप्यते। 
एलोकानां प्रक्षेपा:- बहूनां श्लोकानां प्रक्षेपा वर्तन्ते। 
तद्ययथा- व.२- 
(१) अ.२८, श्लो.क्र.-४२क पश्चात्‌- 
यत्रैकादशग: सूर्य: चन्द्रो वा यदि लग्नग:। 

(२) व.२- अध्याय:-२८, श्लो.क्र.-४२ पश्चात्‌- 

हन्ति दोषचयं यद्वत्यापसंघं स्मृतिहरे:। 

त्रिषष्ठालाभगो भौम: शनिं वा यदि तुड्भगः।। 

सर्वदोषा च यन्ति पापं पद्चाक्षरी यथा। 

स्वाधिमित्रगतौ भौम: शनिर्वा यदि लाभग:।। 

निहन्ति दोषचयं सर्वे पिनाकी त्रिपुरं यथा। 

लग्नात्रिषष्ठग: सूर्यस्तुड्गस्थो वा भवेद्यदि।। 


9 


नाशयत्यखिलान्दोषान्‌ स्वोदयेतिमिरं यथा। 
केन्द्रत्रकोणग: सौम्यो त्रिराश्यंशगो यदि।। 


पापकेन्द्रवतं दोष हन्ति भात्केसरी यथा।। 


२०) विशिष्टा: पाठभेदा:- (१) अध्याय:-४८, श्लोक: क्र.-३ब पश्चात्‌- 
पद्चाहान्त्रिक्तावर्थलाभ: पश्चान्महानुज: ।। 


(२) अध्याय:-५२, श्लोक: क्र.-८ब पश्चात्‌- 
नृपान्तवृव्याधिभयं भवेदानुकूल्याय तत्सुतम्‌। 
(३) अध्याय:-५८, श्लोक: क्र.-१अ,ब- 
भूभारखिन्ननागेन्द्रशेषनि: श्राससम्भव: । 
(४) अध्याय:-५९, श्लोक: क्र.-१२१ - 
तेषामास्तिक ऋषिस्त्रष्टप्सर्पाश्न॒ देवता: । 
नमोस्तु सर्पेभ्यो पयोधाराश्व कारयेत्‌।।१२१॥। 
२१) अधिकलेखनम्‌(मार्जिनमध्ये लेखनम्‌) :- द्वि-त्रिपृष्ठपणपु पाठाद्‌ बहिलिखितम्‌। 
२२) लोपा:- समाक्षरलोपा अधिका सन्ति। एवं केवललोपा: कुत्रचित्‌ कुत्रचिद्‌ 
दृश्यन्ते। 
२३) त्रुटितं-कीटकदुष्टत्व॑ वा :- प्राचीनत्वेन कुत्रचिद्‌ ग्रन्थों भग्न:-त्रुटितो 
वर्तते। 
२४) प्रारम्भ:-श्रीगणेशाय नमः । 
२५) अन्तिमपुष्पिका -।। आदित: श्लोक: ।। इति श्रीमन्‌ कश्यपन्रह्मर्षिविरचितायां 


महासंहितायां मिश्रकाध्याय:।। 


3८ 


२६) अन्तिमपुष्पिका-अनन्तरलेखनम्‌ :-समाप्त:।।१५०१॥। 

२७) हस्तप्रतस्य मापनात्प्राप्त॑ मानमू- पत्रदेर्ष्य-३१. २से.मी., पत्रविस्तार:- 
१२.५से.मी. 

२८) चतुभगिेषु रिक्तस्थानम्‌(मार्जिन)- . पत्रवामभाग:-३.० से.मी., 
पत्रदक्षिणभाग:-३. ०से.मी., पत्र-उपरिभाग:-१ .५से.मी., पत्र- 
अधस्तनभाग:-१ .८से.मी. 

व.३- 

१) संक्षेप: व.३-वडोदराहस्तलिखितं तृतीयम्‌। 

२) संस्थाया नाम -प्राच्यविद्यामन्दिरमू, महाराजा-सयाजीराव-विश्वविद्यालय:, 

राजप्रासादसमीपे, राजमार्ग:, वडोदरा-३९०००१। 

३) क्रमाड्ृ:ः- ९२३५ 

४)  ग्रन्थनाम- कश्यपसंहिता। 

५) .ग्रन्थकार:- श्रीकश्यपब्रह्मर्षि: । 

६) पत्राणि-५२(१०४पृष्ठानि)। 

७) लेखनसाधनम्‌- जीर्णानि प्राचीनानि भारतीयकर्गजपत्राणि। 

८) लिपि:- देवनागरी पृष्ठमात्राप्रयोगो नास्ति। 

९) एकस्मिन्‌ पृष्ठे लेखनपडक्तय: -एकस्मिन्‌ पृष्ठे प्रायेण १२पडकक्‍्तयो 
लिखिता: | 

१०) एकस्मिन्‌ पडक्तोौ अक्षराणि- एकस्मिन्‌ पडक्तौ प्रायेण ४० अक्षराणि 
सन्ति। 

११) ग्रन्थश्लोकसंख्या -१५६०प्रायेण। 


3९ 


१२) लेखक:-लेखकस्य नामादिनिर्देशकविषयकमावश्यकमन्त्यपत्रमप्राप्तम्‌। तेन 
कारणादस्योल्लेखो न प्राप्त:। 

१३) लेखनान्तरं शुद्धीकरणम्‌- न दृश्यते। 

१४) तस्य समय:- लेखकस्य नामादिनिर्देशकविषयकमावश्यकमन्त्यपत्रमप्राप्तम्‌ । 

तेन कारणाद्‌ अस्योल्लेखो न प्राप्त:। एतेन लेखकस्य हस्तलिखितग्रन्थस्य च 

समयो निश्चितरूपेण न लभ्यते। अयं ग्रन्थों प्राचीनो दृश्यते। 

१५) तस्य वैशिष्ट्याणि- अनेकवारं लिखितस्य निस्कासनं लेखकेन कृत वर्तते। 
लेखनमपि स्वच्छं-स्पष्ट॑ व्याकरणशुद्धं च प्रायेण नास्ति। रक्‍्तवर्णादि- 
उपयोग: प्रत्येकाध्यायान्ते पुष्पिकायां तथा नवीनाध्यायप्रारंभविषयनिर्देशस्य 
कृते न वर्तते। तथानेकस्थानेषु कृष्णवर्णमसेरुपयोगो लिखितस्य निस्कासनार्थ 
कृत: । 

१६) ग्रन्थ: पूर्ण:/अपूर्ण:- ग्रन्थो>पूर्णो वर्तते। अस्मिन्‌ अपूर्णा संहिता प्राप्यते। 

१७) श्लोकानां प्रक्षेपा:- अत्यन्ताल्प: श्लोकप्रक्षेपो वर्तते। 
तद्यथा- व.२-अध्याय-३ २, श्लोक: क्र.-११ब पश्चात्‌- 
पराशर:- ज्येष्ठकन्यका यत्र ज्येष्ठपुत्रो वरो यदि। 

व्यत्ययो वा तयोस्तत्र ज्येष्ठटमासे शुभप्रद:।। 

१८) विशिष्टा: पाठभेदा:- 

१) अध्याय:-३८, श्लोक: क्र.-७१पश्चात्‌- 
उदकूसर्वविशाला सा सुखायुष्यसुतप्रदा। 
सूर्ययाम्य द्विशाला सा कर्तमृत्युप्रदा तथा।।७१ ।। 

२) अध्याय:-४४, श्लोक: क्र.-८ पश्चात्‌- 


€&० 


हा 


१९ 


हा 


२१ 


रे) 
२३) 
२४) 


२५) 


हा 


२६ 


१) 
२) 
३) 
४) 
५) 
६) 


७) 


कन्योदये विभिन्ने तु सर्वदा वृष्टिरुत्तमा।। 
अधिकलेखनम्‌( मार्जिनमध्ये लेखनम्‌) : - द्वि-त्रिपृष्ठेषु पाठाद्‌ बहिलिंखितम्‌। 
लोपा:- समाक्षरलोपा अधिका: सन्ति। एवं केवललोप: कुत्रचित्‌ कुत्रचिद्‌ 
दृश्यते। 
त्रुटितं-कीटकदुष्टत्व॑ वा :- प्राचीनत्वेन कुत्रचिद्‌ ग्रन्थों भग्नः-त्रुटितो 
वर्तते। 
प्रारम्भ:- श्रीगणेशाय नम: ।। श्रीरस्तु ।। अविध्नमस्तु।। 
अन्तिमपुष्पिका - अन्‍्त्यपत्राणि न सन्ति, अस्योल्लेखो न प्राप्त:। 
अन्तिमपुष्पिका-अनन्तरलेखनम्‌ :- अस्योल्लेखो न प्राप्त:। 
हस्तप्रतस्य मापनात्प्राप्त॑ मानम्‌:-पत्रदैर्ष्य-२८से.मी., पत्रविस्तार:- 
११.५से.मी. 
चतुभगिषु रिक्तस्थानम्‌( मार्जिन) -पत्रवामभाग:- २.५से.मी., पत्रदक्षिणभाग:- 


२.५से.मी., पत्र-उपरिभाग:- १ .५से.मी., पत्र-अधस्तनभाग: - १ .५से.मी. 


संक्षेप: - पु.-पुनाहस्तलिखितं प्रथमम्‌। 

संस्थाया नाम - आनन्दाश्रमसंस्था, बुधवार पेठ, पुना, महाराष्ट्र, भारतम्‌। 
क्रमाड्ड:-आनन्दाश्रम:-२९३७। 

ग्रन्थनाम- कश्यपसंहिता। 

ग्रन्थकार:- श्रीकश्यपन्रह्मर्षि :। 

पत्राणि-३९(७८पृष्ठानि) । 

लेखनसाधनम्‌- जीर्णानि प्राचीनानि भारतीयकर्गजपत्राणि। 


८१ 


८ ) 


९) 


१०) 


११) 
३) 
१३) 
१४) 


१५) 


१६) 


१७) 


१८) 


लिपि:- देवनागरी, पृष्ठमात्राप्रयोगो नास्ति। 
एकस्मिन्‌ पृष्ठे लेखनपडक्तय: -एकस्मिन्‌ पृष्ठे प्रायेण ११पडः-क्तयो 
लिखिता: | 
एकस्मिन्‌ू पडक्‍क्तौ अक्षराणि- एकस्मिन्‌ पडक्तौ प्रायेण ४८ अक्षराणि 
सन्ति। 
ग्रन्थश्लोकसंख्या -१४०४प्रायेण। 
लेखक:-लेखकस्य नामनिर्देशो नास्ति। 
लेखनान्तरं शुद्धीकरणं- न दृश्यते। 
तस्य समय:- ग्रन्थान्ते लेखकस्य समयनिर्देशो न वर्तते। 
तस्य वैशिष्ट्याणि- अनेकवारं लिखितस्यथ निस्कासनं॑ लेखकेन कृत॑ 
वर्तती। लेखनमपि स्वच्छं-स्पष्ट॑ व्याकरणशुद्धं च प्रायेण नास्ति। 
रकतवर्णस्योपयोग: प्रत्येकाध्यायान्ते पुष्पिकायां तथा नवीनाध्यायप्रारंभ- 
विषयनिर्देशे कृतो नास्ति। कृष्णवर्णमसेरुपयोगो लिखितस्य निस्कासनार्थ 
कृत: । 
ग्रन्थ: पूर्ण:/अपूर्ण:- ग्रन्थो>पूर्णो वर्तते। अस्मिन्‌ अपूर्णा संहिता प्राप्यते। 
श्लोकानां  प्रक्षेपा:- १) अध्याय:७ श्लोक: क्र.-शब पश्चात्‌- 
किंस्तुघ्नभाविषाग्निशस्त्रसड-ग्रामदारुणम्‌। 
विशिष्टा: पाठभेदा: - पाठभेदा हस्तलिखितप्रते विद्यन्ते। 
(१) अध्याय:१९ श्लोक: क्र.-२३ 

बली सड्नक्रमाणास्तदशात्खेटबलाधिक: | 
(२) अध्याय:२२ श्लोक: क्र.-३ 


८२ 


मड़लं स्थिरतोयं च वेश्मकर्म विभूषणम्‌। 
कृषिवाणिज्यपश्चादि वृषलग्ने प्रसिध्यति।। 


(३) अध्याय:३३ श्लोक: क्र.-९९क,ड 
पुनात्युभयत:पुर्षान्‌ सप्तसप्तात्र संभव:। 
(४) अध्याय:३६ श्लोक: क्र.-६०ब पश्चात्‌- 
जयदा सा प्रदा या सा यातणां न पराजय:। 
(५) अध्याय:३६ श्लोक: क्र.-७६ पश्चात्‌- 


वारुणं कालिकानाथं मणिभूपातथरं यत:। 
वर्णमकरवाहनं वायुकृष्णमृगासीन॑ मझनापतिमव्ययम्‌।। 
१९) अधिकलेखनम्‌(मार्जिनमध्ये लेखनम्‌):- 
कुत्रचित्‌ कुत्रचित्‌ पूृष्ठे द्वि-त्रिशब्दानि लिखितानि दृश्यन्ते। 
२०) लोपा:-हस्तलिखितप्रते नैकवारं त्रुटितिन लोपो विशेषरूपेण दरीदृश्यते। 
सामान्यलोपोडपि दृश्यते। अध्याय:-११ व.२-(लोप: ) श्लोक: क्र.-४ एवं श्लोक: 
क्र.-५। 
२१) त्रुटितं-कीटकदुष्टत्व॑ वा- ग्रन्थों भग्न:-त्रुटितो न वर्तते। 
२२) प्रारम्भ:- श्रीगणेशाय नमः।। श्रीसरस्वत्ये नम:।। अविध्नमस्तु।। 
२३) अन्तिमपुष्पिका- अयं हस्तलिखितग्रन्थो5पूर्ण: वर्तते। अन्तिमपुष्पिका नैव 
प्राप्यते। 


२४) अन्तिमपुष्पिका-अनन्तरलेखनम्‌ - ।। पत्रें ३९।। 


८३ 


१) 


२) 


३) 
४) 
५) 
६) 
७) 
८) 


९) 


जी 


१३ 
१२) 
१३) 
१४) 


संक्षेप: क.-(कश्मीरहस्तलिखितं) कश्मीरराज्यस्य जम्मुनगरत:। 

संस्थाया नाम -पधर्मार्थट्रस्ट, रणवीरसंस्कृतानुसन्धानसंस्थानपुस्तकालय:, 
शालिमार रोड, जम्मुतवी, जम्मु-कश्मीर, भारतम्‌। 

क्रमाड्ड:-स्टेन क्र.-१५६। 

ग्रन्थनाम- कश्यपसंहिता। 

ग्रन्थकार:- श्रीकश्यपन्रह्मर्षि : । 

पत्राणि-५० (९ ९पृष्ठानि) (| |अप्राप्यं/लुप्तं पृष्ठसं.-२) 

लेखनसाधनम्‌- जीर्णानि प्राचीनानि भारतीयकर्गजपत्राणि। 

लिपि:- देवनागरी, पृष्ठमात्राप्रयोगो नास्ति। 

एकस्मिन्‌ पृष्ठे लेखनपडक्तय: -एकस्मिन्‌ पृष्ठे प्रायेण १४पडःक्तयो 
लिखिता: | 

एकस्मिन्‌ू पडक्‍क्तौ अक्षराणि- एकस्मिन्‌ पडक्तौ प्रायेण ३५ अक्षराणि 
सन्ति। 

ग्रन्थश्लोकसंख्या -१५१ ६प्रायेण। 

लेखक:-लेखकस्य नामनिर्देशो नास्ति। 

लेखनान्तरं शुद्धीकरणम्‌- लेखनान्तरं शुद्धीकरणं वर्तते। 

तस्य समय:- ग्रन्थान्ते लेखकस्य समयनिर्देश: सुस्पष्ट॑ न॒ वर्तते। 
प्रवीरे( वीरसंवत्‌-जैनधर्मसंवत्‌ ) ३ ० । अस्यार्थ:( २५० ६वर्षप्राचीनतम: ) 


खिस्ताब्द॑ पूर्व. ४९६ वर्ष लिखितम्‌। सल्लेतरूपेण लेखकस्य 


८ढ 


५१७५ 


श्६ 


५७ 


१८ 


जी 


जी 


जी जी 


हस्तलिखितग्रन्थस्य.. च.. समयोअ्स्पष्टरूपेण. लभ्यते। अय॑ ग्रन्थ 

उपलब्धहस्तलिखितग्रन्थेषु प्राचीनो दरीदृश्यते। 

तस्य वैशिष्ट्याणि :- अनेकवारं लिखितस्य निस्कासनं॑ लेखकेन कृत॑ 

वर्तती। लेखनमपि स्वच्छं-स्पष्टं व्याकरणशुद्धं च प्रायेण नास्ति। 

रकतवर्णीदि -उपयोग: प्रत्येकाध्यायान्ते. पुष्पिकायां.. तथा 

नवीनाध्यायप्रारंभविषयनिर्देशस्य कृते न वर्तते। पीतवर्णस्य (हरताल) एवं 

कुत्रचित्‌ कृष्णवर्णस्य मसेरुपयोगो लिखितस्यथ निस्कासनार्थ कृत:। 

कुत्रचितू कुत्रचिद्‌ृ  रिक्तस्थानं लोपो दरिदृश्यते। कुत्रचित्‌ू पाठाद्‌ 

बहिर्विस्मृतश्लोकानां पुनर्लेखनमपि दरीदृश्यते। 

ग्रन्थ: पूर्ण:/अपूर्ण:- ग्रन्थ: पूर्णो वर्तते। अस्मिन्सम्पूर्णा संहिता प्राप्यते। 

किन्तु रपृष्ठस्य (पत्र सं.क्र.-४०) अप्राप्ति/लोपकारणवशाद्‌ हस्तलिखितं 

सम्पूर्णतया न प्राप्यते। 

श्लोकानां प्रक्षेपा:- कस्यापि श्लोकस्य प्रक्षेपो न वर्तते। 

विशिष्टा: पाठभेदा:- 

(१) अध्याय:-२४, श्लो.क्र-६अ,ब-सुतांशे स्वौजराशौ च शुभग्रहयुते 
क्षिते। 

(२) अध्याय:-३३, श्लो.क्र.-४१क,ड-मन्दो भूतनयो निःस्व॑ शुभाः 
पुत्रधनान्विताम्‌।। 

(३) अध्याय:-३३, श्लो.क्र.-४८क,ड-कुरुते विधवां. क्रूरा 


सौख्यमायुर्धनान्विताम्‌ ।। 


८५ 


१९) अधिकलेखनम्‌(मार्जिनमध्ये लेखनम्‌):- कस्मिंश्वित्‌_ पृष्ठे पाठाद्‌ 
बहिलिखितम्‌। 

२०) लोपा:- लोप,:, त्रुटितं-लोप: कुत्रचित्‌ कुत्रचित्‌ दृश्यते। 

तद्यथा- 
(१) अ.-११, श्लोक: क्र.-२२ब (संयुता) तः श्लोक: क्र.-२३ड 

पर्यन्तम्‌। 

(२) अ.-११, श्लोक: क्र.-५३। 

(३) अ.-१२, श्लोक: क्र.-१२अ,ब। 

२१) त्रुटितं-कीटकदुष्टत्व॑ वा :- प्राचीनत्वेन कुत्रचिद्‌ ग्रन्थों भग्नः-त्रुटितो 
वर्तते। 

२२) प्रारम्भ:-3» श्रीगणेशाय नमः:।। 

२३) अन्तिमपुष्पिका -इति कश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां मिश्रिकाध्याय 
समाप्त: ।। 

२४) अन्तिमपुष्पिका-अन्तरलेखनम्‌ :- श्रीराम: शुभम्‌ प्रवीरे ३०। 

पाठनिर्धारणस्य नियमा: - 

१) प्रायेण प्राचीनतमस्य पाठस्य ग्रहणं कृतम्‌। 

२) प्रायेण व्याकरणशासत्रानुकूलस्य छन्दःशाखसंमतस्य पाठस्य ग्रहणं कृतम्‌। 

३) प्रायेण सर्वसंमतस्य-नैकेषु हस्तलिखितेषु विभिन्नप्रदेशेषु विशेषतो 
बहुमान्यस्य ज्योतिषश्शास्राभिमतस्य पाठस्य स्वीकार: कृत:। 


४) सरलस्य सुगमस्यापेक्षया कठिनस्य दुर्बोधस्य पाठस्य स्वीकरण कृतम्‌। 


८६ 


५) लेखकस्य सामान्यानामज्ञानतोड3कामतो समुद्धूतानां प्रमादानां दूरीकरणं 
कृतम्‌। 

६) वैदिकमन्त्राणां मूलसंशोधनपूर्वक॑ सम्पादनं कृतम्‌। 
पशञ्चहस्तलिखितानां मूलाधारेण कश्यपसंहिताया: समग्रस्य पाठस्य 
सम्पादनं कृतम्‌। 

तत्र हस्तलिखितानां पाठभेद -पाठपरिवर्तन -पाठपरिवर्धन -पाठलोप 


-इत्यादिनामाधारेण वंशवृक्षो निम्नप्रकारेण प्रदर्शयितुं शक्यते- 





कल्पितो मूलपाठ: 





















































व.१ वब.,२ ॥ 3] ब.३ 



































८७9 


प्रथमो विभाग: 
चतुर्थ प्रकरणम्‌ 


कश्यपसंहिताया अध्यायानां सार: 


८८ 


प्रथमो विभाग: 
चतुर्थ प्रकरणम्‌ 


कश्यपसंहिताया अध्यायानां सारः 


अध्याय:- १ ।। अथ शास्त्रोपनयनाध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे प्रथमाध्याये शास्त्रोपनयनरूपनामकेअ ध्याये द्वाविंशति: 


(२२) श्लोका: सम्मिलिता:। तत्रानुष्टुप्छन्द: प्रयुक्त:। 


ग्रन्थारम्भे प्रथमं भगवत: सच्चिदानन्दस्वरूपस्य महेशस्य ॒स्तुत्यर्थ उक्तम्‌। 


तद्यथा- “महेशाय नमस्तस्मै सच्चिदानन्दरूपिणे। 
नतामरकिरीटौघप्रभाविस्फुरिताडमपघ्रये | । ” 


ज्योतिषशास्त्रस्याष्टादशप्रवर्तका वर्णिता: सन्ति। यथा- 


१)सूर्य: ६ )पराशर: 
२)पितामहः ७)कश्यपः 
३)व्यास: ८ )नारद: 
४)वसिष्ठ: ९ )गर्ग: 
७)अत्रिः १० )मरीचि: 


८९ 


११)मनुः १५७ )च्यवनः 


१२)अड्;िराः १६)यवन: 
१३)रोमशः १७) भूगुः 
१४)पौलिश: १८ )शौनकः 


स्कन्धत्रयात्मक॑ ज्योतिषशार्त्र वर्तते। यथोक्ताख्रिस्कन्धा: १)सिद्धान्तम्‌, 
२)जातकमू, ३)संहिता -एते ज्योतिषशाखस्थ प्रधानभेदा:। तत्र 


विविधत्रिस्कन्धविषयस्य वर्णनम्‌- 


१)सिद्धान्तास्कन्धलक्षणम्‌(विषया: )- 

ग्रहाणां मध्यमाभुक्ति:, स्फुटभुक्ति:, दिक्साधनं, छायासाधनं(समयसाधनं), 
लग्नकालसाधनं, चन्द्रार्कगग्रहणसाधनम्‌, चन्द्रार्गग्रहणस्य परिलेखनं, ग्रहसमागम:, 
ग्रहाणां युद्धभेदा:, ग्रहाणां युति, उदयास्तसाधनं, चन्द्रशुड्रोन्नति:, पातवैधृतिभेदा:, 
भूगोलभेदा:, यन्त्रलक्षणं, विविधमानक्रिया(समयादिमानसाधनं), मानानां भेदा:, 


एतदाच्यस्कन्धे कश्यपेनोक्तम्‌। 


२)होरास्कन्धलक्षणम्‌(विषया: ) - 

राशिभेदा:, ग्रहाणां योनि:ः, वियोनि:, जन्मलक्षणम्‌, निषेक:(सूतिक: ), 
जननं(जन्म), अरिष्टयोगा:, अरिष्टभड़योगा:, आयुष्ययोगा:, विविधदशानां 
भेद: (विंशोतत्तरी-अष्टोत्तरीत्यादि ), तेषामन्तर्दशाभेदा:, अष्टकवर्ग:, 


कर्मजीविका( व्यवसाय: ), राजयोगा:, चान्द्रयोगा: (सुनफा-अनफा-दुध्रित्यादय: ), 


९० 


द्विग्रहोद्धवयोगा:, राशिशीलं, दृष्टिफलं, ग्रहभावफलम्‌, आश्रयादियोगा:, सड्डढीर्णयोगा:, 


स्त्रीजातकं, नेष्टयोगा: । 


३)संहितास्कन्धलक्षणम्‌(विषया: ) - 

शास्त्रोपनयनं, खेटचार:, ग्रहबलं, तिथि-वार-नक्षत्र-योग- 
तिथ्यर्ध(करणं) (पश्चाड्रं ) लक्षणं, मुहूर्ताः, उपग्रहा:, सूर्यसड-क्रान्ति, गोचरफलं, 
चन्द्रताराबलं, षोडशसंस्कारा:, श्षुरिकाबन्धनं, यात्रा, गृहप्रवेश:, वास्तुलक्षणं, 
राज्याभिषेक:, देवप्रतिष्ठा, वखत्रलक्षणम्‌, अग्न्याध्यानं, मेघगर्भ, निखिलोत्पात 


(दिव्यभौमान्तरिक्षजोत्पात) लक्षणम्‌, उत्पातशान्ति:, मिश्रकप्रकरणम्‌। 


एतल्लक्षणसंयुक्‍तं स्कन्धद्वयं(सिद्धान्त-होरा) पूर्वकृतग्रन्थे कथितम्‌। साम्प्रतं 
संहितास्कन्धं( अन्तिम-तृतीयस्कन्धं )  पूर्वोक्तलक्षणसंयुक्तमादाी वच््यति। अहं 
कश्यपत्रह्मा देहधारिणां(समस्तमानवादीनां) हितार्थे ज्योतिषशास्त्रस्य ज्ञानं वशक्ष्यामि। 
अस्य ज्योतिषशास्त्रस्य सम्बन्धो वेदाड्रेन सह वर्तते। अभिधेयम्‌-समस्तजीवानां जगतां 
शुभाशुभज्ञानं, ग्रह-ग्रहण-सड्क्रान्ति: (सूर्यादिग्रहाणां), यज्ञ-अध्ययन- निरूपणं 
विवर्णितम्‌। ज्योतिषशास्त्रस्य प्रयोजनमुद्दाह-विविधक्रियाणां कालनिर्णय: (मुहूर्त: ) तथा 


श्रौत-स्मार्तकर्माद्यखिलक्रियाकालनिर्णय:। एतद्ठिना न ता: सिद्धयन्ति। 


ज्योतिषशार्त्र ज्ञातव्यमध्येतव्यम्‌। तत्‌ पुण्यायुर्यशस्करं भवति। य: पुण्यकालं 


वेत्ति, स तु वेत्ति परां गतिम्‌। कालज्ञानेडतिकुशलस्तं देवा ब्राह्मणं विदु:। 


अध्याय:- २ ।। सूर्यचाराध्याय: ।। 


९१ 


कश्यपसंहिताग्रन्थे _ द्वितीये3 ध्याये सूर्यचाररूपनामके षदट्‌त्रिंशत्‌-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टप्छन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मित्रध्याये प्रथमं सूर्यचारस्य महत्त्वं वर्णितम्‌। सूर्यचारवशादेव निखिल: 
कालनिर्णयो भवति। चेत्रादिषु द्वादशमासेषु मेषाद्या द्वादशसडकक्रान्तयो भवन्ति। 
केवलमधिमासे समागते नियमो5यं न स्यात्‌। अनन्तरमधिमासक्षयमासयोर्ल क्षणं 
प्रदिष्टम्‌। संसर्प-अहर्पतिरूपेण वर्णनम्‌। यस्मिन्मासे द्विवारमर्कसडक्रमणं भवति, 
अथवा सड्न्रमणं नैव भवति, तदा क्रमेण क्षयमासोडधिमासश्रच भवति। एतौ मासौ 
सर्वकर्मसु गर्हिती। सप्तविंशतिषु नक्षत्रेषु सूर्यचारस्य विभिन्न फलं भवति। अर्कमण्डले 
दृष्टानां त्रय््रिशद्राहुसुतानां फलवर्णनं कृतम्‌। अर्कमण्डले विविधा महोत्पाता भवन्ति। 
सूर्यमण्डले तेषां विविधाकारवर्ण-ऋतु-किरण-अनुसारं विभिन्नफलवर्णनम्‌। एवं 
विविधप्रकारेण सूर्यचारानुरूपं फल निर्दिष्टमस्मित्रध्याये। 


अध्याय:- ३ । | चन्द्रचाराध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे तृतीये3ध्याये चन्द्रचाररूपनामके त्रयोदश-श्लोका: 
सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुप्च्छन्द: प्रयुक्त: । 

अस्मित्रध्याये प्रथमं चन्द्रचारस्य महत्त्वं वर्णितम्‌। चन्द्रचारस्थ निखिल: 
शुभाशुभफलस्य निर्णयो वर्णित:। चन्द्रस्योदयास्तस्य विचार:, चन्द्रशुड्भोन्नतिवशात्‌ 
'फलनिरूपणम्‌। मासस्य प्रतिपदाद्या्खिंशत्‌ तिथयो भवन्ति। चन्द्रस्य नक्षत्रचारवशात्‌ 
'फलम्‌। अखिलधिष्ण्येषु चन्द्रो याम्यगत: शुभ:। चन्द्रस्य यवाद्याकारवशात्फलम्‌। 
विविधग्रहवशात्‌ चन्द्रस्य हतशुडुगस्य विविधफलनिरूपणं कृतम्‌। चन्द्रस्य 
विविधशुड-गाकारानुसार क्षेमारोग्यसुभिक्षादिफलं भवति। 


९२ 


अध्याय:- ४ ।। भौमचाराध्याय: | । 


कश्यपसंहिताग्रन्थे चतुर्थ ध्याये भौमचाररूपनामके चतुर्दश-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्त:। 


अस्मित्रध्याये प्रथमं भौमचारस्य महत्त्वं वर्णितम्‌। तस्य चारवशादेव 
निखिलदेहिनां शुभाशुभफलं भवति। सप्तविंशतिनक्षत्रेषु भौमस्य वक्रचारवशात्‌ फलम्‌|। 
चैत्रादिषु द्वादशमासेषु मेषाद्या द्वादशसडतक्रान्तयो भवन्ति। विविधनक्षत्रसमूहेषु तस्य 
वक्रिते सति उष्ण-अख्रमुख-व्याल-रुधिर-मुसलादिसंज्ञासु फलं विविधरूपं शुभाशुभ॑ 
विवर्णितम्‌। भौमस्य नक्षत्रेष्दग्गमने शुभफलं तथैव विपरीतेडनिष्टफलम्‌। कुजस्य 


प्रवाल-किंशुक-अशोक-तप्ततामग्रादिवर्णत: शुभफलनिरूपणम्‌। 


अध्याय:-५ ।। बुधचाराध्याय:।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे. पन्चमे3 ध्याये बुधचाररूपनामके चतुर्दश-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्त:। 


अस्मित्रध्याये प्रथमं बुधचारस्य फलं वर्णितम्‌। बुधस्य यदा उदयो भवति तदा 
प्रायेणोत्पाता आतह्डू-अवृष्टि-सड्य्राम-दुर्भिक्ष-अनल-अग्निभयादिकारका भवान्ति। 
अनन्तरं विविधनक्षत्रेषु बुधचारस्य शुभाशुभं फलं निरूपितम्‌। बुधस्य विविधा: 
प्राकृ-मिश्र-अतिदारुण-घोर-पापादिगत्यनुसारेण सप्तविंशतिषु नक्षत्रेषु बुधस्य 
चारस्य शुभाशुभं॑ विभिन्न फलं॑ भवति। आषाढपौषवैशाखश्रावणमासेषूदितो 


बुधोडनिष्टफलं ददाति। इतरेषु शुभभलदो भवति। इषोर्जमासयोर्वहि-शस्त्र- 


९३ 


दुर्भिक्षारको भवति। वच्र-मौक्तिक-कुन्देन्दु-कुमुद-स्फटिकोपमस्तथा तारानिभो 
बुध: सर्वेषामभयप्रदो भवति। एवं विविधप्रकारेण बुधचारानुरूप॑ शुभाशुभफलं 


निर्दिप्टमस्मित्रध्याये । 
अध्याय:-६ ।। गुरुचाराध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे . षष्टे ध्याये  गुरुचाररूपनामक एकत्रिंशत्‌-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुप्छन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मिन्रध्याये प्रथमं गुरुचारस्य महत्त्वं वर्णितम्‌। गुरुचारवशातू्‌ प्रभवाद्या: 
संवत्सरा: भवन्ति। कार्त्तिकादिषु मासेषु गुरोरुदयस्य शुभाशुभफलं वर्णितम्‌। नक्षत्राणां 
चारभेदेन गुरो: सौम्य-याम्य-मध्यमार्गवशात्‌ शुभाशुभफलम्‌। धूमादिवर्णवशात्‌ 
शुभाशुभफलम,। मेषादिषु द्वादशराशिषु गुरो: स्थिते: शुभाशुभफलं वर्णितं भवति। एवं 


विविधप्रकारेण गुरुचारानुरूपफल निर्दिष्टमस्मित्रध्याये। 


अध्याय:-७ ।। शुक्रचाराध्याय: । । 


कश्यपसंहिताग्रन्थे. सप्तमे5 ध्याये शुक्रचाररूपनामके चतुर्दश-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुप्छन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मित्रध्याये प्रथमं शुक्रचारस्थ महत्त्वं वर्णितम्‌। शुक्रस्थ नवप्रकारका 
वीथयस्त्रिषु त्रिषु नक्षत्रेषु विवर्णिता:। तासां नामानि यथा- नाग-ऐरावत-प्रख्य-वृष- 
धेनु-नर-मृग-अज-दहनाद्या: नववीथय: सन्ति। तत्र त्रीणि मार्गाणि सौम्य-मध्य- 
याम्यरूपात्मकानि सन्ति। आर्द्रादिषु नव-नवर्षैषु शुक्रचारस्य फलं निरूपितम्‌। 


९४ 


शुक्रस्य समीपस्थौ बुधादिग्रहाणां फलं निरूपितम्‌। शुक्र-गुरौ समसप्तमगतौ 
फलम्‌। चत्वार: पशञ्ञच वैकराशिगता ग्रहास्तेषां युतिफलम्‌। एक-द्वि-त्रि-चतु:- 
पश्चादिग्रहाणां वक्रगते सत्यनिष्टफलम्‌। एवं विविधप्रकारेण शुक्रचारानुरूपं फल॑ 


निर्दिष्टम्‌। 
अध्याय:-८ ।। शनिचाराध्याय:।। 


कश्यपसंहिता ग्रन्थे5ष्टमे5 ध्याये शनिचाररूपनामके द्वौ-श्लोकौ सम्मिलितौ। तत्र 


प्रायेणानुष्टप्छन्द: प्रयुक्त: । 
अस्मित्रध्याये शनिचारस्यात्यल्पं वर्णनं वर्तते। तत्र कथितं यत्‌- 


भाग्य( पु.फा. )-श्रवण-हस्त-आर्द्रा-भरणी-वायु( स्वाती ) नक्षत्रेषु शनिचारस्य शुभफलं 


सुभिक्ष-आरोग्य-वृष्टि -आदिकारकत्वेन निरूपितम्‌। 
अध्याय:-९ ।। राहुचाराध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे.. नवमे5 ध्याये _ राहुचाररूपनामके . द्वादश-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मित्रध्याये प्रथम राहुग्रहस्योत्पत्तिवर्णं कृतम्‌। विष्णुचक्रेण राहुशिरश्छ्िन्नं 
तथापि वरप्राप्त्मा स ग्रहतां गतः। पर्वणि सूर्यन्दुग्रहणं राहुकारणात्‌ जायते। तस्य 
पषष्ठमासपर्यन्तं फलं भवति। तत्र सप्त पर्वेशा देवता भवन्ति। धातृ-कौबेर-वारुण- 
हौताश-याम्यादिदेवतानां पर्वण विविधशुभाशुभफलं कथितम्‌। एकस्मिन्मासे सूर्य- 
चन्द्रयोग्रहणद्धयं भवति तदानिष्टं फलं भवति। ग्रस्त-उदित-अस्तमितादिषु तथोत्तराण- 
दक्षिणायनयोर्विविधं॑ शुभाशुभफलं वर्णितम्‌। ग्रहणविषयका दशविधा यग्रासभेदा 


९० 


मोक्षभेदाश्व भवन्ति, किन्तु ते5तीव सूक्ष्मा: सन्ति देवा अपि न ज्ञातुं शक्नुवन्ति। तदा 
प्राकृतो जनः कथं ज्ञातुं शक्‍नोति। सिद्धान्तोक्तदिशा स्पष्टग्रहन्रिश्चित्य तेषां 


चारान्विचिन्तयेत्‌। अन्ते कथितं यत्‌ शुभाशुभफलतप्राप्तेग्रहचार: कारणं भवति। 
अध्याय:-१० ।। केतुचाराध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे. दशमे5 ध्याये केतुचाररूपनामके सप्तदश-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टप्छन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मिन्रध्याये प्रथमं केतुनामुदयास्तमयज्ञानस्य विवर्णनं कृतम्‌। विविधप्रकारका 
दिव्य-अन्तरिक्ष-भौमरूपभेदतो ज्ञातव्या:। तैर्भुवि उत्पाता भवन्ति। अनन्तरमन्तरिक्षजा 
नक्षत्रजा दिव्यास्तथेव भूमिसम्भवा भौमा: केतवो वर्णिता:। एक-द्वि-त्रि-चतु:- 
पदञ्जनदिवसेषु यदा केतुर्दश्यते तदा तद्दिनसम्मितमासै: फलं भवति। दिव्य-भौम- 
अन्तरिक्षजा: केतवास्तीत्रमल्प॑ च फलं प्रयच्छन्ति। श्रैतकेतुर्हस्व: स्निग्धकेतु: 
सुभिक्षकृत्‌ सुप्रसन्नो वर्तते। दीर्घकेतुर्वृष्टिकारक:। सोमसूनव: श्रेतकेतव: सुभिक्षक्षेमदा 
भवन्ति। अग्निसुता: केतवो5ग्निभयदा: शस्त्रभीतिदा भवन्ति। मृत्युसूनव: कृष्णकेतवो 
व्याधिदा भवन्ति। भूपुत्रा जलशैलाभा वर्तुला: क्षुद्धयप्रदा: | तदन्तरं ब्रह्म- शुक्र-शनि- 


गुरु-बुध-वायु-कालसुता: केतवो वर्णितास्तेषां फलं च निर्दिष्टम्‌। 
अध्यायः-१ १९ ।। अब्दलक्षणाध्याय:।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थ एकादरशेअध्यायेडब्दलक्षणरूपनामके नवति-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्त: । 


९६ 


प्रथमं नवविधानि वर्षमानानि वर्णितानि सन्ति। तानि ब्राह्म-दैव-मानव-पैत्र्य- 
गुरु-सौर-सावन-चान्द्र-आर्श्च-मानानि नवप्रकाराणि सन्ति। सौर-चाद््व-आर्क्ष- 
सावनमानैश्चतुर्भिव्यवहार:  प्रचलति। पषष्टयब्दव्यवहारो गुरुमानेन गृह्मते। 
निखिलगुरुग्रहचार: सड्क्रान्ते: कालनिर्णयो दिनरात्रिमानश्व सौरमानेन निश्चीयते। 
सत्रीगर्भतोी वृद्धिविधानं मृतकर्मनिर्णयो ग्रहाणां मध्यमा भुक्ति: सावनमानेन गृह्मते। 
भचक्रभ्रमणं मेघगर्भलक्षणं च नक्षत्रमानेन गृह्मते। उपवास-ब्रत-उद्वाह-यात्रा-क्षौर- 


उपनयनादिधर्मशासत्रसंस्कारादिविनिर्णयस्तिथिवर्षादिक॑ चान्द्रमानेन गृद्यते। 


गुरुमानेन प्रभवादिसंवत्सरनामानि प्रदत्तानि। युगं पद्नभिवर्षेर्द्नद्शवर्षैर्वा 
भवति। तदनन्तरं युगेशानां नामानि कथितानि। युगस्य पद्जवर्षेशा: प्रतिपादिता:। 
प्रत्येकस्य संवत्सरस्य नामानुसारेण फलं वर्णितम्‌। अत्र प्रत्येकस्य संवत्सरस्य फलादेशे 
विशेषतो वृष्टि-सस्य-राजा-प्रजा-सौख्यादीनां विवेचन प्राप्यते। तदनन्तरमब्देशा- 


नामनुसारत: शुभाशुभफलं प्रदत्तम्‌। 


मृगादिराशिषट्कमुत्तरायणं भवति तथैव कर्कादिषटक॑ भानुभुक्तितो दक्षिणायनं 
भवति। रवावुत्तरायणगेडखिलमड्जलकर्माणि कर्तव्यानि। निखिल मड़ल॑ कर्म 
दक्षिणायने वर्जित भवति। शिशिराद्या हैमन्तान्ता: षडर्ततों मकरादिषु भानुभोगाद्‌ 


भवन्ति। चान्द्रमानेन पौषाद्या द्वादशमासा भवन्ति। 


९७ 


अध्याय:-१२ ।। तिथ्यध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे . द्वादशे5ध्याये तिथिरूपनामके चतुर्खिशत्‌-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुप्छन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मित्रध्याये सर्वासां तिथीनां वर्णनं वर्तते। तासामधीशा: परिगणितास्तथैव 
नन्दादिभेदा वर्णिता:। प्रत्येकतिथौ कि कार्य कर्तव्यमिति कार्याकार्यनिर्णयो वर्णित: । 
पूर्णिमा चन्द्रसहितानुमती तथा दिवा चन्द्रवती राका कथिता। तथैव यदामावास्या 
चन्द्रसहिता भवति तदा सिनीवाली ज्ञायेत्‌, नष्टचन्द्रामावास्या कुहूर्मता। अनन्तरं कृत- 
त्रेता-द्वापरयुगादीनां, कल्पादीनां तथा मन्वादीनाञ्ल विवेचनं कृतम्‌। गजच्छाया- 


अखण्डा-क्षयवृद्धितिथीनां लक्षणं च कथितम्‌। 
अध्याय:-१३ ।। वाराध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे त्रयोदशे5 ध्याये वाररूपनामक एकोनविंशति-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मित्रध्याये सप्तवाराणां विविधक्रियाणां कर्तव्याकर्तव्यस्य विवरणं वर्तते। 
अत्र कथितं यत्‌- वारस्तिथेबलाधिको वर्तते। प्रतिवासरे कि कर्तव्यमित्यस्य सुस्पष्टं 
वर्ण वर्तती। तदनन्तरं सूर्यादिवाराणां स्थिर-चर-द्विस्वभाव-क्रूर-लघु-मृदु- 
तीक्ष्णादिसंज्ञा: कथिता:। अत्र वारप्रवृत्तिलड्डायां भास्करोदयातू कथिता। बलवद्‌ 
ग्रहवारे कृतं कर्म सिद्धयति। तथैव दुर्बलवारे कृतं कर्म न सिद्धयति। शुभवाराश्चन्द्र- 
बुध-गुरु-शुक्रा: सन्‍्ति। अखिलकर्मसु प्रशंसिता:। अन्यवारेषु तत्तत्प्रोक्तं॑ कर्म 


कर्तव्यम्‌। ग्रहाणां वर्णास्तथा तदनुसारं कर्म शुभ कथितम्‌। कुलिक-यमघण्ट- 


९८ 


अर्धयामका भानुवारादित: क्रमात्‌ चतुविंशतिसंख्याका वर्णिता:। यस्य ग्रहस्य वारे यत्‌ 


कर्म कथितं तत्तस्य कालहोराष्ववश्यं कर्तव्यम्‌। 
अध्याय:-१४ ।। नक्षत्राध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे. चतुर्दशेउ ध्याये . नक्षत्ररूपनामकेष्ष्टपदञ्माशत्‌-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मित्रध्याये सप्तविंशतिनक्षत्राणां विविधक्रियाणां कर्तव्याकर्तव्यस्य विवरणं 
वर्तते। तदनन्तरं नक्षत्राणां स्वामिनामानि कथितानि वर्तते। प्रतिनक्षत्रे कि कर्तव्यमित्यस्य 
सुस्पष्टे वर्णनं वर्तते। तत्राश्विनीनक्षत्रे कार्याणि प्रतिष्ठा-अश्व-विद्या-अख्र-कृषिकर्माणि 
कर्तव्यानि। तदनन्तरं नक्षत्राणां अधोमुख-तिर्यडःमुख-ऊर्ध्वमुख-स्थिर-श्षिप्र-चर- 
मिश्र-तीक्ष्ण-मृदु- इत्यादिसंज्ञा: कथिता:। अत्र नक्षत्राणां स्वनामसदृशफलानि 


प्राप्नोति। 
तत: विशेषेण-बालानां कर्णवेध:, गजकर्म, अश्वानां निखिलक्रिया, कृषिक्रिया, 
रोगमुक्तस्नानम्‌, यात्रा, त्रिपुष्करयोग:, द्विपुष्करयोग:, सर्वेषां नक्षत्राणां विविधवृक्षाणां 


वर्णनमध्यायेउस्मिन्प्राप्यते । 
अध्याय:-१५ ।। योगाध्याय: ।। 


कश्यपसंहितागग्रन्थे पद्जदशे5 ध्याये योगरूपनामके दश-श्लोका: सम्मिलिता:। 


तत्र प्रायेणानुष्ठुपूछन्द: प्रयुक्त: । 


प्रथमं सप्तविंशतियोगानां स्वामिन: परिगणिता: सन्ति। अन्न परिघस्य पृवार्ध॑, 
व्यतीपात:,. वैधृतिः, अष्टमचन्द्र: -एते योगा: सर्वकर्मषु गर्हिता:। 


९९ 


विष्कुम्भवज्नयोगयोस्तिस्र:, गण्डातिगण्डयो: षड्‌, व्याघाते पदञ्च नाड्यो निन्दिताः 


सन्ति। अनन्तरमेकार्गलयोगस्य वर्जनीयत्वं कथितम्‌। 


अध्याय:-१६ ।। करणाध्याय:।। 
कश्यपसंहिताग्रन्थे षोडशे5ध्याये करणरूपनामके षट्‌-श्लोका: सम्मिलिता:। 
तत्र प्रायेणानुष्ठुप्छन्द: प्रयुक्त:। 


बवादीन्येकादशकरणानि वर्तन्ते। तत्र प्रथमं करणाधीशा: परिगणिता: सन्ति। 
बवादीनि षट्‌ शुभसंज्ञानि विवेचितानि। सर्वदा मज्ुलकार्येषु भद्राकरणं परिवर्जयेत्‌। 
भद्राविषयक॑ विशिष्टं विवरणं सर्पकृतिरूपकं मुहूर्ते कर्तव्याकर्तव्यार्थ निर्दिष्टम्‌। 


भद्राया: पुच्छ एवं श्रुवो जय इत्युक्त्वा शुभभलमपि कथितम्‌ | 
अध्याय:-१७ ।। मुहूर्ताध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे. सप्तदशे5 ध्याये  मुहूर्तरूपनामके  त्रयोदश-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्त:। 


मुहूर्तानुसारं कार्य कृत्वा शुभफल प्राप्यते। दिवसस्य पदञ्जदश मुहूर्तानां क्रमशो 
विविधदेवतासंज्ञा: प्रदर्शिता:। तथैव रात्रेरपि पञ्जदश रात्रिसंज्ञा मुहूर्तास्तेषां च रुद्रादय: 


पद्चदशस्वामिनो निर्दिष्टा:। अत्र यत्‌ कर्म नक्षत्रे कथितं तदेव कर्म तन्मुहूते5पि कार्यम्‌। 


१०० 


अध्याय:-१८ ।। उपग्रहाध्याय: । | 


कश्यपसंहिताग्रन्थे5ष्टादशे5 ध्याय. उपग्रहरूपनामके  द्वाविंशति-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टप्छन्द: प्रयुक्त: । 


अत्र प्रथमं विविधयोगानां वर्णन॑ कृतम्‌। यथा-दुष्ट-क्रकच-संवर्त-दग्ध- 
उत्पात-मृत्यु-काण-अमृत-आनन्द-कालदण्ड- ध्वाडश्ष-राक्षस-सिद्धि-सिद्ध - 


इत्यादयो5ष्टाविंशतिविधा योगा: स्वनामानुरूपतो फलविवर्णितम्‌। 


अध्याय:-१९ ।। सडक्रान्त्यध्याय:।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थेडकोनविंशतिमे5 ध्याये. सड्क्रान्तिरूपनामके चतुर्विशति- 


श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्त: । 


प्रथमं वारानुसारेण घोरादिसप्तविधसड्क्रान्तीनां विभागो वर्णित:। तदनन्तरं 
सड्क्रातिसमयानुसारेण पूर्वाहण-मध्यदिन-अपराहणरूपेण विविधफलं वर्णितम्‌। ततो 
विष्णुपद-षडशीतिसड्नक्रान्तिनामानि कथितानि सन्ति। सडमनक्रान्तिवाहनानि यथाक्रमाद्‌ 
वर्णितानि सन्ति। तथैव शस्त्राणि भुशुण्ड्यादीनि सडकक्रान्तिर्बिभर्ति, तेषां नामानि 
वर्णितानि। 


सडक्रान्तेहविष्य-पायस-भक्ष्यादिक कथितम्‌। स्थिरनक्षत्रेषु विष्णुपदसंज्ञा 
द्विस्‍वभावे षडशीतिसंज्ञा घट-मेषयोर्विषुवसंज्ञा, मृग उत्तरायणसंज्ञा, कर्क 


दक्षिणायनसंज्ञा ज्ञेया। 


205९ 


अहः:सड्क्रमणे कृत्स्न॑ दिन॑ पुण्यं॑ तथैव रात्रौ सडक्रमणे ज्ञेयम्‌। 
सड्क्रान्तिकालस्य सन्निहिता नाड्य: पुण्यतमा: स्मृता:। तत्रोत्तरायण- 
दक्षिणायनयोरुभयो: स्नान-दानादिकस्य॒ ग्रहणवन्महत्त्वं विद्यते। अनन्तरं राशि- 


नक्षत्रानुसारं शुभाशुभफलं वर्णितम्‌। तथा चानिष्टनिवारणार्थ होमादिकं निर्दिष्टम्‌। 
अध्याय:-२० ।। गोचराध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे. विंशतिमे5्ध्याये. गोचररूपनामके  षोडश-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुप्छन्द: प्रयुक्त: । 


अत्र प्रथमं जन्मराशितो गोचरस्य बलाबलत्वे शुभाभुभफलं कथितम्‌। ततो 
हिमाद्रिविन्ध्ययोर्मध्ये वेधजं फल ज्ञायेत। सूर्यादीनां सर्वेषां ग्रहाणां वेधाद्‌ गोचरफलम्‌|। 
वेधाद्‌ विद्धग्रहो किश्चित्‌ शुभं फलं न ददाति। तत्र वामवेधेनाशुभोषपि ग्रह: 
शुभफलप्रद:। अत एव विविधान्वेधान्‌ ग्रहज्ञो ज्ञात्वा बलाबलं च विचार्य फलं वदेत्‌। 
शत्रुणा विलोकितौ ग्रहौँ निष्फलौ ज्ञेयौ। नीचस्थ: शश्रुराशिस्थोडस्तड़तो ग्रह: 
शुभाशुभफलं दातुं न शकक्‍नोति। विषमस्थैेषु ग्रहेषु शान्तिं कुर्यात्‌। हानि-वृद्धी ग्रहाधीने 
वर्तेते। तस्माद्‌ ग्रहा: पूज्यतमा: सन्ति। तेषां सूर्यादीनां ग्रहाणां संतुष्ठये माणिक्यादिक 


विविध॑ वस्तुजातं दानार्थ वर्णित वर्तते। 
अध्याय:-२९ ।। चन्द्रताराबलाध्याय:।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थ एकविंशतितमे< ध्याये चन्द्रताराबलरूपनामके नव-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्त:। 


तत्र प्रथमं कार्यसिद्धयर्थ चन्द्रताराबलं महत्त्वपूर्ण वर्ते। अत एवं तस्य 
वर्णनमत्र कृतम्‌। यस्य मासादीन्दु: शुभस्तस्य तत्पक्ष: शुभो वर्तते। कृष्णदीन्दावशुभे 
तत्पक्षोडशुभो वर्तते। शुक्लपक्षे चन्द्रो द्वि-नव-पश्ञमेषु स्थानेषु शुभो वर्तते। षड्‌- 
दशम-एकादशस्थानस्थोच्यैग्रहैन॑विद्धस्तदा चन्द्र: शुभो वर्तते। जन्मनक्षत्रात्‌ 
सम्पदादिफलं भवति। जन्मनक्षत्रात्‌ तृतीय-पदञ्चम-सप्तमतारा इष्टफलप्रदा न सन्ति। 
अरिषप्टनिवारणाय ब्राह्मणाय छाग-गुड-लवण-तिल-काझ्जनादिकं क्रमातू प्रदातव्यम्‌। 
शुक्लपक्षे चन्द्रस्य बल॑ कृष्णपक्षे ताराबलं विचार्यम्‌। यात्रायां प्रशनससमये चन्द्रस्य बल॑ 
विजानीयात्‌। प्रत्येकराशौ चन्द्रस्य द्वादशावस्था: कथिता:। तत्र प्रवास-नष्टा-अमृता- 
जया-हास्या-रति-मुदा-सुप्तिं-भुक्ति-जरा-कम्पा-सुस्थितिनामका: संज्ञास्तत्तत्फलदा 


भवन्ति। 
अध्याय:-२२ ।। सर्वलग्नाध्याय:।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे द्वाविंशतितमे5 ध्याये सर्वलग्नरूपनामके पश्चचत्वारिंशत्‌- 


श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्त:। 


तत्र प्रथमं प्रत्येकस्थ लग्नस्य तत्तत्कार्यसिद्धदर्थ सर्वगुणस्य ज्ञानस्य महत्त्वपूर्ण 
विवेचन कृतम्‌। प्रथमतो द्वादशलग्नानां प्रत्येकलग्ने किं कि कार्य कर्तव्यं यत्कृते तत्‌ 
सिद्धं भवति। तत्रापि पापग्रहाणां दृष्टियोंगो वा न भवेत्‌ तदा कार्याणि सिद्धयन्ति। 
मिथुन-कर्क-कन्या-मीन-कुम्भ-धनुराशय एता: शुभदा: सन्ति। इतरा: पापराशय: 
कथिता:। बुध-पूर्णचन्द्र-गुरु-शुक्रा: -एते शुभग्रहा:। क्षीणचन्द्र-मड्गल-रवि- 
शनैश्वरा:-एते पापग्रहा:। कूरग्रहेण दृष्टा युता वा सौम्यराशिरशुभप्रदा। तथैव 


सौम्यग्रहेण दृष्टा युता वा क्रूरराशि: शुभप्रदा। लग्नमादौ सम्पूर्णफलदं, मध्ये 


१०२३ 


मध्यफलम्‌, अन्ते तुच्छफलं ज्ञायते। अनन्तरं च सेवाकार्य-पशुकर्म-चौर्य-अभिचार- 
प्रत्रज्या- शिल्पकर्म- नाट्यारम्भ- पण्यकर्म- जलकर्म- औषदधक्रियेत्यादीनां विषये 
विशिष्टा योगा: कार्यसिद्धद्॒र्थ प्रतिपादिता:। सर्वत्र चन्द्रस्य बल॑ महत्त्वपूर्ण वर्तते। लग्ने 
चन्द्र: सर्वत्र गर्हितो वर्तते। जन्मनक्षत्रादष्टमं लग्नमष्टमराशिश्व सदा निन्दिता। तस्मिन्‌ 
कार्याण न कर्तव्यानि। शुभग्रहा: प्रायेण षष्ठ-अष्टमस्था अशुभप्रदा भवन्ति। 
तथैवाशुभग्रहास्त्रिकोण-केन्द्र-व्यय-मृत्युस्थानस्था अशुभफलप्रदा:। लग्नं सर्वगुणा- 


न्वितमल्पदिवसैर्यदि न प्राप्यते तदाल्पदोषयुक्तं गुणाधिक्यसहितं ग्राह्मम्‌। 
अध्याय:-२३ ।। प्रथमार्तवाधानाध्याय: । । 


कश्यपसंहिता ग्रन्थे त्रयोविशतितमे5 ध्याये प्रथमार्तवाधानरूपनामके 


त्रिचत्वारिंशत्‌-श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्ुप्छन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मित्रध्याये नारीणां प्रथमार्ततस्थ शुभाशुभफलं वर्णितम्‌। नारीणां 


प्रथमार्तवस्य शुभाशुभसमयानुसारेण शुभाशुभफलं भवेत्‌। 


प्रश्नसमयलग्नाद्‌ रन्ध्रस्थाने शशिस्थितिस्तथा पापग्रहेण युक्तो दृष्टो वा तदा सा 
नारी दुर्भाधवा भवेतू। तिथि-वार-नक्षत्र-ग्रहयोगादिस्थित्यनुसारेण शुभाशुभफलं 
प्रतिपादितं वर्तती। तेषामशुभे सति होमस्तथा दानादिक॑ विप्रेभ्य: कर्तव्यम्‌। तेन 
दोषशमनं भवति। रजोदर्शनात्‌ चतुर्थदिने सतरिय: स्पृश्या भवन्ति। पदञ्चमे5हनि देव- 
पितृकार्यार्थ शुद्धा भवन्ति। पर्वतिथिं मूल-आश्लेषा-मघानक्षत्र॑ वर्जयित्वा चन्द्र 
ओजांशराशिके सति पुंग्रहवीक्षिते युग्मतिथौ पत्नीं कामयेत्‌। विपरीते योगे स्त्रीजन्म 


भवति। मिश्रे षण्ढस्य सम्भव: । 


अध्याय:- २४ ।। सीमन्ताध्याय:ः ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे चतुर्विशतितमे5ध्याये सीमन्तरूपनामक एकादश-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मित्रध्याये सीमन्तसंस्कारस्य मुहूर्ता: प्रदर्शिता:। व्यक्तगर्भ पुंसवनं कृत्वा 
चतुर्थ षष्ठेडष्टमे मासे वा शुक्लपक्षे रिक्ताममां च त्यक्त्वा रवि-मड़ल-गुरुवासरेषु 
पापग्रहैर्युति-दृष्टिरहितैश्चराचरनक्षत्रे पश्चाड्रशुद्धिदिवसे चन्द्रताराबलान्विते मासेश्वरे 
बलोपेते नास्तड़ते न ग्रहयुद्धे पराजिते, ओजांशे, ओजराशौ, शुभग्रहयुतवीक्षिते, 


अष्टमलग्नवर्जिते, एवमष्टमस्थानशुद्धिसहिते कर्तव्यम्‌। 


केन्द्र-त्रिकोण-सप्तम-द्वितीय-एकादशस्थानेषु. शुभग्रहा: शुभप्रदा:। 
पापास्त्रिषडायस्था: शुभप्रदा:। चन्द्र: षष्ठ-अष्टम-व्ययरहित: शुभद: स्मृतः। 
सीमन्तलग्न एको5पि क्रूरग्रह: पदञ्चम-अष्ट-षष्ठस्थितस्तदा सीमन्तिनी सगर्भ हन्ति। तत्र 
न संदेह:। अस्तगा निचगा: शश्रुक्षेत्रस्था ग्रहा अपि न शुभप्रदा:। विपरीता उदिता 
मित्रक्षेत्रस्था: खेटा: शुभावहा:। तस्मादेतत्‌ सर्व॑ विचार्याधिकगुणान्वितं लग्नं 


निश्चिनुयात्‌। 


अध्याय:-२७५ ।। जातकर्माध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे पद्चविंशतितमे5 ध्याये जातकर्मरूपनामके षट्‌-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टप्छन्द: प्रयुक्त: । 


१०७ 


अस्मिन्‌ प्रकरणे शिशोर्जातकर्मसंस्कारस्थ विवेचन वर्तते। जन्मकाले वा 
सूतकान्ते जातकर्म कर्तव्यम्‌। नामकर्माप्याभ्युदायिकपूर्वक॑ कर्तव्यम्‌। सूतकान्ते 
द्वादशदिने स्वस्तिवाचनपूर्वक॑ कुर्यात्‌। तत्र नाम सुश्रीयुतं तिडनतं समाक्षरैर्युत॑ कार्यम्‌। 
उक्तकाले द्विजातीनां कर्तव्यम्‌। अतीत्यकाल उत्तरायणे कर्तव्यम्‌। गुरु-शुक्रयोरस्त- 
वार्धक्यदोषरहिते कर्तव्यम्‌। शुभलग्ने शुभनवमांशे शुभे दिने शुभवासरे कर्तव्यम्‌। 
चन्द्रताराबलान्विते5ष्टमलग्न-राशिवजिति कुर्यात्‌। पूर्वाहणे क्षिप्रनक्षत्रे चरस्थिरमृदुनक्षत्रे 


च कर्तव्यम्‌। नाम मड़लघोषयुक्‍तं तस्य जातस्य दक्षिणकर्णे वदेत्‌। 
अध्याय:ः-२६ ।। अन्नप्राशनाध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे षड्विंशतितमेध्यायेउन्नप्राशनरूपनामके द्वादश-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मिन्‌ प्रकरणे शिशोरज्नप्राशनसंस्कारस्य विवेचन वर्तते। अयं संस्कारों 
जन्मकालातू षष्ठेषष्टमे वा दशमे मासे वा वत्सरेषपि कर्तव्य:। तत्राष्ट्मी द्वादशीं रिक्तां 
नन्दामेवं क्षयतिथिं परिवर्जयेत्‌। रविशनैश्वरकुजवारांश्व त्यक्त्वा शेषे वारे कर्तव्यम्‌। 
चर-स्थिर-मृदु-श्षिप्रनक्षत्रेषु शुभदिने कारयेत्‌। अनिन्द्यदिने पूर्वाहणे चन्द्रताराबलान्विते 
कर्तव्यम्‌। शुभलग्ने शुभांशे कर्मस्थानशुद्धिसंयुक्ते जन्मराशिलग्नानां नैधनेंडशे 
(अष्टमस्थान) वर्जिति कर्तव्यम्‌। आशभ्युदयिक॑ कर्म स्वस्तिवाचनपूर्वक॑ कारयेत्‌। 
शुक्लमालावखगन्धाद्यै: शिशुर्देवज्ञमर्चयेत्‌। बालकं पूर्वाभिमुखं कृत्वा प्राशनं विधानत: 
कारयेतू। स्वर्णेन वा रैप्यद्रव्येण मड्नलस्वनै: कारयेत्‌। त्रिकोण-केन्द्र-त्रि-आयेषु 
शुभग्रहैर्युक्त।। तथैव पापैस्त्रि-षष्ठ-व्ययगै: शुभप्रद:।  अलग्न-रन्ध्र-व्यय- 


शत्रुस्थानस्थित: हिमांशुर्बालक॑ निस्व॑ वा रोगिणं करोति। यदा 


१०६ 


क्षीणचन्द्रोउप्यन्नप्राशनलग्नगो भवेतू, तदापि भोकतारं निस्वमेवं व्याधिसंयुक्तं करोति। 
शनैश्वरो वा राहुर्यच्न्नप्राशनलग्नगो भवेत्‌, तदा स सदालसयुक्‍तं करोति -इत्यत्र न 
संशय: । तथैव केतुरपि कदशनं करोति। अन्नप्राशनलग्नस्थ: सूर्यो वा भौमस्तदा 
भोक्तारं व्याधिना रिपुणा वा हन्ति। यदा पूर्णचन्द्रोअ्प्यन्नप्राशनलग्ने स्थित:, तदा 
सम्पूर्णात्रभोक्ता भोगभागी शिशुर्भवेत्‌। द्वौ शुभग्रहावन्नप्राशनलग्नस्थो, तदा भोक्‍्ता 


सत्रदो भवेतू। अन्न प्राणा हि प्राणिनां, तस्मादन्नप्राशनलग्नं विशेषतो विचिन्तयेत्‌। 
अध्याय:-२७ ।। चौलाध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे सप्तविंशतितमे5ध्याये चौलरूपनामके द्वादश-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुप्छन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मिन्‌ प्रकरणे शिशोश्चौलसंस्कारस्यथ विवेचनं वर्तते। अय॑ संस्कारों 
जन्मतस्तृतीये पदञ्चममे वा वत्सरे कर्तव्य:। स्वकुलाचारपरंपरया कार्य:। गुरु- 


शुक्रयोरस्त-वृद्धत्ववर्जिति समये कारयेत्‌। 


रिक्तां पर्वतिथिं त्यक्त्वा अन्यशुभे5ह्नि कारयेतू। चन्द्र-बुध-गुरु-शुक्राणां वार- 
लग्न-षड्वर्गादिशुभा ज्ञेया:। चौलेडश्विनी-ज्येष्ठा-पुनर्वसु-पुष्य-हस्त-चित्रा-स्वाती- 
श्रवणनक्षत्राणि शुभप्रदानि। 

पश्चाड्रशुद्धियुक्ते चन्द्रताराबलयुतेउष्टमस्थानशुद्धे5ष्टमस्थलग्नराशिवर्जिते चौलं 
कार्यम्‌। अष्टम-षष्ठ-व्ययस्थानस्थितचन्द्र;, पापग्रह: लाभ-त्रि-शत्रुभावे स्थित:, 


शुभग्रहा: केन्द्र-त्रिकोण-लग्न-धन-पराक्रमगता: शुभप्रदा: । 


नवान्नप्राशने( अन्नप्राशने), चौले, यज्ञोपवीते, अभिषेके -एतेषु कार्येषु 


जन्मनक्षत्रं शुभदं, अन्येषु त्वशुभदं भवेत्‌। 


साधारणक्षौरकर्म पूर्वोक्त-नक्षत्र-वार-लग्नादिषु, अथवा कालहोरायां शुभदं 


स्मृतम्‌। पदञ्ञमे पञ्चञमे दिने क्षौरं कारयेतू। क्षौरोक्‍्तनक्षत्रेषु कार्य, न तु निन्द्यर्क्ष कुर्यात्‌। 


आत्महितैषिभि: स्नात्वा, भुक्त्वा, आहवे, याने, भूषिते, रात्रौ, सन्ध्ययोर्नवमे 
दिवसे क्षौरं न कारयेतू। विप्र-राजाज्ञयो:, विवाहे, सूतके, बन्धमोक्षणे, यज्ञाधाने सर्वेषु 


नक्षत्र-वारेषु क्षौरं शुभदं ज्ञेयम्‌। 
अध्याय:-२८ ।। उपनयनाध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थेडष्टाविंशतितमे3 ध्याय. उपनयनरूपनामके त्रिचत्वारिंशत्‌- 


श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मिन्प्रकरणे द्विजानामुपनयनसंस्कारस्य महत्त्वस्य विवेचनं वर्तते। उपनयनं 
संस्कारो द्विजत्वकारणं श्रौत-स्मार्तकर्मसाधकश्चास्ति। उपनयनसंस्काराद्‌ देहसंस्कारो 
जायते। सर्वाश्रमाणामाद्य: संस्कारो ब्रह्मचर्याश्रमस्य देहसंस्कार: स्मृत:। अनेन 
संस्कारेण सर्वे पूर्वदेहिन: संस्कृता:। अस्मिन्‌ संस्कारे लग्नशुद्धिरतीवावश्यकी। तेनात्र 
लग्नशुद्धि: कथिता। अयं संस्कार: गर्भकालाद्‌ वा जन्मतोडष्टमे5ब्दे विप्राणां क्षत्रियाणां 
च कार्य: । एकादरशे द्वादशे वा वर्षे वैश्यानां ब्रतबन्धनं कार्यम्‌। यदि ब्रह्मचर्यकामी, तर्हि 
जन्मतः पश्जमे वर्ष वा समे वर्षे कार्य:। विप्रानुमत: कुर्यात्‌, अष्टमे नवमेडपि वा। गुरु 
शुक्रयोरस्त-वृद्ध-शिशुत्वं वर्जयित्वा कार्यम्‌। गुरु-शुक्र-भौम-बुधा: क्रमेण ऋग्वेद- 


यजुर्वेद-सामवेद-अथर्ववेदानां स्वामिनो ज्ञेया:। उत्तरायणे मीनगते सूर्य चैत्रमास 


उपनयनं प्रशस्तं ज्ञेयम्‌। गोचरस्य प्रथम-व्यय-अष्टमस्थगुरो: पूजनात्‌ शुभदः स्मृतः। 
माघादिपश्जमासेषु यज्ञोपवीतसंस्कार: प्रशस्त:। अत्र सम्पूर्ण: शुक्लपक्ष:, एवं 
कृष्णपक्षस्यथप्रतिपदादय: पदञ्जञतिथय: प्रशस्ता:। तत्र चतुर्थी परित्यजेत्‌। द्वितीया- 
तृतीया-पदञ्चमी-सप्तमी-दशमी-त्रयोदशीतिथय : प्रशस्ता: ज्ञेया:। द्वादशी-एकादशी- 
षष्ठटीतिथय: कृष्णपक्षयुता अपि मध्यमा: ज्ञेया:। अनुराधा-श्रवण-धनिष्ठा- 
शतभिषा-हस्त-चित्र-स्वाती-उत्तराषाढ-उत्तराफाल्गुनी-उत्तराभाद्रपदा- रोहिणी- 
मृगशीर्ष-पुनर्वसु-रेवती-अश्विनी-एतानि प्रशस्तानि  नक्षत्राणि ज्ञेयानि। 
वैनाशिकादिनक्षत्रेषु किमपि मड़लकार्य न कारयेत्‌। 


बुध-गुरु-शुक्रवासरा: प्रशस्ता विज्ञेया:। सोम-सूर्यवासरो मध्यमौ स्मृतौ। 
दिनस्य त्रिभागं कृत्वा तत्र प्रथमे देवकालो द्वितीये मानवकाल:, एवं तृतीये पैतृक कार्य 
कारयेत्‌। अनुक्तवर्ष-तिथ्यादिकाले कृतः संस्कारो5शुभप्रद:। शाखाधिपत्यस्य 
बलसंयुक्तस्य वार-लग्न-नवांशकादिबलयुतस्य मुहूर्तों दुर्लभो बलवान्‌ च। अस्मिन्‌ 
मुहूर्ते त्रती विद्याधनादियुक्तो भवेत्‌। शाखेश-गुरु-शुक्रेषु नीचस्थेषु वा नीचांशकेषु 
स्थितेषु ब्रती वेदादिशास्त्रवर्जती भवेत्‌। शाखेश-गुरु-शुक्रा: शत्रुराशिस्थास्तदा 
ब्रत्यखिलकलाभिर्वर्जितो भवेत्‌। शाखेश-गुरु-शुक्रा: स्वगृहस्था वा स्वगृहांशकस्था वा 
स्वर्क्षगास्तदा ब्रती वेदशासत्रविशारदोी भवेत्‌। परमोच्चगते शाखेश-गुरु-शुक्रेषु ब्रती 
धनाढ्यो वेदादिशास्त्रप्रवीणश्च॒ भवेत्‌। शाखेश-गुरु-शुक्रा मित्रराशिस्थास्तदा ब्रती 


कलाभिनज्ञो वेदवेदाड़पारगश्च भवेत्‌। 


यस्योपनीतलग्ने गुरु-शाखेश-शुक्रा: स्‍्युः ब्रती प्रभूतविद्यायुक्तो 
विवाहस्त्वचिराद्‌ भवेत्‌। यस्य ब्रतलग्ने गुरु-शुक्रौं लग्नस्थौ तदात्यन्तविद्या-बुद्धियुक्तो 


१०९ 


भवेत्‌। तथैव लग्न एवं चन्द्रेषपि शुभवर्गे शुभग्रहेक्षिते सति तदा शुभद्‌:, विपरीते 
त्वशुभप्रद: भवेत्‌। महादोष॑ परित्यक्त्वाल्पदोषयुक्ते गुणाधिक्ये पश्चाड्भशुद्धियुते 


चन्द्रताराबलान्वित उपनयनं शुभदम्‌। 
अध्याय:-२९ ।। समानर्तनाध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे नवविंशतितमे5 ध्याये समावर्तनरूपनामक एकादश-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टप्छन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मिन्प्रकरणे द्विजानां समानर्तननसंस्कारस्य महत्त्वस्थ विवेचनं च वर्तते। 
गुरोराज्ञां प्राप्य द्विजानां नियतात्मनाम्‌। उत्तरायणे गुरु-शुक्रास्तरहिते, चेत्रमासं 
वर्जयित्वा माघादिपश्जमासेषु कार्यम्‌। तत्र अष्टमी-नवमी-रिक्ता(४-९-१४)- 
मासाद्य(प्रतिपत्‌) -क्षय-वृद्धितिथी: हित्वा कार्यम्‌। जीव(गुरु)-सौम्य-भार्गववासरे 
शुभप्रदम्‌। उत्तराफाल्गुनी-उत्तराषाढा-उत्तराभाद्रपदा-अनुराधा-पुष्य- श्रवण-पुनर्वसु - 
रोहिणी-रेवती-ऋश्षेषु समावर्तनमीरितम्‌। पद्चाड्गरशुद्धिदिवसे कार्यम्‌। मद्गलघोषपूर्वक॑ 
विप्रपुण्याज्ननादिभि: प्रशस्तम्‌। स्वग्रामातू प्रागुदग्भागे मृत्तिकानयनं शुभदम्‌। 
मृद्दैणवानि पदञ्ञपात्राण्यत्र कल्पयेतू। ब्रह्म-इन्द्र-यम-जलेश-शशिन: पात्रदेवता ज्ञेया:। 
मृत्पूरितेषु पात्रेषु क्रमात्‌ तद्देवान्‌ अर्चयेत्‌। ब्रह्माणं मध्यपात्र एवमन्याश्चतुर्दिग्भागे 
क्रमतो प्रपूजयेत्‌। समन्त्रक॑ स्वस्तिवाचनपूर्वक प्रपूजयेत्‌। (वेदोक्त)बीजवापनमनुवाक॑ 
जपित्वा मुण्डनं कारयेत्‌। एतदखिलं दिवा वा निशायामपि कर्तव्यम्‌। तेन कर्ता 


अभिवृद्धिं शास्रोक्तं फलमाप्नुयात्‌। 


११५० 


अध्याय:-३ ० ।। प्रश्नलक्षणाध्याय:। | 


कश्यपसंहिताग्रन्थे त्रिंशतितमे5 ध्याये (विवाह)प्रश्नलक्षणरूपनामके षोडश- 


श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मिन्ंप्रकरणे पाणिपीडनसंस्कारस्थ महत्त्व॑ कथित्वा प्रश्नविधिपूर्वक॑ 


कन्यालाभालाभ एवं दम्पत्योर्भविष्यमाणं शुभाशुभफलं विवेचितम्‌। 


अन्न गृहस्थाश्रमस्यातीव सुन्दरशैल्या मर्मपूर्वक॑ प्रारम्भ: कृत:। गृहस्थाश्रम: 
सर्वोत्तम आश्रमो वर्तती। अस्याधारेण सर्वाश्रमा:-भूता:-प्राणिन: स्थिता:। 
ऋणत्रयच्छेदकारी धर्म-काम-अर्थसिद्धिदायक:। अयं संस्कार: सर्वेषु संस्कारेषु 


सर्वोत्तमो वर्तते। 


उक्तं सर्व शीलवृत्तान्वितासत्रीषु( भार्याषु) स्थितम्‌। तत्‌ शीललब्धिवृत्तिस्तु 


सुलग्नवशतो भवेतू। तस्मात्‌ सम्यगू लग्नशुद्धिरावश्यकी। 


पच्चाड्भशुद्धिदिने सुवासिनं सुचेष्टितं दैवज्ञं भक्‍त्या प्रणमेत्‌। ततः स्वमनोगतप्रश्नं 
यथा तथा पृच्छेत्‌। ताम्बूल-फल-पुष्पादिभि: पूर्णाझलिपर्भूत्वा ततो दम्पत्योर्जन्मनक्षत्र- 
राशिं दैवज्ञ निवेदयेत्‌। 


तत्र प्रश्नकुण्डलीयोगायोगानां वर्णन॑ वर्ततेी। यदा चन्द्र: षष्ठाष्टमगतस्तदा 
वेदाष्टरमवर्ष निधनं भवेत्‌। एको लग्नगत: पाप:, अन्यपाप: सप्तराशिगस्तदापि सप्तवर्षे 
तत्पुरुषस्य मरणं भवेत्‌। चन्द्रो लग्नगतस्तस्मात्‌ सप्तमराशिगत: कुज:, तदाप्यष्टमाब्दात्‌ 
पतेर्निधनं भवेत्‌। स्वनीचग: श्रुदृष्ट: पापग्रह: पद्चममस्थानगत:, तदापि मृतपुत्रां वा 


कुलटां करोति न संशय:। लग्नातू तृतीय-पश्चम-सप्तम-दशम- 


१११ 


एकादशस्थानगतश्चन्द्रो गुरुणा दृष्ट:, तदा सम्पदं कुरुते सदा। प्रश्नलग्नं शशिशुक्राभ्यां 
युतं॑ वीक्षितम्‌ु, एवं तत्रोदिता वृषभ-कुम्भ-कर्कराशि:ः तदा कन्यालाभो भवेत्‌। 
युग्मराशि-अंशगतौ शुक्रेन्दुबलिनौ लग्नगतौ तदा सम्बन्धं करोति। युग्मराश्यंशगे लग्ने 
स्त्रीद्रेष्पणे शशिशुक्राभ्यां वीक्षिते सति तदा कन्यालाभो भवेत्‌ू। पुंनवांशे-पुंलग्ने, 
पुग्रहैर्वक्षितयुते पुंद्रेष्काणे भवेत्‌, तदा वरलब्धि: स्त्रीणां भवेत्‌। कृष्णपक्षे शशिलग्नाद्‌ 


युग्मराशिगतो, पापदृष्टो न सम्बन्ध:, न षष्टाष्टमगतस्तदाप्येवं॑ भवेत्‌। 

एवं निमित्त-शकुनै: फलं वदेत्‌। तस्मिन्‌ अमडुलैर्दृष्टस्तदा दम्पत्योर्निधनं 
भवेत्‌। 
अध्यायः-३ ९ ।। कन्याप्रदानाध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थ एकत्रिंशतितमे5 ध्याये कनन्‍्यावरणरूपनामके दश-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुप्छन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मिन्न प्रकरणे पाणिपीडनसंस्कारसाड्डतासिद्धद्यर्थ सप्रयोजनं कन्यावरणमुहूर्त 


एवं विधि: कथित: । पुत्रपौत्रप्रवर्धनार्थ कन्यावरणप्रयोजनं विवर्णितम्‌। 
पद्चाड्रशुद्धिदिवसे चन्द्रताराबलान्विते, विवाहोक्तनक्षत्रे भौमवर्जितवासरे, 
प्रतिपत्‌-अष्टमी-रिक्तास( ४-९-१४) त्यक्त्वान्यदिवसे कन्यावरणं कुर्यात्‌। 
तत्र विधि:- गन्ध-वस्त्र-ताम्बूलन-फलयुक्त:, वृद्धद्वेजनगणै: सह कन्याकाया 
वरणं कुर्यात्‌। तथेति कन्यापिता वरणोक्तनक्षत्र-वासरे स्वस्तिवाचनपूर्वक॑ कुल-शील- 


गुणोपेताय सुरूपाय वराय कन्यकाप्रदानं कुर्यात्‌। 


ततस्तस्ये कन्यकायै शुभ्राम्बर-विभूषणं मड्गनलघोषयुतैर्विप्राशीर्वचने: सह 


दद्यात्‌। आदौ शचीपूजां कृत्वा पश्चात्‌ सर्व समापयेत्‌ | 
तत्र शचीध्यानमंत्र: - 
सर्वलक्षणसंयुक्तां सर्वाभरणभूषिताम्‌|। 
अनर्घमणिमालाभिर्भासयन्तीं दिगन्तरम्‌। 
विलासिनीसहस्रेण सेव्यमानामहर्निशम्‌।। 
एवं ध्यात्वा प्रार्थयेत्( प्रार्थनामन्त्र: ) - 
देवेन्द्राणि नमस्तुभ्य॑ देवेन्द्रप्रियभामिनि। 
विवाहं भाग्यमारोग्यं पुत्रलाभं च देहि मे।। 
अध्याय:ः-३२ ।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे . द्वात्रिंशतितमेड्ध्याय. एकविंशतिदोषनिरूपणरूपनामके 


नवनवती-श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्ठुप्छन्द: प्रयुक्त: । 


अस्मिन्‌ प्रकरणे पाणिपीडनसंस्कारसाड्डतासिद्धयर्थ विवाहसमुहूर्त: 
शुभाशुभतिथ्यादि-लग्न-ग्रहबलाबलवशात्‌ फलस्यातीव विशदं वर्णनं कृतम्‌। स्त्रीणां 


युग्मेडब्दे विवाह: पुत्रपौत्रप्रदायक: । पुंसामयुग्मे5ब्दे श्रीप्रद: | विपरीते त्वुभयोर्मुत्युद: । 


उत्तरायणगे सूर्य मीन॑ चेत्र॑ं च वर्जयेत्‌। मेष-वृषभ-मिथुन-कुम्भ-वृश्चिक- 
मकरराशिगते रवौ(सौरमानेन मासे) करग्रहं, अर्थात्‌ विवाहं कुर्यात्‌। अन्यराशिगते सूर्य 


कदाचितन्न विवाह: कार्य :। 
११३ 


तत्र मासा: शुक्रे, तपस्थे, तपसि, माधवे करग्रह॑ प्रशस्तम्‌। सह- 
ऊर्जमासयोर्मध्यमं ज्ञेयम्‌। आरशभ्याद्धोंदये भानोर्नवनक्षत्रेषु सुरस्थापनंए देवप्रतिष्ठा ), 
उद्बाह: (विवाह: ), यज्ञोपवीतं(उपनयनं) न कारयेतू्‌। केशवो यावतन्निद्रां न त्यजेत्‌ 
तावन्मद्गलं न कारयेत्‌। प्रबोधदिवसे विष्णोरुत्सवानन्तरं मद्गलमाचरेत्‌। 

सित(शुक्र )-जीव( गुरु) योरस्त-बाल-वृद्धत्व॑ वर्जयेत्‌। सिंहराशिस्थे गुरौ, एवं 
धन-मीनराशिस्थे5कें5पि त्यजेत्‌। अस्त-बाल-दवृद्धत्वं मृत्युप्रदं भवति। चन्द्रस्य बाल- 
वृद्धत्वमपि वर्जनीयम्‌(चन्द्रस्य बालत्वमर्धदिनं, एवं वृद्धत्वं त्रिदिनं ज्ञेयम्‌)। वृद्धश्वन्द्र: 


स्त्रियं हन्ति, अस्तस्तत्स्वामि(पति)नाशको भवेत्‌। 


जन्ममास-नक्षत्र-तिथिषु न कर्तव्यम्‌। आद्यगर्भस्थयो: कन्या-वरयोर्विवाहो 


ज्येष्टमासे निषिद्ध:। किन्तु केवलमेकज्येष्ट: स्यात्‌ तदा शुभद:। 


सूर्य-चन्द्रयो: सर्वग्रासे( पूर्णग्रहणे )सप्तदिनं ग्रहणात्परे वर्जयेत्‌। खण्डग्रहणे 
(खण्डग्रासे ) त्रिदिनं वर्जयेत्‌। तन्नश्षत्रमृतुत्रये वर्जनीयम्‌। 


विवाहे गुरु-सूर्ययोर्बलमावश्यकम्‌। अविद्यमाने बले दम्पत्यो: पूजां कृत्वा 
विवाहं कुर्यात्‌। 


अन्न बलाबलत्वे विशेषमाह- १)अष्टवर्गजमू, २)वेधजम्‌, ३)गोचरम्‌ - 


क्रमेण बलवत्‌ ज्ञेयम्‌। एतेषु सर्वषु प्रधान चाष्टवर्गनं बल॑ जानीयात्‌। 


११५४ 


पश्चाज़्स्थ बलाबलत्वम्‌- 


१)तिथि:, २)वार:,३ )तारा, ४)योग:, ५)करणम्‌, ६)मुहूर्तम, ७)लग्नम्‌, ८)होरा, 
९ )ट्रेष्काण:. १०)नवांश:, ११)द्वादशांश:, १२)त्रिशांश: -एतत्‌ क्रमेणोत्तरोत्तरं 


बलाधिक  ज्ञेयम्‌। किन्तु, एतत्समस्तं चन्द्रताराबलान्विते संचिन्तनीयम्‌|। 


अकालवृष्टिनीहारमेघध्वनि-महादोषविवर्जिति पश्चाड्भशुद्धिसंयुक्ते, स्वल्पदोषयुत॑ 
गुणाधिक्यं लग्नं शुभदं स्मृतम्‌। लग्नाद्या राशय: सर्वे शुभेक्षितशुभैर्युता:। सप्तमं 
शुद्धिसंयुक्ते शत्रुत्व॑ चेष्टितं बुध:-। यस्य राशे: पश्जग्रहा: बुध-गुरुणा दूष्टा:, 
अन्यदृष्टिरहिता वा चत्वारो ग्रहा बलान्विता:। तल्लग्नं शुभदं स्मृतम। अस्तगा: 


शत्रुराशिस्था: स्वनीचस्था युद्धे पराजिता ग्रहा: स्वफलं दातुं न शक्ता:। 
तत्र विशेषदोषा: - 


१)पच्चाड़्दोषष. . २)सूर्यसडमक्रान्ति,. ३)सड-्ग्रदोषन्‍. . ४)कर्तरीदोष:, 
०)पषष्टाप्टरे:फगश्चन्द्र,.. ६)गण्डान्तम, ७)पापषड्वर्ग,, ८) भृगुषट्कम्‌, 
९)कुजाष्टकम्‌, १०)उदयास्तांशयो: शुद्धिरहित्वं, ११)दुर्मुहूर्त.,. १२)दम्पत्योरष्टमं 
लग्नमू, १३)रशेरविषघटीदोष:, १४)कुनवांश:, १५)वारदोष:, १६)खार्जुरिक:, 
१७)समाड॒ग्प्रिदोष:, १८ )ग्रहणोत्पातनक्षत्रम्‌, १९)क्रूरनक्षत्रम्‌-विद्धनक्षत्रम्‌ 
-क्रूरसंयुक्तनक्षत्रम्‌ू, २० )अकालगर्जितिवृष्टिट, २१ )वैधृति( -व्यतीपात:-पश्चाड़योग: ) 
सहितो महापातः(गणितागत-सूर्यचन्द्रयो:  क्रान्तिसाम्यत्वेनोत्पन्नो. वैधृति- 


व्यतीपातयोग: ) । 


११५ 


एते महादोषा अतीवाशुभप्रदा:। तस्माद्‌ू विवाहे विशेषेण वर्जनीया:। 
पश्चाड्गशुद्धिहिते लग्नोत्कर्षो निरर्थक:। प्राक्‌-पश्चात्सूर्यसडक्रान्ते्नाड्य:(घटय: ) 
षोडश-षोडश वर्जयेत्‌। शोभनकार्येषु षडशीतिहरे: पदं वर्जनीयम्‌। तत्र यत्कृतं मड्गलं 


नाशं याति न संशय: । 


चन्द्रोडन्यग्रहेण युक्तस्तदा सड्य्रहदोषो जायते। सो$तीवाशुभप्रद:। तेन 


सड्ग्रहदोषे विवाहं नैव कारयेत्‌। 

सड-्ग्रहदहोषफलम्‌- 

१) सूर्यण संयुतश्चन्द्र:- सदा दारिद्रयदुःखदः स्मृतः। 
२) कुजेन संयुतश्चन्द्र:- मरणं व्याधिं करोति। 

३) सौम्येन सहितश्चन्द्र:- दम्पत्योरनपत्यतादायक: । 
४) गुरुणा सहितश्चन्द्र:- सदा दौर्भाग्यद: स्मृतः। 
५) शुक्रेण संयुतश्चन्द्र:- सापत्नं कुरुते सदा। 

६) सौरेण सहितश्चन्द्र:- प्रव्र॒ज्यां कुरुते सदा। 

७) सैंहिकेन संयुक्त:- सततं कलहप्रद:। 

८) शिखिना युतः- अतुल॑ दुःखद: सदा। 

९) पापद्दयेन संयुक्त:- दम्पत्योर्निधनप्रद: । 


अत्रापवाद:-यदा तुड्गस्थो मित्रराशिस्थ: शुभयुक्त: शुभप्रद:। 


११६ 


तस्मात्‌ सड्य्रहदोषं विवाहे परिवर्जयेत्‌। 


अथ कर्तरीदोषमाह- लग्नाद्‌ द्वितीये वक्रे तथा द्वादशे मार्गी ग्रह: स्यात्‌ तदा 
असाधुकर्तरी ज्ञेया, अन्यथा नैव कर्तरी। कर्तरी मृत्युदा स्मृता। 
तत्क्रोधाहम्पत्योर्गलकर्तरी। अपि सौम्यग्रहोपेत॑ कर्तरीदोषसंयुक्तं सर्वगुणान्वितं लग्नं 
त्याज्यम्‌। दग्धकाष्ठवत्‌ तत्‌ त्याज्यम्‌। अन्रापवाद:- चन्द्रस्य कर्तरी शुभदृष्टा तदा 
दोषनाशका। कर्तरीकारकग्रहौ नीच-शत्रुराशिस्थौ वा तदू द्वौ ग्रहावस्तड़तौ तदापि कर्तरी 


न दोषदा। 
अन्द्रस्य षष्टाप्टरि:फस्थदोष:- 
अनेकदोषेण युत॑ लग्नं कोटिगुणान्वितमपि तलल्‍्लग्नं परिवर्जयेत्‌। बलिभिर्बुध- 


शुक्र-जीवै: संयुक्तमपि कर्तरीदोषयुक्तं कोटिगुणान्वितं लग्नमपि त्यजेत्‌। विप्रं यथा 


वेदयुतं महापातकदूषितम्‌। 


अन्रापवाद:- 
यदा नीचराशिगतो वा नीचांशगतश्चन्द्रस्तदा चन्द्रस्य षष्टाप्टरे:फस्थदोषो न 


भवति। 
तिथिगण्डान्तदोष : - 

पूर्णा. पश्ञमीदशमीपश्जदश्यस्तासामान्ते घटिकैका, तथा नन्‍्दा 
प्रतिपत्बट्येकादश्यस्तासामादिभूतेका घटिका तिथिगण्डान्त॑ नाम। यथा 


पद्जमीषष्ठदोर्दशम्येकादश्यो: पद्जदशीप्रतिपदोर्वा तिथ्यरन्तरालवर्तिघदिद्वयं 


तिथिगण्डान्तमशुभम्‌। उद्वाहब्रतयानेषु गण्डान्तं निधनप्रदम्‌। 


११५७ 


राशिगण्डान्तदोष:- 
सिंह-कर्कयो:, वृश्चिक-धनयो:, मीन-मेषयो: सन्धी राशिगण्डान्तं कथ्यते। 


अर्थात्‌ सिंह - वृश्चिक - मीनराशीनामन्तिमार्धधटिका एवं कर्क - धन - 


मेषराशीनामाद्यार्धधटिका राशिगण्डान्तं स्मृतम्‌। गण्डान्तमन्तरालनाडिका निधनप्रदा:। 
नक्षत्रगण्डान्तदोष: - 

आश्लेषा-मघयो:, रेवती-अश्विनीयो: (एवं ज्येष्टा-मूलयो:) सन्धिगतयो: 
षोडशांशोडशुभप्रद: । निन्दितं शुभकार्येषु विषसंयुक्तदुग्धवत्‌। अपि सैम्यग्रहोपेत॑ लग्नं 
सर्वगुणान्वितं तदापि त्रि-गण्डान्तेन युक्‍तं तत्‌ त्याज्यम्‌। 
घषड्वर्गस्य विभाग: - 

त्रिंशदंशै्लग्नमानं, होरा तस्यार्ध, लग्नस्य त्रिभागो द्रेष्काणो, नवमांशो नवांशक:, 
द्वादशांशो द्वादशांश:, त्रिंशांशस्रिंशदंशकों भवति। 


राशीनां स्वामयः - 


सिंहस्य सूर्य: कर्कस्य शशी, अज(मेष)कीट(वृश्चिक)योभौंम:, कन्या 
मिथुनयोर्बुध:, चाप(धन)-अन्त्य( मीन)यो: गुरु:, वृषभतुलयो: शुक्र:, मृग(मकर ) 
कुम्भयो: शनि:। 
घड्वर्गफलम्‌- 

दुर्लभा शुभषड्वर्गा तथा तेषां नवांशका:। एकस्मिन्‌ पापवर्गेडपि षड्वर्गो 
मड़लप्रद: । पापवर्ग: प्रदुष्ट लग्नं गुणान्वितमपि त्यजेद्यथानधीतं द्विज॑ तथा। 


११८ 


भूगुषट्को दोष:- 


लग्नाद्‌ षष्ठगते सिते भूगुषटको दोषो भवति। त्यजेद्‌ यथा पुरोडाशं वायसोपहतं 
तथा। अस्यापवाद:-नीचराशिगते, तत्तुरीये, शतन्नुक्षेत्रणते तदा भगुषट्को दोषो नास्ति तत्र 
न संशय: । 
कुजाष्टमो दोष:- 


लग्नाद्‌ अष्टमगे भौमे दोषेउप्यष्टकुजऊ: समः। तेन दोषेण दुष्ट तल्लग्नं 
सर्वगुणान्वितं, पश्ञेष्टिक शुभैर्युक्तं, जामित्रगुणयुक्तेषपि त्यजेत्‌ु। यथा कुलसतीं 
परपुरुषरतां तथा। अस्यापवाद:-यदा भौमो5स्त-नीच-शज्रुक्षेत्रगतस्तदा कुजाष्टमोद्धवो 


दोषो न किद्वचिदपि विद्यते। 
उदयांशशुद्धि:- 
अतन्र त्रिविधा उदयास्तशुद्धिर्यथा- 


१) यदा लग्नांशेशो लग्नांशस्तस्येश: स्वामी लवं(च्यूनं-सप्तमं) नवमांशं पश्यति 


वा नवमांशेन सह युतो तदा बहु शुभफलं रचयति। 


२) यझूनस्वामी लग्नं पश्येत्‌ लग्नेशो मदनं सप्तमभवनं पश्यति सप्तमभवनेन सह 


युतो वा भवेत्तदा वध्वा: शुभम्‌। 


३) इतरथा यदा लग्नांशेशो लवं(सप्तमं) तनुं(प्रथमं) वा न पश्यति तत्र युतो वा 


न स्यात्ता वरस्याशुभं॑ मृत्यु: स्यात्‌्।॥ यदा त्वस्तांशेशो5स्तांशं 


११९ 


अस्तभवनं(सप्तमं) प्रथमं वा पश्यति तत्र युतो वा न स्यात्तदा कन्याया 


अशुभम्‌। इति त्रिविधा उदयास्तविचारा:, तदनुसारेणोदयास्तशुद्धिर्मड्गलप्रदा। 
वारमुहूर्ता :- 


आदित्यादिषु वारेषु ये निन्दिता मुहूर्तास्ते न ग्राह्मा:। तेन दोषेण दूषितं लग्नं 


गुणयुक्तमपि त्यजेतू्‌। अस्यापवाद:-यदा त्रिग्रहै: शुभेर्युक्तस्तदा सर्वदोषनाशको भवेत्‌। 
कालकूटाख्य(अष्टमलग्न) दोष:- 


दम्पत्योरष्टम॑ लग्नं॑ राशि वापि तदंशकोऊतीवाशुभप्रद:। तत्‌ त्यजेत्‌ 


कालकूटाख्यं विषवद्दा प्रयत्नत:। 
द्वादशलग्नांशदोष:- 


दम्पत्यो््ठादशलग्नं राशि:, अंशश्व विवाहे5शुभप्रदा:। तेन दोषेण दूषितं लग्नं 


दम्पत्योर्नि:सत्त्वप्रदमेवमुभयो: कलहकारक भवेत्‌। 
अस्यापवाद: - 
जन्मलग्नस्येवमष्टमस्य स्वामी एकग्रहो वा मित्र: स्यात्‌ तदा दोषो न भवति। 


स्वजन्मलग्नं स्वजन्मराशिमपि विवाहलग्ने परिवर्जयेत्‌। जन्मराशि-लग्नादुपचय 


(३-६-१०-११ ) राशि: शुभप्रदा। 
विषघटीदोष(विषनाडी) :- 


विषनाडीदोषेण दूषितं लग्नं शुभे: सर्वेश्व संयुक्तमपि पश्लेष्टिक॑ त्यजेत्‌। 


शुभनवांश: - 


तुला-मिथुन-कन्या-धनराशीनां नवांशका: श्रेष्ठा:। किन्त्वन्त्यांशका: स्युस्तदा 
वर्जयेत्‌। अन्त्यांशका अपि श्रेष्ठा यदा वर्गोत्तमा: स्यु:। अनुक्तांशास्तु न ग्राह्मा यतस्ते 


कुनवांशका:। कुनवांशयुकतं लग्नं त्यजेत्‌। 
कुलिकः-यमघण्ट: -अर्धप्रहर:( अर्धयाम: )- 


एते कुयोगाः शुभे कर्मण (देशभेदतो) विवर्जयेत्‌। फलम्‌- 
यमघण्टे3र्थहानिर्भवति। यामार्धे कुलनाशनं जायते। एवैर्वारदोषैर्दुष्ट सर्वगुणान्वितमपि 


तल्लगनं त्यजेत्‌। त्यजेद्यथा पुरोडाशं वायसोपहतं तथा। 


ग्रहणोत्पातनक्षत्रदूषितं लग्नं परिवर्जयेत्‌।त मणिहेममयं हर्म्य॑ भूताक्रान्तमिव 
त्यजेतू। क्रूरविद्धं क्रूराक्रान्तं नक्षत्रमपि त्यजेत्‌। अकालमेघध्वनिना वृष्ट्या दूषितं लग्नं 
सर्वगुणैर्युक्तमपि त॑ त्यजेत्‌। त्यजेदनर्घधभाणिक्य॑ कलल्लेपहतं यथा। 
महावैधृतिपाताभ्यां दूषितं लग्नं त्यजेत्‌। राजावधूतपुरुष॑  यद्वत्तत्सम्परित्यजेत्‌। 
एको5पि महादोषो गुणलक्षं हन्ति। तेन त॑ विशेषेण परिवर्जयेत्‌। यथा- 
हन्त्येकोषपि महादोषो गुणलक्षं न चेदुण:। 


तद्विरोधात्पञ्नगव्यघरं मद्यलवों यथा।। 


१२१ 


अध्याय:-३ ३ ।। विवाहाध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे त्रयस्त्रिशतितमे5 ध्याये विवाहाध्यायरूपनामके शताधिक- 
चतुर्दश-श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र अनुष्ठुपूछन्द: प्रयुक्त:, किन्तु श्लोकक्र. ३८- 
३९-४० त्रिष्टुप्छन्दो दृश्यते। 


अस्मिन्प्रकरणे पाणिपीडनसंस्कारसाडूगतासिद्धद्र्थ विवाहमुहूर्तस्य शुभाशुभं 
तिथ्यादि-लग्न-ग्रहबलाबलवशात्‌ फलस्य. विशदं वर्ण॑ तथा 
जलयमन्त्रशडकुयन्त्रविवाहवेदी-आदीनां वर्णनं॑ कृतम्‌। पच्चाड्रदोषयुक्ते लग्ने सर्वे 
केन्द्रगता:ः सौम्यग्रहोद्धवा: सुयोगा नाशमायान्ति। सड्क्रान्तिदोषो लग्ने 
सौम्यखेटोद्भवा गुणा नाशं यान्ति। चन्द्रस्य सड्रहदोषयुक्तं लग्नमपि त्यजेत्‌। 
कर्तरीदोषगं लग्नमशुभप्रदं तेन त॑ परिवर्जयेत्‌। लग्नात्‌ चन्द्रस्य षष्ठाष्टरि:फस्थाने 
स्थितिरप्यशुभप्रदा तेन वर्जयेत्‌। गण्डान्तदोषेण दूषितलग्नमप्यनिष्टदम्‌। पापषड्वर्गगे 
लग्ने गुणा: सर्वे लयं ययु:। लग्नातू षष्ठगते शुक्रे सर्वे गुणा व्यर्था भवन्ति। 
लग्नादष्टमगतो भौमो गुणवृन्दान्‌ बहून्हन्ति। उदयांशयो: शुद्धिहीनि लग्ने सर्वगुणौधं 
हन्ति। दुर्मुहूर्तो लग्नगत: शुभखेटोद्धवान्‌ गुणान्हन्ति। विषनाडीभवो दोषो लग्नगः 
सकलान्गुणान्‌ नाशयति। दम्पत्योरष्टम॑ लग्नं राशिर्वा यदि लग्नगा, तदाखिलान्सर्वान्‌ 
गुणान्हन्ति। कुनवांशे लग्नगतेडपि ग्रहोद्धवा गुणा लयं॑ यान्ति। वारदोषेण दुष्ट लग्ने 
शुभकेन्द्रगते गुणा नाशमायान्ति। खार्जूरिकदोषेण युकते लग्ने सदुणा नाशमायान्ति। 
पातग्रहणर्क्ष च क्रूरविद्धे संयुते वा लग्ने सर्वे गुणा लयं यान्ति न संशय:। विद्युन्नीहार- 
प्रत्यक-परिवेश-इन्द्रधनुर्‌-लतोपग्रह-चण्डीशतिथयो मासदग्धकास्तिथयो दग्धलग्न- 


अन्धपन्जुकाणसंज्ञाश्व राशयो दिग्दाहधूमबधिरमासशून्याश्व राशय:- एते सर्वे मड्नले 


१२२ 


दोषप्रदा:। तेन ते दोषा: प्रयत्मेन परिवर्जयेत्‌। किन्तु, नीहार-विद्युत्‌-प्रत्यर्क-परिवेश- 


इन्द्रचापा: कालजश्रैन्न दोषजा: । 
दोषपरिहारः: - 

गुरु-शुक्र-बुधानामेको5पि केन्द्रगतस्तदा दोषान्हन्ति। 
देशभेदेन दोष:- 


सौराष्ट्रदेशे साह्े च लोहिताभं, चण्डीशचण्डायुथं॑ वज्रदेशे, वाल्हीके-कुरुदेशे 
उपग्रहं, कलिड्भदेशे. दग्धलग्नानि, मासदग्धाश्च तिथयो मध्यदेशे, 
काणपड्र्वन्धबधिरमासशून्याश्व. राशयो गौडमालवयोस्त्याज्या:। अन्यदेशे न 
गर्हिता:। अनुक्तासत्वखिला दोषा मध्यदेशे वर्जयेत्‌॥ निखिलेष्वपि देशेषु 


महादोषाश्र गर्हिता:। 


जलयन्त्रेण लग्नकालनिर्णय: कार्य:। तत्र जलयन्त्रस्वरूपं कथितम्‌। अथवा 


द्वादशाज्रुलशड्डूना लग्नकालनिर्णय: कार्य:। अन्योन्यवीक्षणमपि लग्नसाधनेन कार्यम्‌। 
लग्नवेदीस्वरूपमाह- 


हस्तोच्छितां, हस्तचतुष्टयेन सुविस्तृतां गृहस्य वामभागे कर्तव्या। तत्र मण्डपं 
स्तम्भचतुष्टयेन युक्‍त॑ कार्यम्‌। सोपानरशथ्यां तु विवाहवेदीम्‌। विताननानाविधतोरणाद्यै:, 
चित्र-विचित्रकुल्डूमचित्रैश्चित्रितै: कुम्भे: सुशोभिता वेदी कार्यी। 


१२२३ 


विवाहकुण्डलीयोगफलम्‌- 


१) 


२) 


३) 


४) 


५) 


६) 


७) 


८ ) 


5) 


लग्नस्थौ सूर्य-चन्द्रो विधवां करोति। मन्द-भूतनयौ निस्वां, शुभाः 
पुत्रधनान्वितां कुर्वन्ति। 


द्वितीयस्थानगता: सूर्यभौममन्दराहुकेतवो दुःशीलां सदैव कुर्वन्ति। सैन्दव: 
सौम्या: कुर्वन्ति धनपुत्रिणीम्‌। 


तृतीयस्थानगा: सर्वे ग्रहा विवाहितां खियं भोगभाग्यपुत्रपौत्रसमन्ितां कुर्वन्ति। 


चतुर्थस्थानगा: पापा: सदा विधवां कुर्वन्ति। शुभग्रहाश्चन्द्रयुता: सौख्यायुर्धन- 


पुत्रिर्णी कुर्वन्ति। 


पशञ्जमस्थानगा: पापखेटा: पुत्र-वित्तविनाशका भवेयु:। शुभग्रहा: पुत्रवतीं 


धनिनीं सर्ती कुर्वन्ति। 


पषष्टग: पाप: पुत्रारोग्यधनान्वितां करोति। चन्द्रो विधवां करोति। सित-गुरु- 
सौम्या गदान्वितां कुर्वन्ति। 


सप्तमगा: सर्वे ग्रहा: शीघ्रतो दम्पत्योर्मरणं कुर्वन्ति यद्वा एकस्य न संशय: । 


अष्टमगा: सौम्या दुःशीलां कुर्य:। सचन्द्रकुनो विधवां कुरुते। क्रूर: 
सौभाग्यायुर्धनान्वितां करोति। 


नवमस्थानगा: क्रूरा द्यो: कलहं कुर्वन्ति। सौम्या: सचन्द्रा: सत्युत्रां 


धनधान्यायुरच्वितां कुर्वन्ति। 


१२४ 


१०) दशमस्थानगा: क्रारा मलिनालसं कुर्वन्ति। सौम्या: सच्चा: 


श्रीपुत्रधनधान्यायुरन्वितां कुर्वन्ति। 
११) लाभस्थानगा: सर्वे ग्रह दम्यत्योरायुरारोग्यपुत्रधान्यार्थसश्जयं कुर्वन्ति। 


१२) व्ययस्थानगा: क्रूरा व्ययशालिनीं कुर्वन्ति। चन्द्रो विधवां करोति। सौम्या: 
पत्युद्धितां कुर्वन्ति। 


एकोषपि आचार्य: (गुरुबुंध: शुक्रो वा) लग्नग: केन्रगो वा 
निखिलदोषनाशक: | बलवान्केन्द्रग: सौम्यो दोषशतत्रयं हन्ति। सप्तं विहाय दैत्येज्य: 
सहस्रदोषनाशक: | लक्षदोषान्‌ बृहस्पतिर्नाशयति। पापषड्वर्गदोष॑ तथा दुर्निमित्तजं दोष॑ं 
लग्नगो गुरुहन्ति। केन्द्र-त्रिकोणगा गुरु-शुक्र-बुधा: सकलान्दोषान्‌ निहन्ति। 


एकादशग: सूर्यो वा चन्द्र: सर्वदोषनाशको भवेत्‌। 


शुभग्रह: केन्द्रगस्तदा तिथिवासरनक्षत्रयोगतिथ्यर्धसम्भवान्‌, 
काणान्धबधिरोद्धूतान्‌ू, दग्धलग्नतिथेर्भवान्‌, दुर्दिनप्रतिसूर्यन्द्रचापनीहारोद्धवान्‌ दोषान्‌ 
नाशयति। त्रिविधोत्पातजं दोषं केन्द्रस्थ: शुभग्रह: शुभेक्षितो ग्रहो नाशं करोति। 
लत्तोपग्रहचण्डीशचन्द्रजामित्रसम्भवा दोषा: केन्द्रगो गुरुहन्ति। वर्गोत्तमगते लग्ने 


वोपचयगतश्वन्द्र: सर्वदोषनाशको भवेत्‌। 
राशिकूटमष्टविधं स्मृतम्‌। तद्यथा- 


(१)गण:, (२)योनिः, (३)ग्रहमैत्री, (४)वर्ण:ः, (५)वश्यम्‌, 
(६)तारा, (७)नाडी, (८ )भकूटम्‌। 
गण:ः- 


१२७५ 


स्वस्वगणे प्रीति: श्रेष्ठा जायते। देव-मानवे मध्यमं भवेत्‌। 


मर्त्यराक्षसयोर्वैरमसुरसुरयोरपि। 
नाडी- 
त्रिरेखा विरच्य तस्योपरि अश्विन्यादिनक्षत्राणि न्यसेत्‌। एकरेखा(एकनाडी) तदा 
मृत्युर्दम्पत्योर्जन्मधिष्ण्ययो: । अतिमृत्युप्रदा मध्यनाडी नाद्या न च पार्श्यो: । 
योनिः- 


दम्पत्या: स्वस्वयोनावतिप्रीतिः. अन्यथा द्वयो: कलहो भवेत्‌। गोव्याप्रम्‌, 
आखुमार्जारम्‌ू, मृगसिंहम्‌, मेषकपिमू, महिषाश्रम्‌ - मृत्युदं स्मृतम्‌। व्यवहारेण 


यथा शज्रुत्वं लोकावर्जयन्ति, तेनैवात्रापि शत्रुत्वं हितकाम्यया त्यजेत्‌। 


एकराशौ पृथडलश्षत्रे श्रेष्ठम, अन्यथा नेष्टं स्मृतम्‌। दम्पत्योरेकनक्षत्रराशौ विवाहो 


मरणप्रद:। 
वर्ण:- 

पुरुषवर्णतो हीनवर्ण: स्त्रीवर्ण: शुभद: स्मृत:। 
राशिः- 


सत्रीराशित: पुरुषराशिपर्यन्त॑ गणने षष्ठाष्टकराशिरदरम्पत्योर्मरणप्रदा। द्विद्ठादर्श 


निःस्वप्रदं जानीयातू। अपत्यहानिर्नवपश्जमे भवेत्‌। 


१२६ 


तत्रापवाद:- 


एकाधिपे मित्रभावे सर्वे दोषा लयं ययु:। अर्थाद्‌ दम्पत्यो राशिस्वामिमित्र वा 


एकाधिपति:, तदा षडष्टक॑ नवपद्ञमं द्विद्दादशं पुत्रपौत्रदमतीव शुभदं स्मृतम्‌। 
ग्रहाणां मित्रामित्रत्वम्‌- 
सूर्यस्य- मित्र:- चन्द्र:, मड्भल:, गुरु:। सम:-बुध:। शत्रु:-शुक्र:, शनि: । 


चन्द्रस्य- मित्र:-रवि:, बुध:। समः-मज्गल:, गुरु:, शुक्र, शनि:। शत्रु;-न को5पि 


शत्रुः। 
भौमस्य- मित्र:-सूर्य:, चन्द्र:, गुरु:। सम:-शुक्र:, शनि:। शत्रु:-बुध:। 


बुधस्य- मित्र:-शुक्र:, शनि:(अन्यमतेन सूर्य:)। समः-सूर्य:( अन्यमतेन शनि:), 


भौम:, गुरु:। शत्रु:-चन्द्र:। 

जीवस्य- मित्र:-सूर्य:, चन्द्र, मक्ल:। सम:-शनि:। शत्रु:-बुध:, सितः। 
शुक्रस्य- मित्र:-बुध:, शनि: । समः-गुरु:, कुज:। शत्रु:-सूर्य:, चन्द्र:। 
शनैश्वरस्य- मित्र:-शुक्र:, बुध: । सम:-गुरु:। शत्रु:-रवि:, इन्दु:, भौम:। 

अत्र राहु-केत्वोर्मित्रामित्र॒त्वं न कथितम्‌|। 


अष्टविधेषु विवाहेषु चत्वारो मुख्या: सन्ति। १ )प्राजापत्य:, २)ब्राह्मो, ३)दैव:, 
४)आर्ष: संज्ञका: क्रमतो श्रेष्टठा:। एते चत्वारों विवाहा उक्तकाले कर्तव्या:। शेषा: 
विवाहा:- ५)गान्धर्व:, ६)असुर:, ७)पिशाच:, ८)राक्षस: देशकालानुसारेण 


स्मृता:। 
१२७ 


अनया कन्यया धर्मपालनपूर्वक॑ श्रोत्रियाय विनीताय प्रदीयते तदास्माक॑ षड्वंश्यं 


पुनाति। स एव प्राजापत्यो विवाह: स्मृत:। 


आहूय शक्त्यलड्कृता कन्या दीयते, तदा उभयोरेकविंशतिपुरुषान्‌ पुनाति। स 


एव ब्राह्मो विवाह: स्मृत: । 


यदि विशिष्टि यज्ञकर्मणि कन्या दीयते, तदा उभयो: सप्तपुरुषान्‌ पुनाति। स एव 
दैवो विवाह: स्मृत:। 


गोद्दयं गृहीत्वा वेदविदुषे कन्या दीयते, तदा उभयो: षट्पुरुषान्‌ पुनाति। स एव 


आर्ष: विवाह: स्मृतः। 


राक्षो विवाहो युद्धेन कनन्‍्यकाहरणे भवेत्‌, पैशाच: कन्यकाच्छलातू भवेत्‌। 


असुरो द्रविणादानेन भवति, गन्धर्वो मिथ: समयात्‌ भवेत्‌। 
अभिजिलल्‍्लग्नम्‌- 
सूर्याच्चतुर्थ लग्नं (लग्नाद्‌ दशमस्थानस्थितो3र्क: ) अभिजिल्लग्नं कथ्यते। 


मध्यन्दिनगते सूर्य वाभिजिल्लग्नं सम्भवेतू। तदर्को दोषौघं निहन्ति यथा पिनाकी त्रिपुरं 
हन्ति। 


गोधूलिकलग्नम्‌ - 


सूर्यात्‌ सप्तमं लग्नं (लग्नात्‌ सप्तमस्थागतो5र्क:) गोधूलिकलग्नं स्मृतः। 


आर्याणां मागधानां च गोधूलिक॑ मुख्य मतम्‌। मुख्यमभिजिल्लग्नं सर्वदेशेषु स्मृत:। 


१२८ 


कन्याद्यस्य वा पुत्रद्ठवस्य विवाहो ऋतुत्रये -वर्षार्धमध्ये न कर्तव्य:। यदि 
क्रियते तदा वर्षेण तत्रेका विधवा भवेत्‌, न संशय:। किन्तु एकजन्मान:(यमलयो: ) 
सहोदरपुत्रपुत्र्योिवाह एवं मण्डनान्तरं मण्डनं शुभदम्‌। तत्र एकजन्से भिन्ने 
सहोदरपुत्रपुत्योविवाहों एवं मण्डनान्तरं मुण्डन॑ अशुभप्रदम्‌। मुण्डनान्तरं 
द्वितीयमुण्डनं, एवं मद्जले मड्नलोत्तरं न कर्तव्यम्‌। सहजयो: सोदरयोर्भ्रात्रो: 
सहोदरकन्यके नोद्वाह्े। प्रत्युद्राहोईपि न कारयेत्‌। 


मूलनक्षत्रजाता कन्यासुतौ स्वश्वशुरं हन्यु:। आश्लेषानक्षत्रजातौ कन्यासुतौ 
स्वस्वसारं हन्यु:। किन्तु, मूलान्त्यपादे तथा आश्लेषाद्यपादे न दोष:। 
ज्येष्ठानक्षत्रोत्पन्ना कन्या भर्तु्ज्येष्ठभ्रातरं( ज्येष्ठ ) हन्ति। विशाखानन्षत्रोत्पन्ना कन्या 


भर्तु: कनिष्ठबन्धोर्नाशकर्त्री भवति। अर्थात्‌ द्विदैवोत्था(विशाखानक्षत्रोत्पन्ना) कन्या देवरं 
हन्ति। 


नववधूप्रवेश:- 
पष्ठेष्टमे नवमे दशमे दिने नक्षत्रोदये(रात्रौ) स्त्रीप्रवेश: शुभप्रद:। 
अध्याय:ः-३४ ।। श्राद्धाध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे चतुस्त्रिशतितमे> ध्याये श्राद्धाध्यायरूपनामके त्रिंशति-श्लोका: 
सम्मिलिता:। तत्र प्रायेण अनुष्टुपूछन्द: प्रयुक्त:, किन्तु श्लोकक्र.-३० त्रिष्टुपूछन्दो 
दृश्यते। 


अस्मिन्प्रकरणे नराणां पुनर्दहनकालनिर्णयपूर्वक॑ नानाविधश्राद्धविवरणं तथा 
पुण्यप्रदश्राद्योगानां विशिष्ट विशदं च विवेचन दृश्यते। एते सफलबश्राद्धयोगा: 


१२९ 


श्राद्धमुहूर्ता अन्यज्योतिषशास्त्रीयवराहादिसंहिता ग्रन्थेषु न दृश्यन्ते। तिथि-नक्षत्रादिवशाद्‌ 


विशिष्टयोगानां सफलं वर्णनमस्मिन्नध्याये विशेषत: प्राप्यते। 
नराणां पुनर्दहनम्‌- 


शुक्र-गुरुर्वस्त-बाल-वृद्धत्व-नन्दा-चतुर्दशी-भद्रा-शुक्रार्कवासर- धातृपैतृवि - 
षमाद्यडप्रिधिष्ण्य॑ त्यक्त्वा, दक्षिणायने वा उत्तरायणे, कृष्णपक्षे3पराहणे, 


पापग्रहबलाच्विते, चन्द्रताराबलान्विते कर्तव्यम्‌। 


द्वादशाहे, मासे, त्रिपक्षे, अर्धवत्सरे वा वत्सरे सपिण्डीकरणं शुभदम्‌। 
त्रिपादनक्षत्रे, भुगोवरि, नन्‍्दायां(१-६-११), त्रिपुष्करयोगे, नैधनर्क्ष, रेवतीरोहिण्यो: 


श्राद्ध कर्तारे नाशयति। 


भुगोवरि, नन्‍्दायां(१-६-११), त्रिपुष्करयोगे, नैधनर्क्ष, कृत्तिकानक्षत्रे, 
पाते(व्यतीपाते-वैधृतौ) पिण्डदानं कुलविनाशकम्‌|। 


कृत्तिकानक्षत्रे, भूगोवरि, नन्दायां(१-६-११), पार्वणश्राद्धं न कारयेत्‌। 
एतत्सर्व॑ विचिन्त्य जितेद्द्रिय: श्राद्धं कुर्यात्‌। भाद्रपदमासे सुतैः स्वपितन्प्रतिभक्तिपूर्वकं 


विशेषतया श्राद्ध कुर्यात्‌। शखत्रहतस्य श्राद्ध चतुर्दश्यां कुर्यात्‌। 
भ्राद्धे तिथ्यादीनां विशेषयोगा:- 


१) ट्वितीया अश्विनीयुता तदा पितणां तुष्टिप्रद: श्रीवत्सयोगो भवेत्‌। 


२) तृतीया भरणीयुता तदा श्रीप्रदो नन्दावर्तयोगो जायते। 


३) चतुर्थी भरणीयुता तदा भोगद: शह्डुयोगो भवेत्‌। 


१३० 


४) 


५) 


६) 


७) 


८ ) 


९) 


पशञ्चमी भरणी युता तदा गयाश्राद्धफलद: स्वस्तिकयोगो भवेत्‌। 


कन्यागतगते सूर्य सप्तम्यादिषु त्रिषु तिथिषु, शेष-ऋश्षे( आद्रनिक्षत्रे) चन्द्र:, 
तदा पितृकल्याणयोगो भवेतू। तद्दिने स्वपितन्प्रति द्विजेभ्यो<न्न॑ दत्त तदक्षयं 
भवेत्‌। तेन पितरो नित्यतृप्तास्ते कृतकृत्या न संशय:। 


सप्तम्यां कृतं श्राद्धं सर्वसम्पत्प्रदं, नवम्यां कृत॑ श्राद्धं सर्वकामफलप्रद॑ भवेत्‌। 
दशम्यां पुष्यनक्षत्रेशमितयोगो भवेत्‌। तत्रार्चने धनधान्यं लभेन्नर:। 


द्वादश्यां पितृनक्षत्रेटमघा) आनन्दयोगो भवेतू्‌। तदार्चनादनन्तनुण्यफलम्‌, 


विद्यावान्धनवान्भवेत्‌ । 


त्रयोदश्यां कृत॑ श्राद्ध धनप्रदम्‌। गजच्छायायुता त्रयोदश्यनन्तपुण्यफलदा भवेत्‌। 


१०) अमावास्यां कृत॑ श्राद्धं पक्षश्राद्धफलप्रदम्‌। किन्तु उत्तराफल्गुनीयुक्तामावास्या 


११.) 


श्राद्धकर्तृविनाशकी। 
पूर्वत्रिये( पू.फा.,पू.षा.,फ. भा. )- श्रवण-धनिष्ठा-शतभिषा- अनुराधा - 
ज्येष्टा-मूल-पुष्य-आश्लेषा-मघा-अश्विनी-हस्त-चित्रा-स्वाती- भरणी- 


मृगशीर्षनक्षत्रेषु कृत॑ श्राद्धं कर्तु: सुखायुर्धनदं भवेत्‌। 


अध्याय:-३५ 8 । छुरिकाबन्धनाध्यायः ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे पद्नत्रिंशतितमे5ध्याये छुरिकाबन्धनाध्यायरूपनामके त्रयोदश- 


श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुप्छन्द: प्रयुक्तो दृश्यते। 


१३१ 


अस्मिन्प्रकरणे नरेन्द्राणां( क्षत्रियवर्णानांओविशेषरूपेण  छुरिकाबन्धनविषयकं॑ 
वर्णनं विशदीकृतम्‌। विवाहात्प्राक्‌ छुरिकाबन्धनं शुभम्‌। विवाहोक्तमासादिषु, नास्तगे 
सिते गुरौ कुर्यात्‌। ब्रतोक्तदिन-ऋक्षेषु कुजवर्जितवासरे, शुक्लपक्षे, शुभलग्ने, शुभांशे, 
पूर्वाहणे, चन्द्रताराबले सति छुरिकाबन्धनं कर्तव्यम्‌। तत्र नैधनोदयं (अष्टमराशिं) 
वर्जयेत्‌। अष्टमस्थानशुद्धियुक्ते, चन्द्रे लग्न-षष्ठ-द्वादशस्थानरहिते, त्रिकोण-केन्द्र- 


स्वत््यायगै: शुभखेचरै:, तृतीय-षष्ठ-लाभगै: पापै: छुरिकाबन्धनं शुभं भवेत्‌। 


छुरिकाबन्धने पितृ-ग्रहदेवता भक्त्या समर्चयेत्‌। अर्चितदेवता- 
सन्निधावक्षतादिभिश्छुरिकार्चनमन्यशस्त्राख्नमखिलं तद्ठगदर्चयेत्‌। भक्तिसंयुत:, सुलग्ने 


विप्राशीर्वचनै: सह लक्षणोपेतछुरिकाबन्धनं शुभम्‌। 


खड्गस्य आयो विस्तारेण छेदयेत्‌। प्राप्तलब्धेरष्टभागं कुर्यात्‌।॥ तदा 


क्रमादष्टध्वजाद्याया: भवन्ति। तत्फलम्‌- 


१)ध्वज:- शत्रुक्षय: । ५ )वृषभ:-राज्यम्‌ | 

२) धूम्र:-मरणम्‌ | ६)खर:-दुःखम्‌|। 
३)सिंह:-विजय:। ७ )गज:-सुखम्‌। 

४) शथा-नीरोगत्वम्‌। ८) ध्वाडक्ष:-अर्थनाश: । 


यदायं प्राप्नोति तस्योपर्युक्तं फल॑ ज्ञायेत्‌। ततो<जुलैर्गणयेत्‌। तत्र एकादशेन तु 
छेदयेत्‌। तदृणने यच्छेषस्तत्प्रमाणेन निम्नोक्तं फल प्राप्नुयात्‌- 


१-मृत्युः, २-आपत्ति:, ३-पुत्रहानिः, ४-सखत्रीलाभ:, ५-गमनम्‌, ६-यश:, 


१३२ 


७-अर्थहानि:, ८-धनम्‌, ९-शत्रुक्षय:, १०-सन्धि:, ११-श्रुति: (विद्या) । 


छुरिकाया अग्रभागे ब्रण: स्यात्तदा जयप्रदम्‌। मध्यभागे तु हानिकारक॑ भवेत्‌। 


अन्त्यभागे ब्रणे निधनप्रदम्‌। 
अध्याय:-३६ ॥। यात्राध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे षटत्रिंशतितमे5ध्याये यात्राध्यायरूपनामके शतं-श्लोका: 
सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टपूछन्द: प्रयुक्तो दृश्यते। अस्मिन्प्रकरणे राज्ञां(नृपतीनां) 
(सामान्यजनानाञ्ज ) यात्राविषयक॑ वर्णनं विशदीकृतम्‌। राज्ञां 
सामान्यजनानाझ्ञाभीष्टफलसिद्धयर्थ॑ यात्राज्ञानं ग्रन्थकारो ब्रह्मर्षिकश्यपो मार्मिकं वर्णन 


करोति। 


घुणाक्षरन्यायेन(घुणा-उधई-इति देशभाषायां)काष्ठटे भक्ष्यति, तदा तस्य 
काष्ठभक्षणे काष्टोपरि काष्ठटभक्षणचिह्नानि भवन्ति, तानि चिह्नानि कदाचिद्दववशाद्‌ राम 
इत्यादीन्यक्षराण्यपि भवन्ति, स एवं घुणाक्षरन्याय:। अज्ञातजन्मनां जनानां कदाचित्‌ 
(काकतालीयन्यायवत्‌) सुख्यस्य प्राप्तिर्जायते, न तु सर्वदा। प्रश्नोदयान्निमित्तादिना 
यात्रायां शुभाशुभभलोदयो जायते। यात्रासमये माझ़ल्यवस्तूनि (ब्राह्मण:, गौ:, 
हुताशन:, हिरण्य:, सर्पि,, आदित्य:2, आप:, राजा), शुभधान्याक्षतादीनि -एतेषां 
दर्शनं वा श्रुतिर्यात्राफलदायकी भवति। यात्री पृष्ठतो मानोरथं स्यातू, तदा प्रष्टूर्यात्रा 


जयदा भवेत्‌। 


१३२ 


पराजयप्रदयुद्धयात्रा- यदा शुक्र: सम्मुख:, अस्तड्भत:, नीचराशिग:, ग्रहयुद्धे 
पराजित:, वक्रड्त:, कलुषित:(मलिनकिरणैर्युतः ), तदा युद्धयात्रिक॑ राज्ञां पराजयप्रदं 


भवति। 


मृत्यु-धननाशिकीयात्रा- अष्टमी-द्वादशी-षष्ठी-रिक्ता( ४-९-१४) - 


पूर्णिमा-मासादि( शुक्लप्रतिपद्‌ ) तिथिषु यात्रा मृत्युकरा निर्धनत्वं च करोति। 


दिक्शूलम्‌ू- मन्द(शनि)-इन्दु(सोम )दिनयो: (वारयो:) प्राच्यां गमनं 
वर््येत्‌। गुरोबरि दक्षिणदिशं त्यजेत्‌। शुक्र-अर्कवारे प्रतीचीं(पश्चिमां) दिशं न 
गच्छेत्‌। बुध-भौमवारयोरुत्तरदिशं वर्जयेत्‌। 


शूलरूपाणि- ज्येष्ठा-पू.भा.-रोहिणी-उ.फा.-नक्षत्राणि पूर्वादिक्रमाद्‌ दिशायां 
शूलरूपकाणि भवन्ति। किन्तु अनुराधा-अश्विनी-पुष्य-हस्तनक्षत्राणि सर्वासु दिक्षु 


शुभदानि स्मृतानि। 


अग्निधिष्ण्यादि( कृत्तिकादि ) सप्तधिष्ण्यां पूर्वादिक्रमतो दिग्द्वारनक्षत्राणि सन्ति। 
वायुकोणे तथा अग्निकोणे रेखादण्ड: स्यात्‌। अर्थात्‌ पूर्वदिग्द्वारनक्षत्रेषु उतरस्यां 
गमनम्‌, एवं दक्षिणदिद्द्वारनक्षत्रे पश्चिमगमनं शुभं, किन्तु वायव्य-अग्निकोणरेखां न 
लद्ड्येत्‌। 

यदा कोणे(विदिशायां) गमनं कर्तुमिच्छाति, तदा पूर्वदिम्द्वारनक्षत्रेषु आग्नेयां 
गमनं कुर्यात्‌। एवं दक्षिणदिग्द्वारनक्षत्रेषु नै्रत्यां गमनं कुर्यात्‌। पश्चिमदिग्द्वारनक्षत्रेषु 


वायव्यां गमनं कुर्यात्‌। उत्तरदिग्द्वारनक्षेषपु ईशान्यां गमन॑ काुर्यात्‌। मेषाद्या 


१३४ 


राशयमस्त्रिरावृत्या पूर्वादिक्रमत: स्थिता:। यथा- (१)पूर्व-१-५-९ (२)दक्षिणे-२- 


६-१० (३)पश्चिमे-३-७-११ (४)उत्तरे-४-८-१२ -अयं चबन्द्रवासो ज्ञायेत्‌। 


दिक्स्वामिनो ललाटयोगश्च- 
१ )पूर्वा-सूर्य: । ७५ )पश्चिमा-शनि:। 
२) आग्नेय्या-शुक्र: । ६)वायव्या-चन्द्र: । 
३) दक्षिणा-भौम:। ७)उत्तरा-बुध:। 
४)नैर््रत्या-राहु: । ८ )ईशाना-बृहस्पति: । 


दिगीश्वरग्रहमस्तकोपरि-ललाटस्थ:, तदा यातुर्मत्युर्न संशय: । 


दिनेशाधिष्टितराशिर्यदा लग्नगा, तदा मरणप्रदा। प्राच्यां दिशि यात्रायां सूर्यो 
लग्नग: (ललाटग: ), तदा मरणकारको भवेत्‌। आग्नेय्यकोणे यात्रायां शुक्रो यदा 
द्वादश-एकादशस्थानग:, तदापि मरणं भवेत्‌। याम्यदिग्यात्रायां भौम: कर्मे स्थित:, 
तदापि निधनं भवेत्‌। नैर्ऋ्त्यदिग्यात्रायां राहुरष्टम-नवमभावगत:, तदापि 


यातुर्निधनप्रद: | पश्चिमदिग्यात्रायां शनैश्वर: सप्तमस्थित:, तदापि प्राणनाशको भवेत्‌। 


वायव्यदिग्यात्रायां चन्द्र: पञ्-षष्ठस्थानग:, तदापि प्राणघातको भवेत्‌। उत्तरस्यां 
दिशि यात्रायां चन्द्रपुत्र:(बुध:) चतुर्थस्थानगः, तदापि गच्छेद्‌ यममन्दिरम्‌। 
ईशानदिग्यात्रायां गुरु: द्वितीय-तृतीयभावगत:, तदापि प्राणनाशो भवेत्‌। 
ललाटयोगरहिता यात्रा अभीष्टफलसिद्धिप्रदा भवेत्‌। इत्थं ललाटयोगसम्भवे कृता यात्रा 


प्राणघातकी भवेत्‌। युद्धे पराजित ग्रहों वा वक्रगतिग्रहो यदा यात्रालग्नग:, तदापि 


१३५ 


यात्राभड्भप्रदा भवेत्‌। स्वजन्म-राशिलग्नाद्‌ अष्टम-द्वादशराशियत्रालग्ने गता तदापि 


भड्प्रदा। 


पापग्रहेणेक्षितयुतं द्विस्वभावलग्नमपि भड्भदम्‌। स्थिरलग्नान्यपि नेष्टफलदानि। 


शुभग्रहेक्षितं लग्नं शुभदं स्मृतम्‌। 
पञ्जकविचार:- 


धनिष्ठादिपच्जनक्षत्रे( पद्चके) तृणकाष्टयो: संग्रहो, याम्यदिग्यात्रा, गृहगोपनं न 


कारयेत्‌। 


राहुभात्‌ू पद्चदशनक्षत्रं, केतुग्रहपूर्वकातू. पद्नदशनक्षत्रं, त्रयोदश- 
त्रयोदशधिष्ण्यानि उभयो: पार्श्रयो:, गुरोर्भात्‌ पदञ्भदशभं परापरभागे यात्रा मृत्युकारकी 


भवेत्‌। यात्रायां चन्द्रो यायी सूर्यो स्थायी वर्तते। एतद्‌ वशात्‌ जय-पराजयमाप्नोति। 
शत्रुक्षयकारकयोग:- 


स्वजन्मलग्नं राशिर्वा यात्रालग्नगा वा तदीशो यात्रालग्नगो वा ताभ्यामुपचये 


यात्रालग्नं स्यात्तदा यात्री राजा शत्रुक्षयं करोति। 
अन्यो5पि शत्रुक्षययोग: - 


यात्रालग्ने शुभग्रहाणां वर्गों वा यात्रालग्नं दिग्द्वारि स्यात्‌,अथवा 


शीर्षोदियराशय: ( ५,६,७,८, १ १ राशय: ) तदानीं शत्रुसंक्षय: । 
अपरो योग: - 


शत्रुनैधनलग्ने( अष्टमलग्ने) वा यायी शत्रुक्षयस्तदा भवेत्‌। 


१३६ 


नेष्फलदा यात्रा- 


मीनलग्ने वा तदंशे(मीननवांशे) वा यात्रालग्नगो वक्रग्रहो वा कुम्भलग्नमेवं 


कुम्भनवमांशं वा जललग्ने जलांशके5पि यात्रा नेष्टफलदा भवेत्‌। 
द्वादशस्थान( भाव) संज्ञा- 


१.मूर्ति,, २.कोश:, ३.धन्वी( धनुःपराक्रम:), ४.वाहनमू, ५.मन्त्रः. ६.शत्रुः, 


७.मार्ग:, ८.आयु:, ९.मन:, १०.व्यापार:, ११ .प्राप्ति:, १२.अप्राप्ति:( व्यय: ) । 


तृतीय-एकादशं त्यक्त्वा पापग्रहा अन्यभावे नाशका भवेयु:। सूर्यभौमौ न 
विध्नत:, तदा सर्वव्यापार: (क्रिया: ) शुभदा ज्ञेया:। यात्रालग्ने शुक्रो 5स्तभावे( सप्तमे ) , 


चन्द्रो लग्ने वाष्टमेउशुभप्रद: । 
अभिजिन्मुहूर्तम्‌- 


अष्टममुहूर्ते( मध्याहे) योउभिजित्स्यातू, तत्र याम्यदिग्गमनं वर्जयित्वा यातणां 


अभीष्ट फलसिद्धिर्भवेत्‌। तदाभिजिन्मुहूर्ते3नुक्तदिने बारे नक्षत्रेषपि यात्रा फलदा भवेत्‌। 


शुभग्रहयोगवशाद्‌ यात्रा चित्र-विचित्रशुभफलदा भवेत्‌। तदूयोगा वर्णिता:। यात्रा 
नृपतीनां योगवशात्‌ विप्राणां नक्षत्रवशादितराणां (वैश्य-शूद्राणां) मुहूर्तबलाबलवशात्‌, 
तस्काराणां शकुनेन फलदा भवेत्‌। एकोउपि गुरु: शुक्रों बुधो वा केद्दे वा 
त्रिकोणे( १,४,७, १ ०,५,९ भावे) स्थित:, तदा योगो भवति। कावपि द्वौ गुरु: शुक्रो 
बुधो वा केन्द्रे वा त्रिकोणे( १,४,७,१०,५,९ भावे) स्थित, तदा अतियोगो भवति। सर्वे 
गुरुशुक्रबुधा: केन्‍्द्रे वा त्रिकोणे(१,४,७,१०,५,९भावे) स्थिता: तदा योगातियोगो 
भवति। योगे गमने क्षेम, अतियोगे जयोत्नति:, योगातियोगे यातणां विजयार्थविभूतय:। 


१३७ 


जयलक्ष्मीप्रदयोग:- 


लग्नस्थ: सूर्य:, कर्मे चन्द्र:, शत्रुभावगत: शनैश्वर: स्यात्तदा जयलक्ष्मीप्रदा यात्रा 


भवेत्‌। 
अन्यशत्रुहन्तृयोग: - 


शुक्र-गुरु-शनि-भौमग्रहा: जाया-आय-लग्न-त्रि-शत्रुभावगतास्तदा यायी राजा 


शत्रून्हन्ति। 
अपरो योग: - 


गुरुलग्ने स्थित:, शेषग्रहा लाभभावगतास्तदा राजा रिपुसेनानाशको भवेत्‌। शुक्रे 
लग्नगते सूर्य लाभगे चन्द्रे सप्तमे गते, तदा राजा रिपून्हन्ति, केशरीवेभसंहतिम्‌। 
लग्नस्थ उच्चग: शुक्रश्चन्द्रो लाभगस्तदा राजा शत्रून्‍न्हन्ति, केशव: पूतनामिव। 
शुभा: ( गु.शु.बु.चं.) त्रिकोण-केन्द्रगा: पापा: त्रि-अरि-आयगास्तदारिलक्ष्मीप्राप्तिपूर्वक 
शत्रून्हन्ति। नवम-षष्ठट-लग्नगौ चन्द्रसूयों यदा स्थितो, तदा यायी राजाग्रे रिपुवाहिनी 
खलमैत्रीवन्न स्थिरा भवेत्‌, शत्रुसेना नाशमायाति। कुजार्किनौ( भौमशनैश्वरौ ) त्रि-षड्‌- 
आयेषु शुभौ बलवन्तौ(उच्च-स्वराश्यादिसहितौ लाभादिस्थाने स्थितौ) स्यातां तर्हि 
यात्रायां तस्य नृपतेहस्ते शत्रुमेदिनी भवेत्‌। स्वोच्च-केन्द्रगतो बुध:, लाभग: सूर्य: 
स्यात्‌, तहिं गतो राजा रिपून्हन्ति यथा पिनाकी त्रिपुरं हन्ति। यदा शुभग्रहयुता 
शीर्षोदयराशि: यात्रालग्नगा, तदा गतो राजा रिपून्हन्ति यथा कुमारो(कार्त्तिकेयं) 
तारकम्‌( असुरनामविशेषम्‌)। शुभ-दिग्राशिलग्नगते, लाभस्थिते सूर्य गतो राजा 


दहत्यरिं यथा कृत्स्नवर्मेन्धनम्‌। 


१३८ 


शुभग्रहो लग्नगः, कुज उपकुलधिष्ण्यग:, तदा राजा शत्रुनाशको भवेत्‌। 
शुभग्रहाखिकोणगा:, सूर्यचन्द्री वा लाभगौ तदा राजा शत्रून्हन्ति, अन्धकारं रविर्यथा। 
शुभग्रहा: स्वराशिगाः,. चन्द्रस्नेकोणाय(५,९,११)भावग:, तदा गतो राजा 
विनाशत्यरीन्‌ यथा अनिलस्तूलसद्ठम्‌। स्वक्षेत्रगश्चन्द्र:, शुभग्रहा: केन्द्रगा:, तदा गतो 
राजा रिपुनाशको भवेतू, यथा यज्ञाक्षरी मन्त्र: (35 नमः शिवाय) पापान्हन्ति। 
वर्गोत्तमलग्नगत: शत्रुमित्रराशिस्थो गुरु: स्यात्तदा गतो राजा शत्रुनाशको भवेत्‌ू, यथा 
ज्ञानोदये कर्मनाशो भवेत्‌। शुभो ग्रहों वर्गोत्तमलग्नगत:, तदापि गतो राजा रिपून्‌ हन्ति, 
यथा हरिस्मरणात्‌ पापनाशो भवेतू। चन्द्रो वर्गोत्तमग:, शुभग्रह: केन्द्रगत:, तदा गतो 
राजा शज्रुगोत्रान्हन्ति, यथा गोत्रयुद्धे सगोत्रिणं हनेत्‌। शुभग्रहा: स्वमित्रराशिगा: 
केन्द्रलाभत्रिकोणगा: (१,४,७,१०,५,९, ११) तदा गतो राजा शत्रून्‍्हन्ति, यथा गरुड: 
सर्पम्‌। 

वर्गोत्तमगत: सूर्यो लाभस्थानगत:, तदा गतो राजा रिपून्हन्ति पापान्भागीरथी 
यथा। (निम्नोक्त) राजयोगे गतो राजा शजत्रून्‌ जेतुं याति, तत्र यायी कोपाग्नि: 
शत्रुयोषितामश्रुवृष्टिभि: शान्तिमुपैति। आश्विनशुक्लदशमी सर्वदा विजया स्मृता। 
(युद्ध)यातणां जयदा वा सन्धिकारकी, न पराजयस्तदा भवेत्‌। ननु 
मनोनिमित्तशकुनैर्लग्नं, तलल्‍लग्नाद्‌ रिपोर्विजयसहितां श्रियं विजयांक्षिको प्राप्नोति। 
निमित्त-( मुहूर्त)शकुनादिभ्य:. (समयानुकूलता  शुभचिह्नादिभ्य:2. मनोजय: 


(आत्मविश्वास: ) प्रधानो वर्तती। मनोजयात्‌ यायिनां यात्रा फलसिद्धिदा भवेत्‌। 


यात्रानिषेध : - 


१३९ 


उपनयन-उत्सव-विवाह-प्रतिष्ठा-सूतक( मरण-जननसूतकं )समाप्तिपर्यन्त॑ यात्रा 
जिजीविषुर्न कुर्यात्‌। 


अन्यो5पि निषेध: - 


वस्त्रादीनां चलिते, क्रोधे, कलहे, कलहार्तवे, महिषतुरगैयुद्धे रुरुकेन क्षुतौ यात्रा न 


कर्तव्या। 
आदौ विजयादिद्राप्त्यर्थ दोषशमनार्थे भक््यपदार्था: - 


क्रमात्पूर्वादिषु दिश्लु निम्नोक्तपदार्थान्‌ भुक्त्वा यायी राजा यात्रां चरेत्‌ु, तदा राजा 


शत्रून्‌ जयेत्‌। 


१)पूर्व-अन्नम्‌( पक्वान्नम्‌) । ३)उत्तरे-मत्स्यान्नम्‌। 
२)पश्चिमे-तिलपिष्टान्नम्‌। ४)दक्षिणे-घृतपायसम्‌। 
क्रमाद्‌ रविवारादिष्वपि विशेष: - 

१)रविवारे-मज्जिकाम्‌ | ५)जीववारे-पयसो दधिम्‌। 
२)सोमवारे-पायसम्‌ | ६)सितवारे-दुग्धम्‌। 
३)कुजवारे-आज्यम्‌ ( घृतम्‌ ) । ७)शनिवारे-तिलोदनम्‌। 


४)बुधवारे-काझिकम्‌ | 


१४० 


क्रमाद अश्रिन्यादिषु नक्षत्रेष्वपि विशेष:- 


(१ )अश्विनी-कुल्माष: ( यवविशेष: ) । (२) भरणी-तिला:। 


(३)कृत्तिका-तण्डुलम्‌। (४ )रोहिणी-दधि। 
(५)मृगशीर्षम्‌-गोघृतम्‌। (६) आर्द्रा-पायसम्‌ | 

(७) पुनर्वसु-मृगमांसम्‌। (८ )पुष्यम्‌-मृगरक्‍्तम्‌। 
(९)आश्लेषा- पायसम्‌। (१० )मघा- रजकान्‌। 
(११)पू.फा.- मृगिणीमांसम्‌। (१२)उ.फा.- शशमांसम्‌। 


(१३)हस्त:-षाष्टिकम्‌( अक्षतविशेष:)।  (१४)चित्रा- प्रियज्भव:। 
(१५)स्वाती- अपूपम्‌। (१६)विशाखा- चित्राण्डम्‌( मयूराण्डम्‌) । 
(१७) अनुराधा- फलम्‌। (१८ )ज्येष्ठा- कूर्मम्‌। 

(१९ )मूलम्‌- सारसम्‌(पक्षीविशेष:)। . (२०)पू.षा.- गोधा। 
(२१)उ.षा.- शाही( शालिनी/शाहू/शाहूडी-जीवविशेष: ) । 

(२२) अभिजित्‌- ओदनम्‌। (२३) श्रवणम्‌- कृसरं(पकक्‍्वतिलोदनम्‌) । 
(२४) धनिष्ठा- मोदकान्नम्‌। (२५)शतभिषा(शततारका ) - यवान्नम्‌। 
(२६) पू भा.- मत्स्यभोजनम्‌। (२७)उ. भा.- चित्रान्नम्‌। 


(२८ )रेवती- दध्यन्नम्‌। 


१४१ 


ततो गणेश्वरान्‌ू, विप्रान्‌, दिकृपालानू प्रपूजयेत्‌। हुताशने (तदिक्पालानादिदेवान्‌) 
तिलेहत्वा, देव-गुरु-द्विजानू नत्वा, विप्राशीर्वचनैी: सह प्रसन्नचित्तो भूत्वा 
मड़लस्वनैयीत्रा कर्तव्या। (अग्रे वक्ष्यमाण) मन्त्रोक्तां सुवर्णदिक्पालमूर्ति कृत्वा तद्देवता 
वर्ण-वस्त्र-गन्धादिनार्चयेत्‌ । 
१)पूर्वदिक्स्वामीन्द्रदेवेश:- 

ऐरावतारूढं हस्ते वज्रधर्तारं, शचीपति सुवर्णवर्ण सहस्नाक्षं दिव्याभरणभूषितं पूर्वे 
इन्द्रं प्रपूजयेत्‌। 
२)अग्निदिक्पतिरग्निदेव: - 

स्वाहा( अम्नेर्पत्नी)प्रियं,, मेषारूढं,  षडक्षं, खुक्खुवायुधं,, सप्तजिह्ं, 
सप्तपात्रधारकं, रक्‍्तवर्णजिह्मम्‌ आग्नेयां हुताशनं प्रपूजयेत्‌। 
३)याम्य(दक्षिण )दिक्पतिर्यमदेव:- 


दण्डपाणिं( आयुधरूपं ), रक्‍्तनेत्रं, सर्वाभरणभूषितं, वैवस्वतं, महातेजस्विनं, 


महिषारूढं, यम॑ याम्यां प्रपूजयेत्‌। 
४)नैर्रत्यदिक्पतिर्निऋ्रतिदेव:- 


दीर्घग्रीवापतिं, नीलवर्ण, नरवाहनम्‌, ऊर्ध्वकेशं, विरूपाक्षं, खड्ग-चर्मधरं, प्रभुं, 
नैर्रत्यां निऋतिदेवं प्रपूजयेत्‌। 


५)प्रतीचीदिक्‌ृपतिर्वरुणदेव: - 


वरुणं, कालिकानाथम्‌, अनर्घध्यमणिभूषितं, नागपाशधरं, पीतवर्ण, मकरवाहनं 


वरुणं प्रपूजयेत्‌। 
६)वायव्यदिक्‌पतिर्वायुद््‌व: - 


वायुं कृष्णमृगासीनम्‌, अज्जनीपतिम्‌, अव्ययं, दण्डपार्णि शुक्लवर्ण जनन्‍्तूनां 


प्राणरूपं वायव्यां वायुं प्रपूजयेत्‌। 
७)उत्तरदिक्पतिः कुबेरदेव:- 
अश्वारूढं, कुन्तपाणिं, चित्रलेखापतिं, प्रभुं, धनाधीशं,  स्वर्णवर्ण, 
यक्षगन्धर्वनायकमुत्तरस्यां प्रपूजयेत्‌। 
८ )ईशानदिक्पतिः महादेव: - 


गौरीपतिं चन्द्रमौलिं शुद्धस्फटिकसन्निभं, पिनाकिनं वृषारूढं सर्वाभरणभूषित- 


मैशान्यामीशानं( रुद्रं) प्रपूजयेत्‌। 

यात्रायां प्रतिकूलतावशाद्‌ू यदा नृपति: स्वयं प्रयाणेडशक्तस्तदा छत्र- 
ध्वज-अश्व-वस्त्र-अक्षतादिभि: स्वस्थानातू निर्गममुहूर्त शतद्बयं वा शतं वा दश 
दण्डानां प्रस्थान कर्तव्यम्‌। 

प्रस्थानत एकस्थाने राजा दश दिनानि, मण्डलेश्वरो नव दिनानि, इतरे जना: 


सप्त दिनानि, परे पश्च दिनानि वा ब्रजेयु:। अकालतो(कालहीने ) दोषे (वर्षा-विद्युत्‌- 
उल्कादिके) त्रिरात्र न ब्रजेत्‌। 


१४३ 


ततो यात्रासमये शकुनानि- 


यात्रायां शिव:, बलाका, कुक्कुर:, कपोत:, स्वर्णचनश्षु: (पक्षीविशेष: ), चश्जुका, 
गर्दभ:, वराह:, कूर्म:, गोधा, अज्धिरा: -एतेषां दर्शनादिक॑ यात्रायां शुभभलदम्‌। 
यियासतो वामभागे, दक्षिणभागे गुरुपाच्छुभा:। प्रदक्षिणगतिर्जीव॑ विनान्यपक्षिण: 
शुभा:। वामभागे कृष्णं विना सर्वे चतुष्पादा: शुभा:। यात्रायां कृकला-साहा-गोधा- 
शशानां कीर्तन शुभं, किन्तु वेक्षणं नेष्टदटम्‌। कपि-ऋश्षयो: कीर्तन वेक्षणं शुभम्‌। 
पारावत-छाग-बश्रु-चाषादीनां निरीक्षणं प्रायेण शुभदम्‌। किन्तु एतत्सव॑ प्रवेश 
व्यस्तं( अशुभदं) भवेत्‌। रोदनवर्जितशवे यात्रायां कार्यसिद्धिर्जायते, किन्तु प्रवेशे मृत्युर्न 


संशय: । 
यात्रासमये5शुभशकुनानि- 


औषधं, क्लीब:, रुधिरं, जटिल:, उन्मत्त:, पापी, अभ्यक्त:, अज्भर:, 
काष्ठाहि:, चर्म, अन्ध:, स्तुषरोगी, तैलं, कार्पासं, लवणं, गुडं, क्षारं, तृणं, उरग:, 
कषाय:, कुब्ज:, अपाद:, मुक्तकेश:, बुभुक्षित:, सनग्नः, मुण्ड:, दुष्ट:, शकुन: - 


एतेषां दर्शने यात्रा नैव फलप्रदा (अशुभफलदा) भवेत्‌। 
यात्रासमये शुभशकुनानि- 


भद्रासनं, तारक:, तुरगः, प्रज्वलाग्नि:, पुराना, गन्ध:, अक्षता:, पुष्पम्‌, 
चामरम्‌, दोलिक:, नृप:, फलम्‌, भक्ष्यपदार्था:, इक्लुः, शखत्रमू, अन्नम्‌ू, मधु, आज्यम्‌, 


दधि, गौ:, वृष:, धौतवख्रम्‌, सुरा, मांसं, मत्स्य:, माला, दर्पणं, द्विज:, शुद्भारपदार्था:, 


१४४ 


रत्ममू, पुण्याड्रना, पूर्णकुम्भ:, उत्सव:, मृदड्ग:, शह्ढुः, पटह:, भेरी, वीणा, राग- 
गीतादिध्वनि: प्रयाणसमये प्राप्ते यायिनां कार्यसिद्धिदा:। 


यदा यात्रासमये यायी विरुद्धशकुनं पश्यति, तदा आवश्यकयात्रायां 
प्राणायामत्रयं कुर्यात्‌। तदापि पुनर्विरुद्धशकुने षट्‌ प्राणायामा: कर्तव्या:। तथाप्यशुभमेव 
शकुनं दृश्यते तदा पुनः प्राणायामा:, शान्त्या यायाद्‌ दिनान्तरे वा पुनरागम्य अन्यदिने 


यात्रा कर्तव्या। 


यात्रायां क्षुतमशुभप्रदं, गोक्षुतं निधनप्रदं, किन्तु बालक-वृद्ध-पीनस-कपटपूर्वक 
क्षुतं निष्फलदम्‌। विरुद्धशकुने प्राप्ते गवां स्पृशेत्‌। धनं चामरविप्राणां योद्धान्‌ हन्यांश्व 


नेतरान्‌। 
अध्याय:-३७ ।। प्रवेशाध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे सप्तत्रिंशतितमे5 ध्याये प्रवेशाध्यायरूपनामके नव-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्तो दृश्यते। 


अस्मिन्प्रकरणे गृहप्रवेशविषयकं वर्णन॑ं विशदीकृतम्‌। सौम्यायने नवसद्मप्रवेश:, 
न तु दक्षिणायने कार्यम्‌। गुरु-शुक्रास्त-वृद्धत्व-बालत्व॑ प्रवेशे त्यजेत्‌। 
स्थिरनक्षत्रेषु (रोहिणी, उ.षा., उ.फा., उ.भा. ),पू.षा.,अनुराधा, मृगशीर्ष, चित्रा, रेवती- 
नक्षत्रेषु गृहप्रवेश: श्रेष्ठ:। पुष्यनक्षत्रे मध्यमो ज्ञेय:। तिथि:-अमावास्या, रिक्ता(४-९- 
१४), अष्टमी, शुक्लप्रतिपत्‌, प्रवेशे वर्जयेत्‌। भौमवर्जितवासरे, दिनस्य पूर्वाहणे, 
चन्द्रताराबलाच्विते, पद्चाड़शुद्धियुक्ते, नैधनोदय (अष्टमराशि)वर्जितो प्रवेश: शुभद:। 
स्थिरलग्ने, स्थिरनवांशे, लग्ने शुभग्रहयुतवीक्षिते प्रवेश: शुभप्रद:। दिवाप्रवेशे 


१४७ 


सम्पत्तिप्राप्ति:। निशाप्रवेशों मद्गुलप्रद:। त्रिकोणग(५,९)-केन्द्र( १,४,७,१० )-तृतीय 
(३)-लाभगे( ११) शुभग्रहे, षष्ठ-लाभगे( ६-११) अशुभग्रहे लग्न- 
व्यय-अष्टमस्थान ( १-१२-८ ) वर्जिति हिमांशुना, जन्मराशौ, जमन्मलग्ने वा 


ताभ्यामुपचयराशौ प्रवेश: पुत्रधनद:, अन्यथा प्रवेशे दु:ःखनि:स्वता भवेत्‌। 


मनोरम्यगृहे विविधमड़लस्वनै:, वामार्क कृत्वा, कलश: द्विजान्नग्र॑ कृत्वा प्रवेश: 
शुभद: स्मृत:। कपाट(द्वार )रहितं, छायासहितं बलिदानं( वास्तुदेवतादिबलिदानं) एवं 
ब्राह्मपमभोजनरहितं गृहप्रवेशं न कुर्यु:। यदा कृतस्तदा स॒प्रवेशो नैकविपत्तिकारको 


भवति। 
अध्याय:-३ ८ ।। वास्तुलक्षणाध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे.. अष्टत्रिंशतितमे3 ध्याये.. वास्तुलक्षणाध्यायरूपनामके 


सप्तनवति-श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्तो दृश्यते। 
अस्मिन्प्रकरणे वास्तुविद्याविषयर्क॑ पुर-सद्नोर्निर्माणस्य वर्णन॑ विशदीकृतम्‌। 
पुरनिर्माणस्य एवं गृहनिर्माणस्य भूमे: रस-गन्ध-प्लवादिक॑ ज्ञात्वा क्षैत्रस्य 


स्वीकरणपूर्वक॑ पुर-सबझनोर्निर्माणं शुभदम्‌। 


विप्रादीनां वर्णक्रमेण भूमेर्गन्ध:- 
१)विप्र:-मधु। ३)वैश्य:-सुरा। 
२) क्षत्रिय:-पुष्पम्‌। ४)शूद्र:-मांसम्‌। 


१४६ 


विप्रादीनां वर्णक्रमेण भूमेर्वर्ण :- 
१)विप्र:-सित:। ३)वैश्य: -हरिद्र: । 
२) क्षत्रिय:-रक्‍त: । ४)शूद्र:-कृष्ण: । 


विप्रादीनां वर्णक्रमेण भूमेर्मधुरादिरस:(स्वाद: )- 


१)विप्र:-मधुर:। ३)वैश्य:-कषाय:। 
२) क्षत्रिय:-कटु: । ४)शूद्र:-तिक्त: । 
प्लवस्य शुभाशुभफलम्‌- 


ईशान-पूर्व-उदक्‌दिशाप्लव॑  सर्वसम्पत्प्रमू। अन्यदिशायां. प्लवं 


दुःखशोकनिर्धनहानिदम्‌। 
ततो भूमिपरीक्षा- 


रलिमात्र भूमौ गरत॑ कृत्वा रात्रौ जल॑ पूरयेत्‌। प्रातः पश्येतू- यदा गर्ते 
जलमधिकं दृश्यते, तदा वृद्धिदा। समे समा हीने हानिदा। ततोन्या भूमिपरीक्षा- जले 


वृद्धि, पड्ढे समफलं, अजले क्षयं(नाशं) ज्ञायेत्‌। 
ततो दिक्साधनम्‌- 


द्विशक्रमानं समान॑ मण्डलं( वृत्त) विरच्य तन्मध्ये शह्ढं स्थापयेत्‌। शह्ढडूछायाग्रं 
पूर्वापराहणयोर्यत्र वृत्ते स्पृशेत्‌, तत्र द्वयो: स्थाने उभौ बिन्दू कार्यों। ताभ्यामुभाभ्यां 
बिन्दुभ्यामेकरेखां विरच्य, सा रेखा पूर्व-पश्चिमरेखा ज्ञातव्या। ततो पूर्व-पश्चिमरेखां 


बिन्दुतश्चापेनोभौ बिन्दू विरच्य, तयोरुपरि कृता रेखा दक्षिणोत्तरा भवति। तयैव रीत्या 


१४७ 


पुनश्चापाद्‌ विदिशा(ईशानादिकोणं ) अपि साधयेत्‌। एवं गृहस्य पुरस्य च दिग्ञ्ञानं 
कारयेत्‌। 


पूर्वादिदिशायां द्वारस्यायामाष्टभागानुसारत: फलम्‌- 


(१)पूर्वद्वारम्‌- 

१)क्रोध: ५)महद्धनम्‌ 
२) भीतिः ६)चौर्यम्‌ 

३) धन प्राप्ति: ७)विपुत्रता 
४)नृपपूजा ८ )हानि: 
(२)दक्षिणद्वारम्‌- 

१)बन्धनं ५) धनागमः: 
२)निधन ६) असरुजत्वं 
३) प्रीति: ७)व्याधिभयं 
४) अर्थप्राप्ति: ८) निर्धनता 
(३)पश्चिमद्वारम्‌- 

१) पुत्रहानि: ३)लक्ष्मीप्राप्ति: 
२)शत्रुवृद्धि: ४) धनागम: 


५) धान्यप्राप्ति: 
६)सौभाग्यता 
(४)उत्तरद्वारम्‌- 
१)हानि: 
२)स्त्रीदूषणं 
३)नि:स्वता 

४ )बहुधान्य॑ 

५) धनागम: 
६)सम्पद्ूद्धि: 
७)महाभयम्‌ 


८ )व्याधि:। 


१४९ 


७)दु:खं 


८ )शोक: 


वास्तुमण्डले शिलान्यास: - 


शिलान्यासे मध्ये नवपदात्मक॑ ब्रह्मास्थानं निधनप्रदम्‌। मण्डलपरित: 
पिशाचांश: स्मृत:। पिशाचांश: शिलान्यासे दुःखशोकभयप्रद:। शेषांश: पुत्र- 


पौत्रधनप्रद: । 


भौमवारे मघा-हस्त-विशाखा-रेवती-मूल-हस्तनक्षत्रेषु गृहारम्भ: कृत:, तदा 


तदृहमग्निना दह्मयते न संशय: । 


सोम-रविवारे कृत्तिकानक्षत्र॑ गृहनिर्माणसमये स्यात्तदा प्रवेशभवनं शीघ्रमग्निना 
दह्यते। शनिवारे अनुराधा-ज्येष्ठा-स्वाती-भरणी-पूर्वाभाद्रपदा-विशाखानक्षत्रेषु 


गृहारम्भ: स्यात्‌, तहिं यक्ष-राक्षसैर्गृह गृह्मते। 
गृहारम्भे ग्रहस्थित्यनुसारेण फलम्‌- 
१) परहस्तगतगृहयोग:- 


एको5पि परनवांशगतो ग्रहो लग्नातू सप्तमग:, एवं ब्राह्मणादिवर्णस्वामी 


निर्बल:, तदा तद्‌ गृहं परहस्तगामी भवेत्‌। 
२) अतिनिस्वप्रदगृहयोगः- 


यदा गुरु:-शुक्र:-चन्द्र:-बुधी वा शशत्रु-नीचराशिगः, तदा तद्‌ गहं 


सदातिनिस्वप्रदं भवेत्‌। 


१०० 


३) 


४) 


५) 


६) 


७) 


८) 


लक्ष्मीयुतगृहयोग: - 


उ.षा.-उ.भा.-उ.फा.-आश्लेषा-रोहिणी- श्रुति( पुष्य) -शतभिषानक्षत्रेषु 


गुरुस्तदा कृतं गेहं लक्ष्मीयुतं भवेत्‌। 
सुखप्रदयोग:- 


विशाखा-पुष्य-आर्द्रा-चित्रा-धनिष्ठानक्षत्राणि शुक्रग्रहेण युतानि, तदा तदू गृहं 


सुखप्रदं भवेत्‌। 
इष्टार्थसिद्ध्रिप्रदगृहम्‌- 


एको5पि गुरु:-शुक्र:-बुधो वा लग्नग:, एवं तस्यैव वर्ग: स्यात्तदा कृत॑ 


गृहमिष्टार्थसिद्धिप्रदं भवेत्‌। 
धनधान्यसुखप्रदगृहयोग: - 


एको5पि गुरु:-शुक्र:-बुधो वा उच्चगो लग्नगो भवेतू, तदा कृतं गृहं सदैव 


धनधान्यसुखप्रदं भवेत्‌। 
भूरिधान्यप्रदगृहयोग:- 


चन्द्र:-सूर्य:, शुभग्रहा:(गु.शु.बु.) लाभस्थानगता:, एवं को5पि ग्रह: शत्रु- 


नीचराशिग: न स्थित:, तदा कृत॑ गेहं भूरिधान्यप्रदं भवेत्‌। 
भूरिलाभप्रदगृहयोग: - 


शत्रु-नीचराशिभिन्ने शुभग्रह: उच्चग:, धनकेन्द्रगत:, तदा तद्‌ गृहं भूरिलाभप्रदं 


भवेत्‌। 


९) सुस्थिरभूरिपुत्र-पौन्रप्रवर्धनगृहयोग:- 


गृहारम्भलगने द्वे-त्रिशुभग्रहा: स्युस्तदा कृतं गेहं सुस्थिरभूरिपुत्र-पौत्रप्रवर्धन॑ 

भवेत्‌। 

चर-द्विस्वभावराशिगते रवौ गृहारम्भो न कार्य:। गृहारम्भ: स्थिरराशिगते रवौ 

कार्य:। 
गृहनिर्माणे मासाः - 

माघ-फाल्गुन-वैशाख-ज्येष्ठ- श्रावण-कार्तिक-सौम्य मार्गशीर्ष ) मासा 
धनधान्यसुखप्रदा: । 
वासार्थ ग्राम-नगरे शुभाशुभफलज्ञानम्‌- 

अकारादिषु वर्गेषु क्रमतो प्रागादेदिशों भवन्ति। गरुड:, मार्जार:, सिंह:, श्रा, 
सर्प:, आखु:, गज:, शाशक:(शशक: ) पूर्वादिक्रमत इयं योनिर्भवति। तासां योनीनां 
पदञ्ञमो रिपुवर्गो भवेत्‌। यथा-गरुडत: पश्ञमो वर्गो सर्प: शत्रुर्भवेत्‌। 

साध्यवर्ग(ग्रामस्य वा नगरस्य) पुर: स्थाप्य, साधकस्य(पुरुषस्य) वर्गसंख्या 
पृष्ठतोी न्‍्यसेत्‌। तद्वर्गसंख्या अष्टभिर्भक्ता, शेष॑ साधकस्य धन स्मृतम्‌। तदू 


व्यत्ययादातं लब्धिऋरणाल्पधनाच्छुभम्‌। गृहस्यायामगुणितं विस्तारं तत्पदं भवेत्‌। 


विषमाय: श्रीप्रद.. समायो दुःखशोकद:। साधकनक्षत्रात्‌ गृहनक्षत्रं तृतीयं 
स्यात्तदा दुःखप्रदं, पदञ्चमं यश:क्षयं, सप्तमर्क्षमायुर्नाशक स्मृतम्‌। राशिसम्बन्ध: -षष्टाष्टक 


नैधनदं, त्रिकोणेष्वनपत्यता, द्विद्ठांदशे निस्वदं, शेषा राशयो भोगभाग्यदा:। 


१०२ 


सूर्य-भौमवारनवमांशौ गृहनिर्माणेउग्निभयकारकौ भवेताम्‌। शेषग्रहाणां वारांशा 


इष्टार्थसिद्धिदा: । 


नभस्यादित: ( भाद्रपदादिषु) त्रिषु-त्रिषु मासेषु  प्राच्यादिप्रदक्षिणक्रमतो 
वामपार्थ्शायी वास्तुशीर्ष विद्यते। वास्तुमुखदिशायां गृहद्वारं शुभप्रदम्‌। प्रतिकूलमुखं 
सद्य दुःखशोकभयप्रदम्‌। चतुर्दिश्यादिशालागृहे5यं दोषो न विद्यते। रत्नं(पञ्चरत्नानि), 
स्वर्ण, पुण्योदकं( गड़ादितीर्थजलं) मृत्पेटिकामध्ये स्थापयित्वा गृहमध्ये हस्तमात्रे गर्ते 
विन्यसेत्‌। वास्त्वायामदले नाभिरस्ति। तस्या नाभेरादितख्यज्जुलं कुक्षि:। तस्मिन्स्थाने 
शह्ढूं स्थापयेत्‌। तेन पुत्रपौत्रवृद्धिर्भवेत्‌। 
विप्रादीनामड्डुलमानात्मक॑ शट्डूमानम्‌- 

१)विप्र:-२२ 

२) क्षत्रिय:-२३ 

३)वैश्य:-१६ 

४)शूद्र:-१२ 

एतच्छ्डूं गन्धपुष्पादिना स्वलडकृतं कुर्यात्‌। 
शड्डूनिर्माणार्थयोग्यकाष्ठ म्‌- 

१)रक्तचन्दनं, २)बिल्व:, ३)आम्र:, ४)खदिर:, ५)अर्जन:, ६)वंश:, 
७)नीप:, ८)करअझ्अ:, ९)कुटज:, १०)निम्ब:, ११)महापत्र:, १२)युग्मपत्र:, 
१३)गौरत्वकू, १४) सारका। एतह्ृुक्षोद्धवकाष्ठेन शल्लुनिर्माणं भवेत्‌। शह्डूनिर्माण 
विशेष:-( अत्रोक्तविधि: केवलं शिलान्यास एव प्रयुक्त:।) शड्ढीखिविभागं कृत्वा 


१०३ 


प्रथम(ऊर्ध्व) भागं चतुष्कोणं, द्वितीय(मध्य) भागमष्टास्नं, तृतीय(अधो) भागं छिद्ररहितं 
सुन्दरवलयाकारं कर्तव्यम्‌। एवं लक्षणयुक्तस्य शट्ढ्ी: शुभे दिने निर्माणं कारयेतू। मृदु- 
स्थिर-दक्षिप्रनक्षत्रे रिक्ताममावास्यां च वर्जयित्वा, भौमसूर्यरहितलग्नवारे, अष्टमस्थानं 
क्रूरग्रहेण रहिते, अष्टमं शुद्धियुक्ते, अष्टमराशिं त्यक्त्वा, स्थिरलग्ने, स्थिरांश उत्तमं शहूं 
स्थापयेत्‌। पुण्याहघोषैर्वादित्रैविप्राशी्वंचने: सह शह्ढूं स्थापयेत्‌। शुभग्रहास्रिकोण- 
केन्द्र-स्व-आयभावगा:, षष्ठ-त्रि-आयगा: पापग्रहा:, लग्नभिन्ने चन्द्रे, ज्योतिर्विद्‌ 


पूजनपूर्वक शह्लूं स्थापयेत्‌। अलिन्दभेदेन गृहस्य षोडश भेदा भवन्ति। 
गृहस्य षोडश वशक्ष्यमाणनामानि यथा- 


(१) श्रुवं, (२)धन्यं, (३)जयं, (४)नन्दं, (५)खरं, (६)कान्तं, (७)मनोरमं, 
(८)सुमुखं, (९)दुर्मुख (१०)क्रूरं, (११)शत्रुं, (१२) स्वर्णप्रदं, (१३०) क्षयं, 


(१४) आक्रन्दं, (१५)विपुलाख्यं, (१६)विजयम्‌। 


एतानि गृहाणि पुण्यकारकानि तेषां प्रस्तारमुच्यते। प्रस्तारभेदतो गृहाणां 
षण्णवत्येव प्रकारा: भवन्ति। गुरोरधो लघुस्थाप्य: पुरस्तादूर्ध्ववन्न्यसेत्‌। पश्चाद्‌ गुरुभि: 
पूजयेत्‌ एवं विधि: सर्वलब्धविधिर्भवति। गृहद्वारातू प्रदक्षिणं लघुपदे$लिन्दं कुर्यात्‌। 


मुखादिष्वलिन्देषु षोडशगृहभेदा भविष्यन्ति। तत: सलक्षणात्मक नामभिभेंदज्ञानं यथा- 
१) सर्वतोभद्रम्‌- 
चतुःशाला, चतुर्दधरियुक्तं गृहं सर्वतोभद्रं कथ्यते। 


सर्वतोभद्रफलम्‌-नरेशानामन्येषां जनानाञ्व सर्वदा पुत्रायुर्धनधान्यदं भवेत्‌। 


१०४ 


२) 


३) 


४) 


५) 


६) 


नन्द्यावर्तम्‌- 

पश्चिमद्वाररहितं( पू.,, द.,उ., द्वारयुतं ) नन्द्यावर्तसंज्ञितम्‌। 

नन्द्यावर्तफलम्‌- आयुरारोग्यमैश्वर्य पुत्रसौभाग्यवृद्धिकारक भवेत्‌। 

वर्धमानम्‌- 

दक्षिणद्वाररहितं(पू., प., उ., द्वारयुतं ) वर्धमानसंज्ञितम्‌। 
वर्धमानफलमू- धनप्रदं भवेत्‌। 

स्वस्तिकम्‌- 

प्राग्द्वाररहितं( द., प., उ., द्वारयुतं ) स्वस्तिकसंज्ञितम्‌। 

स्वस्तिकफलम्‌- पुत्रधनप्रदं भवेत्‌। 

रुचकम्‌- 

उत्तरद्वाररहितं( पू., प.,द., द्वारयुतं ) रुचकसंज्ञितम्‌। 
रुचकफलम्‌- आयुर्धनप्रदं भवेत्‌। 


जयम्‌- 


सौम्यशालारहितं त्रिशालायुतं गृहं विजयं कथ्यते। एतदूहं त्रिषु लोकेषु विश्रुतं 


शुभदम्‌। 


जयफलम्‌- बुद्धिवृद्धिकरं क्षेमारोग्यकरं राज्ञां पुत्रपौत्रधनप्रदं भवेत्‌। 


रण 


७) मनोरमम्‌- 


पूर्वशालारहितं त्रिशालायुतं गृहं मनोरमं॑ कथ्यते। एतद्‌ गृहं नक्षत्रपदसंज्ञितं 


शुभदम्‌। 

मनोरमफलम्‌- भयशोकविनाशकारकं भवेत्‌। 
८) वृद्धिदम्‌- 

दक्षिणशालारहितं त्रिशालायुत॑ गृहं वृद्धिदं कथ्यते। 

तत्फलम्‌- कुलक्षयकरं दृष्ट्वा सूर्य विलोकयेत्‌। 
९) क्षतम्‌- 

प्रत्यकुशालारहितं त्रिशालायुत॑ गृहं क्षतं कथ्यते। 

तत्फलम्‌- बहुव्ययकरं पुत्रायु: श्रीविनाशदं भवेत्‌। 
गृहस्य शालाभेदफलम्‌- 


याम्यपरा द्विशाला धनायुष्यसुतप्रदा भवेत्‌। पश्चिमोत्तरा द्विशाला कुलक्षयकरी 
भवेत्‌। उदक्पूर्वा द्विशाला वहिव्याधिभयप्रदा भवेत्‌। पूर्वयाम्या द्विशाला कर्तृमृत्युप्रदा 


भवेत्‌। नृपैस्तस्मात्परीक्ष्य गृहाणि कारयेत्‌। 
गृहस्याभ्यन्तरव्यवस्था- 


(१)प्राच्यां दिशि-स्नानगृहमू, (२)आग्नेयां दिशि-पचनालयम्‌(पाकशाला) , 


(३ )याम्यदिशि-शयनगृहम्‌, (४)नैर्रत्यदिशि- वस्त्रमन्दिरमु, (५)प्रतीच्यां दिशि- 


१०६ 


भोजनगृहम्‌, (६)वायुदिशि-गवां गृहमू, (७)सौम्य(उत्तर)दिशि-भाण्डारसदनम्‌, 
(८ )ईशानदिशि- देवतालयम्‌|। 


वास्तुदेवता-पादात्मक॑ गृहस्थाभ्यन्तरव्यवस्था- 


(१)इन्द्राग्यो:- वर्धन॑ गेहमू, (२)यमाग्न्यो:- घृतमन्दिरमू। (३) 
राक्षसकालयोर्मध्ये- पुरीषत्यागससदनम्‌ू, (४)जलाधिशनिर्क्रत्योर्मध्ये- विद्यागृहम्‌, 
(५)जलाधिशसमीरयो:- रोदनं सदनम्‌, (६)वायुकुबेरयोर्मध्ये- कामोपभोगसदनम्‌, 
(७)कुबेरे श्वरयोर्म ध्ये- नवरत्नालयम्‌। (८ )ईशैन्द्रयोर्म ध्ये-धान्यगृहम्‌ । 


एतानि कार्याणि स्वस्वायेषु स्वदिक्ष्वपि वर्तन्ते। ध्वजोद्धव: सर्वत्र शोभन:। 
अष्टाया:- 


(१)ध्वज:, (२) ध्रूम्रः, (३)सिंह:, (४)श्वा, (५)वृष:, (६)गर्दभ:, (७)कुझ्र:, 


(८) ध्वांक्ष:, क्रमेणाष्टाया: प्रागादित: क्रमतो भवेयु:। 


गृहोपरि गृहादीनां एतल्‍लक्षणानि परीक्ष्य गृहनिर्माणं शुभम्‌। गृहात्‌ 
जलनिष्कासनार्थ नैका भेदा: सन्ति। तत्र पाञ्लालमानं, बैदेहं, कौरवं, विजयं, मागधं, 
शुरसेनं, गान्धारम्‌ू, आवन्तिकं-इत्यष्टमानं वर्तते। पाद्जालं॑ सर्ववर्णानां जलप्लावं 
शुभप्रदम्‌। विप्राणामावन्तिमानं क्षत्रियस्य गान्धारमानं वैश्यानां कौरवमानं द्विजादीनां 


भवेतू। द्वित्रिभूमिकवेश्मानं जलखस्नावं यथोचितं कारयेत्‌। 


ध्वजाये वा गजाये गजोष्टगेहं कार्यम्‌। तुरग-पशुमन्दिरों ध्वजाये वा वृषभाये 


कार्यों। शय्यामन्त्रासनद्वारे वृषाये वा सिंहे वा ध्वजाये शुभौ। 


१०७ 


गृहे वा प्रतिगृहे प्लक्ष:, उदुम्बर:, निम्ब:, चूत:, विभीतक:,(बदरीं खदिरं 
विना) सर्वे कण्टका:, वट:, अश्वत्थ:, कपित्थ:, तिन्तिणी:, तृणद्रुमा:, अगस्ति:, 


शिग्रु., पालाश:, दग्धवृक्षा:, करञ्न:, ओरण्ड:, निर्गुण्डि:, गृहशल्याश्रच निन्दिता:। 


स्वगृहात्‌ पश्चिमे वा दक्षिणे दिग्भागे पितु: साग्रजस्य मन्दिरं शुभम्‌। गृहाधारा 
गृहास्तंभा: समसंख्यका: कार्या, किन्त्वसमानसंख्यका न कार्या:। गृहस्य 
भित्तेरुच्छितमानं न त्वत्यधिक॑ नातिन्यूनं कार्यम्‌। भित्ति: पक्वेष्टकै: कार्या, अथवा 
दारुणमृदा कार्या। तृणै: पत्नैश्चित्रपरदर्न कार्या। 


गृहाड़ुणे प्रशस्ता वृक्षा:- 


पुंनाग:, अशोक:, तिलक:, शमी, बकुल:, चम्पक:, दाडिम:, पिप्पली, द्राक्षा, 
पिचुमन्दा, जया, मुरा, बन्धूक:, पूणग:, पनसः, सरोजं, गृहमल्लिका, मल्लिका, 


पाटली, जाती, नारिकेरा -एते तृणद्रुमा गृहाड़णे सर्वदा मड्जलप्रदा:। 
प्लक्षकर्कन्धुवृक्षौ ट्वौ गृहस्योत्तरत: शुभौ। 
न्यग्रोध उदुम्बरो5 श्वत्थो गृहप्रागादित: शुभा:। 


अध्याय:-३९ ।। वास्तुपूजाध्याय:ः ।। 
कश्यपसंहिताग्रन्थ एकोनचत्वारिंशतितमे5 ध्याये  वास्तुपूजाध्यायरूपनामके 


विंशति-श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्तो दृश्यते। 


अस्मिन्प्ररणे वास्तुशान्ति-पूजनविषयर्क॑ पुर-सबनोरवस्तुिशान्तिवर्णनं 
विशदीकृतम्‌। 


१०८ 


ततो वास्तुपूजनक्रम:- 
हस्तमात्र दश पूर्वा दशोत्तरा रेखाभिग्गृहमध्ये तण्डुलोपर्येकाशीतिपदं वास्तुमण्डलं 
रचयेतू। बाह्मतो द्वात्रिंशतू पूज्यास्तत्रान्तस्थास्त्रयोदश, तेषां स्थानानि, नामानि च 


कथितानि। 
एकाशीतिपदं वास्तुमण्डलस्वरूपम्‌- 


ईशानतो द्वात्रिंशमा बाह्यो -(१)हिरण्यरेता::शिखी +- अग्नि:), 
(२)पर्जन्य: (३)जयन्त: (४)कुलिशायुध:(इन्द्र:) (५)रवि: (६)सत्य: 
(७)भृूश: (८)आकाश: (९)वायु: (१०)पूषा (११ )रैवत:(वितथ: ) 
(१२)गृहक्षतः (१३)पितृपति:(यम: ) (१४)गन्धर्व: (१५) भृड़राज: (१६)मृगः 
(१७)पितर: (१८)गणाधीश: (१९) दौवारिक: (२०)सुग्रीव: (२१) पुष्पदन्तः 
(२२)जलाधीश: (२३)निशाचर: (२४)शोष: (२५)पाप: (२६)रोगः 
(२७)सर्प: (२८)मुख्य: (२९)दानव: (३०)सोम: (३१)सर्पा: (३२) अदिति:। 


पूज्या द्वात्रिंशयमरा अमी। 


ततो ईशान्यादि चत्वारकोणस्थास्तत्समीपगा: (१)आप: (२)सावित्र: 
(३ )जय: (४)रुद्राश्व अमी क्रमात्‌। मण्डलमध्ये नवपदो ब्रह्मा। तस्य परित अष्टौ 
प्रागाद्या एकान्तरा: (१)अर्यमा (२)सविता (३)विवस्वान्‌ (४)विबुधाधिप: 
(५)मित्र: (६)राजयक्ष्मा (७)पृथ्वीधर: (८)आपवत्स:। एते ब्रह्मासहिता: 


पश्ञचत्वारिंशद्‌( ४५) अमरा:। 


१ )आप:, २)आपवत्स:, ३)पर्जन्य:, ४)अग्नि:, ५) अदिति: -एते क्रमतः 


पदिकायामेकपदात्मका: कोणे स्थिता:। शेष एकपदीय: द्वाविंशति(२०)कोष्टकेषु 
१५९ 


चत्वारिंशत्‌ (४० )द्विपदात्मका:। अर्यमा, विवस्वान्‌, मित्र:, पृथ्वीधर: क्रमतो ब्रह्मण: 


परितो दिक्षु चत्वारस्त्रिपदा: स्मृता: । 


ब्रह्मा-९ पदात्मक:, २० एकपदात्मका:, ४०द्विपदात्मका:, १२ त्रिपदात्मका: 
वर्तन्ते। 


९+२०+४०+१२८८१ अतः ८१९१पदात्मकं वास्तुमण्डलं भवेत्‌। 


ब्रद्माणं तथा च एक-द्वि-त्रिदानू सुरान्‌ वास्तुज्ञी वास्तुमन्त्रेण 
गन्धदूर्वाक्षतादिभि: पूजयित्वा तन्मन्त्रेण शुक्लवख्रयुग्म॑ प्रदापयेत्‌। ततो<पूर्पैर्भूरिनैवेद्यै: 


सह समर्पयेत्‌। ततः कर्ता पुष्पाझ्ञलिं दद्यात्‌। 

ततो वास्तुमन्त्रेण प्रार्थयेत्‌- 
वास्तुपुरुष नमस्ते5स्तु भूशैयाभिरत प्रभो। 
मदगृहं धनधान्यादिसमृद्धं कुरू सर्वदा।। 


तत आचार्यायार्चनपूर्वक॑ दक्षिणां दद्यातू, विप्रेभ्यो भोजनं दद्यात्‌ सर्व भुझ्जीत 
बन्धुभि:। सम्यग्वास्तुपूजां पूर्वाक्तां प्रयत्नतः कुरुते, तदारोग्यायु:पुत्रपौत्रधनादीनि 
लभेन्नर:। वास्तुपूजारहिते नवसद्मप्रवेशं यः को5पि करोति, तदा रोगान्नानाविधक्लेशान्‌ 
सर्वसड्डटान्‌ प्राप्नोति। 


१६० 


अध्याय:- ४० ।। राजाभिषेकाध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे चत्वारिंशतितमे5 ध्याये राजाभिषेकाध्यायरूपनामके चतुर्दश- 
श्लोकाः सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुप्छन्द: प्रयुक्तो दृश्यते। अस्मिन्प्रकरणे 
राजाभिषेकमुहूर्तविषयक॑ वर्णनं विशदीकृतम्‌। 


भूपानां राज्याभिषेकमुहूर्त : - 


उत्तरायणे, गुरुशुक्रास्तबालवृद्धत्वरहिते, स्वजन्मराशि-लग्ने _ तदंशेंड्शे 
बलान्विते, पट्टबन्धनलग्नेशास्तरहिते, बलान्विते, मित्रस्त्रिकोणस्वक्षेत्रगा ग्रहा: स्युः 
तदा यस्याभिषेकं कुर्वन्ति तस्य स्थिरा कीर्ति: श्री: सुखं च भवेत्‌। अस्त-नीच-शत्रु- 
पराजितग्रहा यदा पट्टबन्धनसमये स्थिताः, तदानर्थकलहव्याधिभीतिदु:ख- 
पराजयादिकमवाप्नोति। राजाभिषेके नक्षत्राणि-उत्तराभाद्रपदा,  उत्तराषाढा, 
उत्तराफाल्गुनी, अनुराधा, ज्येष्ठा, रोहिणी, मृगशीर्ष, श्रवणं, अश्विनी, पुष्य:, रेवती। 
अरिक्तदिवसे, कुजवर्जितवासरे,चन्द्रताराबलान्विते, नैधनोदय (अष्टमराशि-लग्न) 
वर्जिते, जन्मराशेरुपचये लग्ने, स्थिरलग्ने, शीर्षोदयलग्ने, शुभग्रहेक्षिते युक्ते, परेर्न 
युते-वीक्षिते, शुभलग्ने, शुभांशे, अष्टमं शुद्धिसंयुते, शुभग्रहाख्रिकोण-केन्द्र-स्व-त्रि- 
आयगै:, पापाख्रि-षडायगै:, चन्द्र: द्वादश-निधनस्थान भिन्ने राजाभिषेको शुभप्रद:। 
चरोग्रलग्नस्थ: क्रूरै: पट्टबन्धनलगनं निधनं भवेत्‌। चतुर्थग्रहा व्ययगास्तदा स राजा 


शीष्र राज्यभ्रष्ट:, पदञ्चमगै: सौख्यहीन:, धर्मगे धर्महीनस्तु मृत्युमाप्नोति मृत्युगै: । 


पष्टान्त्यष्टम गते चन्द्रे लग्नं पापग्रहेन निरीक्षिते राजा द्वाडः मृत्युमाप्नोति मित्रदृष्ट 
त्रिवत्सरात्‌। यस्य पट्टबन्धनलग्ने त्रिकोणस्थानगतो गुरु-शुक्र:, कुजः षष्ठस्थानग: स 
चिरं लक्ष्म्या मोदते। यस्य पट्टबन्धनलग्ने त्रिलाभगौ सौरि(शनैश्वर: )सूर्यों, चतुर्थ वा 


१६१ 


दशमस्थाने गुरु: स्यात्‌ तस्मिन्‌ समये यस्याभिषेक: क्रियते तदा तस्य मही स्थिरा 


भवेत्‌। 
अध्याय:-४ ९ ।। प्रतिष्ठाध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थ एकचत्वारिंशत्तमे5 ध्याये प्रतिष्ठाध्यायरूपनामके चतुर्दश- 
श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टपूछन्द: प्रयुक्तो दृश्यते। अस्मिन्प्रकरणे 
देवताप्रतिष्ठामुहूर्तविषयकं वर्णनं विशदीकृतम्‌। 


सुरप्रतिष्ठाकाल: - 


सौम्यायने( मकरराशितो मिथुनराशिपर्यन्तं सूर्यभ्रमणकाल:), अस्त-बाल- 
वृद्धत्वरहिते गुरो, माघ-फाल्गुन-वैशाख-ज्येष्टमासे, शुक्लपक्षत: कृष्णपक्षार्ध- 


कृष्णाष्टमीतिथिपर्यन्तं, देवानां स्थापनं( प्राणप्रतिष्ठा) शुभा। 


या तिथिर्यस्य देवस्य (यथा- चतुर्थीस्वामी गणेश: -इत्यादि ज्ञायेत्‌), सा 
तिथिस्तस्या(तिथिस्वामी ) देवतानां प्रतिष्ठापने शुभदा स्मृता। वर्ज्यम्‌-शुक्लप्रतिपदां, 
रिक्तां( ४-९-१४) अमावास्यां, दिनक्षयं, कुजवारं(मजड़ुलवारं) स्थापने परिवर्जयेत्‌। 
नक्षत्राणि - मूल - ज्येष्ठा - आश्लेषा - पू.षा. - पू.भा. - पू.फा.-कृत्तिका 


-विशाखा -मघा-भरणी- एतानि त्यक्त्वान्यनक्षत्रेषु सुराणां स्थापनं शुभम्‌। 


कर्ता सूर्य-चन्द्रताराबलान्विते, पच्चाड्गशुद्धिसंयुक्ती, दिनस्य पूर्वाहणे, 
स्वजन्मराशेरष्टमोदयरहिते,  पश्चेष्टिकयुतलग्ने,  अष्टमलग्नशुद्धियुक्ते,.  लग्नं 


शुभग्रहेक्षितयुक्ते, लग्नं न पापैरीक्षितयुते देवतास्थापनं शुभं भवेत्‌। 


१६२ 


देवतास्थापनलग्नगा: सूर्येन्दुकुजराह्मार्किकितव: स्युस्तदा कर्तुर्मत्युप्रदा भवेयु:, 
किन्तु सौम्यग्रहा (गु.शु.बु.चं.)आयु:श्रीपुत्रपौत्रदा भवन्ति। द्वितीयस्थानगा: सच्न्द्रा: 
सौम्या: (गु.शु.,बु,,चं.) वित्तदाः, पापग्रहा:(सू.,मं.,श.,रा..के.) नेष्टदा:। 
तृतीयस्थानगा: सर्वे पापशुभा ग्रहा: श्रीपुत्रसौख्यदा भवन्ति। चतुर्थ सौम्या 
लाभप्रदा:, क्रूराश्वन्द्रश्न (चं.,सू.,मं.,श.,रा..के.) दुःखदा भवेयु:। पश्ञमस्थानगा: 
क्रारा व्याधिप्रदा:, शुभग्रहा: पुत्रधनप्रदा भवेयु:। पूर्णेन्दु: पुत्रदस्तत्र क्षीणेन्दु: 
पुत्रनाशदो भवेत्‌। शत्रुस्थानगा: सौम्या: शत्रुप्रदा:, क्रूरग्रहा: शत्रुविनाशदा भवेयु:। 
श्रीप्रदा: सैन्दव:ः सौम्या (गु.,शु.,बु.,चं.) नवमस्थानगा: क्रूरा(सू.,मं.,श..,रा.,के.) 
गद(रोग)प्रदा भवन्ति। चन्द्रयुता: सौम्या: (गु.,शु.,बु.,चं.) दशमस्थानगता: 
कीर्तिदा:, कूरा:(सू ,मं.,श.,रा.,के.) क्लेशदा भवन्ति। सर्वे ग्रहा लाभस्थानगता: 
स्युस्तदा श्रीपुत्रलाभदा भवन्ति। व्ययस्थानगता: सर्वे(कूर-सौम्या:) ्रहा 


बहुव्ययकरा:। 
अर्थ(दक्षिणा)हीनं देवताप्रतिष्ठाकर्तारें हन्ति, मन्त्रहीन॑ तु ऋत्विजं हन्ति, 
लक्षणहीनं तु श्रियं हन्ति। अतो विवेकहीनानां प्रतिष्ठासदृशं को5पि रिपुर्नास्ति। 


अध्याय:- ४२ ।। वस्त्रलक्षणाध्यायः ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे द्विचत्वारिंशत्तमे5 ध्याये वसखत्रलक्षणरूपनामके द्वादश-श्लोका: 
सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्ठुपूछन्द: प्रयुक्तो दृश्यते। अस्मिन्प्रकरणे नूतनवस्रस्य 
दग्ध-स्फुटित-दन्तच्छेदादिना निमित्तैर्भविष्ममाणफल- कथनविषयक॑ नववस्रस्य 


लक्षणं विशदीकृतम्‌। ततोडश्विन्यादिनक्षत्रानुसारेण प्रतिनश्षत्रस्थ नूतनवस्त्रधारणे 


१६२ 


फलम्‌- 


(१ )अश्विनी-वखलाभ: | (२) भरणी-अर्थहानि:। 
(३)कृत्तिका-वहिदाह:। (४)रोहिणी- धनागम:। 
(५)मृगशीर्षम्‌-आखुभीति:। (६ ) आर्द्रा-मृत्यु: । 

(७) पुनर्वसु:-लक्ष्मी: । (८ )पुष्य:- अर्थलाभ:। 
(९)आश्लेषा- महागद:। (१० )मघा- मृत्यु: । 

(११ )पूर्वाफाल्गुनी- नृपभयम्‌ | (१ २)उत्तराफाल्गुनी-सम्पल्लाभ: | 
(१३)हस्त:- कर्मसिद्धि:। (१४)चित्रा- अरिक्षय:। 
(१५)स्वाती- सुभोजनलाभ:। (१६ )विशाखा- राजपूजा। 

(१७) अनुराधा- मित्रप्राप्ति:। (१८ )ज्येष्टा-युवतीयुति: । 


(१९)मूलम्‌- जलप्लुती(जलभयम्‌ू)। . (२०) पूर्वाषाढा-रोगभीति:। 


(२१) उत्तराषाढा- मिष्टान्नलाभ:। (२२) श्रवणम्‌-नयनामय: ( नयनरोग: ) । 
(२३) धनिष्ठा-धान्यलाभ: | (२४ )शतभिषा( शततारका ) - विषभयम्‌ | 
(२५) पूर्वाभाद्रपदा-सर्वसम्पत्प्राप्ति: । (२६) उत्तराभाद्रपदा-धनलाभ:। 


(२७)रेवती- जलागम: | 


१६४ 


ततो नवधा कृतनवाम्बर-शय्यासनादिषु शुभाशुभफलम्‌- 





देवा: | राक्षसा: | देवा: 





नरा; | शक्षसा: | नराः 





देवा: | राक्षसाः | देवाः 

















काष्टाद्रै: स्फुटितस्य, अग्न्यादिना दग्धस्य, दन्तच्छिन्नस्य नवाम्बरस्य नवांशक॑ 
समभागं कृत्वा शुभाशुभफलं चिन्तयेत्‌। नवांशकवस्त्रभागे कोणेषु देवा वसन्ति, 
अन्त्यमध्याह्यये नरा वसन्ति, मध्यांशत्रितये दैत्या वसन्ति। देवतांशेडर्थप्राप्ति:, नरांशके 


पुत्रवृद्धि:, पिशाचांशे पीडा हानि: सर्वप्रान्तेष्वशो भनम्‌। 


ततो नवाम्बर-शय्यासनादिषु चिहिताकृत्यानुसारेण शुभाशुभफलचिन्तनम्‌- 
शट्भु- चक्र- अम्बुज- छत्र- ध्वज- तोरण- श्रीवत्स- सर्वतोभद्र- नन्द्यावर्त्त- 
गृहोपम- वर्धमान- स्वस्तिक- मृग- कूर्म- झषाकृति- छेदाकृति- इत्यादयो 
देत्यभागेषपि नराणां आयुरर्थप्रदा भवेयु:। खर-उष्ट्र-ठलूक-काक-अहि-जम्बूक- 


वृष-त्रिकोण-सूर्याकृतयो देवभागे5प्यशोभना: | 


अशुभचिह्वादिना निन्दितस्य वस्त्रस्य द्विजेभ्य: स्वर्णसंयुतं दानं कुर्यात्‌॥ तत 


आशीर्वचनं कृत्वान्यवर्त्र धारयेत्‌। 


१६७ 


नूतनं वस्त्र सुयोग्यमुहूर्ते धारयेत्‌, किन्तु प्रीत्या क्ष्मापालदत्तं(नृपतिना दत्त) वा 


विप्रादेशात्‌ वा करग्रहे प्राप्तवर्त्रे तन्नवाम्बरं निन्‍्द्यवासरधिष्ण्येडपि धारयेत्‌। 
अध्याय:-४३ ।। अग्न्याधानाध्याय: ।। 


कश्यपसंहिता ग्रन्थे त्रिचत्वारिंशत्तमे5 ध्याये5ग्न्याधानरूपनामके पद्चदश-श्लोका: 


सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुपूछन्द: प्रयुक्तो दृश्यते। 


अस्मिन्ंप्रकरणे . द्विजातीनामग्न्याधानं सप्रयोजनं,. तन्मुहूर्तविवेचनं 


मुहूर्तफलचिन्तनं विशदीकृतम्‌। 


अग्न्याधानं द्विजातीनां अत्यन्तं प्रवित्रं पुण्यप्रदम्‌। अग्नित्रयेण संयुक्त: सदा 


यज्ञफलं लभेतू। अन्नित्रयहीने तत्पुण्यफलं न प्राप्नोति। 
अग्न्याधानसमयशुद्द्धि: ( मुहूर्त: ) - 


सौम्यायने(उत्तरायणे ), शुक्रेज्येड5स्तरहिते, रिक्ताममां तिथिं वर्जयित्वा, चन्द्र- 
बुध-शनिवासरे, यज्ञाड्भशशुद्धियुक्तेिओ, चन्द्रताराबले सति, चन्द्र-लग्नशुद्धियुते, 
अष्टमराशिरहिते, जलजराश्यंशके लग्ने (कर्क-मीन-कुम्भ-मकरस्योत्तरार्धम्‌ ), 


जलराशिगते चन्द्रे शुभप्रदम्‌। 


यस्य आधानकाललग्ने._ निधनस्थो(अष्टमस्थो) निशाकर:, तदा तस्य 
भार्यामरणं शीघ्रं वा स्वमरणं करोति। अष्टमस्थानगो भौमो वा सूर्यो5ग्न्याधानकं क्ष्प्रं 
हन्ति। शशी-गुरु-शुक्र-बुध- अष्ट्रमस्थानस्थितिवशाद्‌ रोगदुःखभागी भवेत्‌। बलवान 
पापग्रहेण निःस्वं, सबलचन्द्रेण अन्नप्राप्ति, बुधे शनैश्वरे चनत्रे वा 
लग्नगतेडग्निर्विनश्यति। लग्नस्थे धनुराशिगे बृहस्पतो, वा सप्त-दशमस्थाने मेषराशिगे 


१६६ 


गुरौ, मड्गले सूर्य चन्द्रे वा त्रिपडाय( ३-६-११भावे) स्थिते5ग्निं जयति। लग्नगे सूर्य- 
गुरु-भौमस्थिते यावज्जीव॑ जयति। अम्नित्रयहितैषिणां मघानक्षत्राद्‌ दशनक्षत्रेषु, 


अश्विनीनक्षत्रात्‌ षट्षु चाग्न्याधानं न कर्तव्यम्‌। 


अध्याय:-४४ ।। सद्योवृष्टिलक्षणाध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे चतुश्चत्वारिंशत्तमेउध्याये सद्योवृष्टिलक्षणरूपनामके द्वादश- 
श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टप्छन्द:, किन्तु श्लो.क्र.-५ उपेन्द्रवज्नाछन्द: 


प्रयुक्तो दृश्यते। 


अस्मिन्प्रकरणे वर्षज्ञानं विशदीकृतम्‌। वर्षाप्रश्ने चन्द्र तोयराशिमाश्रित्य लग्नगो 
वा शुक्‍्लपक्षे केन्द्रगश्चन्द्र: शुभग्रहेक्षितस्तदा सम्पूर्णवृष्टिकरो भवेत्‌ू, किन्तु 
पापग्रहदृष्टे३ल्पवृष्टिकरो भवेत्‌। शुक्रात्‌ सप्तमस्थश्चन्द्र: शुभदुष्टेडपि वृष्टिकरों भवेत्‌। 
शनैश्वरात्‌ पञ्च-सप्तम-नवमस्थो5पि चन्द्रो वृष्टिकरो भवेत्‌। चन्द्रेण सह बुध- 
शुक्रसमागमे5पि, दुर्बलचन्द्रोईपि जलराशिग: सौम्यग्रहदृष्टस्तथापि नियमेन वृष्टिभवेत्‌। 
बुध-शुक्रमध्यगत: सूर्यो3्नावृष्टिकरो भवेत्‌॥ यदा भौमौ मेष-धनु-मीन-वृष- 
सिंहराशिग:, शनैश्वरो वक्री स्यात्तवा हय-नाग-नरा: त्रिभागशेषं वसुन्धरां कुर्वन्ति। 
प्राच्यां (पूर्वोदित:) शुक्रो स्वात्यादित्रयनक्षत्रेषु, प्रतीच्यां (पश्चिमोदित: ) 


मघादिपज्नक्षत्रेष्वनावृष्टिकर:, विपरीते(उक्तयोगभिन्ने) तु वृष्टिद: । 


ग्रहोदयास्तसमये सूर्याद्राप्रवेशने, मासान्ते ग्रहणे युद्धे नियमेन प्रवर्षणं भवेत्‌। 
कर्कटयुते सूर्य वृष्टिन भवेत्‌, सिंहे वृष्टि्भवेत्‌। परस्परे समसप्तमगौ प्राकु-पश्चिमदिशि 
संस्थितौ बृहस्पति-शुक्रौ यदा भवेतां, तदानावृष्टिप्रदी। परिवेषासन्नसूर्यन्दू वृष्टिकारकौ। 


१६५७ 


यदा प्रत्यग्गतो मेघो सशल्य: परिगो यदि भवेत्तदा पतन्ति पक्षिणस्तोये शीतज्र 


वृष्टिभवेत्तत:। प्रतिचन्द्रातिवायु: सदैव वृष्टिहेतवे भवेत्‌। 
अध्याय:-४५ ।। काकादिसंयोगोत्पात-दोषशान्त्यध्याय: | । 


कश्यपसंहिता ग्रन्थे पञ्जचत्वारिंशत्तमे< ध्याये काकादिसंयोगोत्पात- 
दोषशान्तिरूपनामके चतुर्विशति-श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र  प्रायेणानुष्टप्छन्द: 
प्रयुक्तो दृश्यते। 


अस्मिन्प्रकरणे उत्पातवर्णनपूर्वक॑ काक-कपोत-पिछ्गल-मधुवल्मीकदोष- 


शान्तिविधिविशदीकृत: । 
निखिला लोके उत्पाता:- 


(१ )दिव्य-उत्पाता: (२)भौम-उत्पाता: (३)अनन्‍्तरिक्ष-उत्पाता वर्तन्ते। 


एतेषामुत्पातानां नामानि स्वरूपाणि शान्तिविधिं चाग्रे ग्रन्थकर्ता वश्ष्यति। 
तत्र काकमैथुनदोष:- 


दिवा वा रात्रौ य: को5पि काकमैथुनं पश्येत्‌ स नरो मृत्युमाप्नोति। अथवा 


स्थाननाशं प्राप्नोति। तद्दोषशान्त्यर्थ शान्ति कुर्यात्‌। 
शान्तिविधि: - 


अर्धवत्सरं यावद्‌ अकाकघातत्रतं चरेत्‌। पितृ-देवता-द्विजेभ्यो भक्त्या प्रत्यहं 
अभिवादयेत्‌। जितेद्धिय: शुद्धकर्मा सत्यधर्मपरायणो भूत्वा तद्दोषशमनार्थयित्थं शान्ति 


समाचरेत्‌। गृहस्येशानकोणे( पूवोत्तरदिग्भागे) होमस्थानं प्रकल्पयेत्‌। तस्समिन्कुण्डे 


१६८ 


स्वगृद्योक्तविधानेनाग्निप्रतिष्ठापनं कुर्यात्‌। कुण्डस्वरूपम्‌- चतुरस्न हस्तप्रमाणेन 
कारयेत्‌ु। सर्वत्र मेखलायुक्त॑ कुण्ड॑ सखातं॑ सचतुरज्जुल॑ सम॑ 
विप्रहस्तमात्रमन्यवर्णानामेैकैकाज्जुलहीनती भवेत्‌। योनिप्रमाणम्‌-अष्टज्जुलोच्छया 
चतुरज्भुलविस्तृता द्वादशाब्रुलदीर्घैंका पश्चिमभागत:ः कारयेत्‌। मेखलाप्रमाणम्‌- 
चतुरज्भुलविस्तीर्णा चतुरज्जुलैव चोच्छिता भवेतू। सर्वत्र शान्तिकर्मण्येव॑ कुण्डं 
प्रकल्पयेत्‌। ब्राह्मणान्‌ षोडश वाष्टी वा चत्वारो वेदपारगान्‌ स्वस्तिवाचनपूर्वक॑ वरयेत्‌। 
तेषां मध्ये विशिष्टविद्वद्वरमाचार्यत्वे नियोजयेत्‌। ततो गाणपत्यं, सावित्रं(सूर्य), 
पद्नदुर्गाजपं, रुद्रसूक्‍्तं, श्रीसूक्‍तं च जपं कुर्युद्धिजोत्तमा:। कुण्डे स्वगृद्योक्तविधानेनाग्निं 
स्थापयेत्‌। मखान्ते (ग्रहमखान्ते-ग्रहहोमान्ते प्रधानहोमे) समिधा आज्येन अन्नैः 
अष्टोत्तरसंख्यया( १०८) (१)यत इन्द्र० (२)स्वस्तिदा० (३)ज्र्यंबकं० मन्त्र: क्रमतो 
जुहुयात्‌। तिलब्रीहिभि: जपसंख्यानुसारतो व्याहृतिहोम॑ कृत्वा पूर्णाहुतिं जुहुयात्‌। 
तत्पुण्यफलं गृहीत्वा प्रार्थयेत्‌- 


हेमशुड्रां रौप्यखुरां कृष्णधेनुं पयस्विनीम्‌। 
वस्त्रालड्डारसंयुक्तां निष्कत्रयसमन्विताम्‌।। 


अनेन मन्त्रप्रार्थनापूर्वकमाचार्याय कुटुम्बिने गां दद्यात्‌। चित्तदोषानुसारतो 
न्यूनाधिक॑ दानादिवस्तूनां दानं कुर्यात्‌॥र ततो वित्तानुसारतो ब्राह्मणाभ्यो जापकेभ्यो 
दक्षिणां दद्यात्‌। ब्राह्मणान्भोजयित्वा शान्तिवाचनपूर्वकमेतच्छान्तिविधिं भकत्या कुर्यात्‌। 


अनेनोक्तविधिना भकत्या श्रद्धया कृता शान्तिर्क्तदोषनाशकी भवेत्‌। 


कपोत-पिड्रल-मधु-वल्मीकदोषशान्ति: - 


१६९ 


कपोतो गृश्नो वा यस्य गृहमारोहेद्‌ प्रविशेद्दा तस्य स्थानहानिर्भवेतू, अनर्थपरंपरा 
वा जायते। धनिनां गेहे दोषकारकं, द्ररिद्राणां गहे कल्याणार्थ कपोतस्य-गृश्रस्य 
आरोहणं-प्रवेशो वा भवेत्‌। एतद्दोषशमनार्थाय पूर्ववच्छान्तिविधिं कुर्यात्‌।॥ अत्र 
विशेषमाह- (१)देवा: कपोत इत्यादि ऋग्भि: पद्नभिर्यथाविधिरष्टोत्तर-शतसंख्या जपं 
कारयेत्‌। तत आचार्याय निष्कसंयुतामरुणवर्णमेकां गां दद्यात्‌। ब्राह्मणेभ्यो जापकेभ्यश्व 
तस्यार्ध (आचार्यार्ध)वा वित्तानुसारतो दक्षिणां दद्यात्‌्। तेन विधिना कृतशान्ति: 


तद्देषात्प्रमुच्यते। 


पिड़लस्यैव॑ मधुवल्मीकस्यापि दोषशमनार्थ शान्तिविधिमनेन रीत्या कारयेत्‌। 
प्रासादे, पुरद्वारे, प्राकाराद्ये, वीथिषृत्पन्नमपशकुनं (अशुभशब्दप्रवेशादिकं) 


ग्रामाधिपत्यर्थमेव॑ सीमायामशुभफलं सीमाधिपत्यर्थमशुभसूचक॑ भवेत्‌। 
अध्याय:-४६ ।। उत्पातशान्त्यध्याय: ।। 


कश्यपसंहिताग्रन्थे षट्चत्वारिंशत्तमे5 ध्याय उत्पातशान्त्यरूपनामके नव- 
श्लोकाः सम्मिलिता:। तत्र  प्रायेणानुष्टप्छन्द: प्रयुक्तो दृश्यते। अस्मिन्प्रकरणे 
विविधदिव्य-भौम-अन्तरिक्षादिका उत्पाताः प्रकृतेर्विकृतिकारणाद्धवन्ति तथा 


महोत्पातादीनां ज्ञानमेवं तच्छान्त्युपायो विशदीकृतः। 


यत्र देवतामूर्तयो नृत्यन्ति-पतन्ति-प्रज्वलन्ति-पुनः: पुनर्गायन्ति-रोदन्ति- 
प्रस्विद्यन्ति-हसन्ति, अग्नि-धूमं-स्नेहं-रक्तं-पयो-जलं वमन्ति, अधोमुखं तिष्ठन्ति- 


स्थानात्स्थानं ब्रजन्ति-एते प्रतिमाविकारा ज्ञायेत्‌। 


१५७9० 


गन्धर्वनगरं-  दिवा नक्षत्र(तारा)दर्शनं-महोल्कापतनं-काष्ठतृणरक्तप्रवर्षणं- 
दिवानिशि दिव्यगन्धर्व-दिग्धूम-भूमिकम्पा:- अग्निहीनी च स्फुल्लिज्ज: 
(ज्वालाशिखा:), . विनेन्धनं स्युर्ज्वलनम्‌। रात्रौ इन्द्रचापस्य-मण्डूकशिखरे 
श्वेतवायसस्य दर्शनं, विनाग्निना ज्वाला, गोगज-उष्ट्रगात्रतो3ग्निज्वालादर्शनं, नृषपशुषु 
जनन्‍्तवो द्वित्रिमस्तकेन प्रगायन्ते, प्रतिसूर्याश्चतुर्दिक्षु युगपद्रवं, जम्बूकस्य 
ग्रामसंसर्ग:(प्रवेशनं), धूमकेतूनां दर्शन, रात्रौ काकानां दिवा कपोतानामाकुलत्वं, 
एवमुक्तमहोत्पाता: केचिन्मृत्युदा., केचित्‌ स्थाननाशका:, केचित्‌ शत्रुभयकारका:, 
राज्ञां भयकारका वा वित्तनाशका भवन्ति। एतदशुभ-दारुणफलनिवारणार्थ 


शान्तिमाचरेतू। एतदुत्पातदोषशमनार्थ शान्तिविधिं पूर्ववदाचरेत्‌। 


अध्याय:-४७ ।। शिथिलीदोषशान्त्यध्याय: ।। 


कश्यपसंहिता ग्रन्थे सप्तचत्वारिंशत्तमे5 ध्याय उत्पातशान्तिरूपनामके 
त्रयोविंशति-श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र॒ प्रायेणानुष्टप्छन्द: प्रयुक्तो दृश्यते। 


अस्मिन्प्रकरणे शिथिलीजननस्य शुभाशुभफलं विवेचनं शान्तिश्चव विशदीकृत:। 
विविधस्थाने शिथिलीजननस्य फलम्‌- 

(१ )मन्दिरस्य मध्ये-शुभफमप्राप्ति:। नगरजनानां सप्ताहाभ्यन्तरे व्याधिपीडा भवेत्‌। 
(२)मन्दिरस्य प्राच्यां- अष्टदिनाल्‍लाभं पश्चाद्‌ व्याधिस्तु तत्परे। 


(३) मन्दिरस्याग्नेय्यां- त्रिदिनाल्लाभ: पश्चादर्थ तस्कराह्ययम्‌। 


१७१ 


(४)मन्दिरस्य याम्ये-अष्टहादिष्टिसिद्धिस्तत: पत्नीविनाशनम्‌। 
(५)मन्दिरस्य पश्चिमे-सप्ताहाद्‌ धान्यलाभस्ततो नृपतेर्भयम्‌। 
(६ )मन्दिरस्य वायव्ये- प्रीतिरष्टाहात्परत: पशुनाशनम्‌। 
(७)मन्दिरस्योत्तरे- त्रिरात्रत: शत्रुहानि: पश्चाद्धनक्षय:। 

(८ )मन्दिरस्येशाने-पश्चाहात्प्रीति: परत: पशुनाशनम्‌। 

(९ )मन्दिरस्य द्वारे- विनाश: स्त्रीहानि: पश्चात्तत्पशुनाशनम्‌। 
(१० )शयनस्थाने- प्रीतिखिरात्रात्पत्नीविनाशनम्‌। 

(११ )पशुस्थाने -शिथिलीजनने पशुहानि:। 

(१२) अम्बुभाण्डके-दासीनाश : । 
(१३)सौवीरभाण्डे-सत्रीनाश: । 

(१४) अन्नभाण्डे- सुहन्मृति:। 


(१५) तैलाज्यमध्वादीनां घटेषु- कुट॒म्बहानि:। 


एतत्‌ फलं देवालये ग्राममध्ये सीम्नि च विद्यात्‌। शिथिलीजनने राज्यनाशो 


वा ग्रामनाशो भवेत्‌। तद्दोषशमनार्थ तस्य प्रयत्नतः शान्ति कुर्यात्‌। वित्तानुसारत: 


सुवर्णन तद्रूपाणि कारयेत। तासु प्रतिमासु मृत्युमावाहयेत्‌। 


रक्तमाल्याम्बरादिभिरपमृत्युमिति  द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां भक्तितो$र्चयेत्‌। तेषां पश्चिमे 


पूर्णकुम्भस्तद्देवता लिड्रेमन्त्रतश्न॒ तदीशान्यां गृह्ममार्गतः स्थण्डिलेडग्निं. स्थापयेत्‌। 


१७२ 


तत्तदिक्तोदितमन्त्रै: पृथक्‌ पृथगष्टोत्तशतं सभक्तित: समिदाज्यान्नेर्जुहुयात्‌। 
पलाशाश्वत्थखदिरास्त्वर्कप्लक्षास्तूदुम्बरा अपामार्गवटबिल्वादिसमिध: पूर्वतः क्रमात्‌। 
उक्तसमिधलाभे तु सर्वेषु पलाशसमिध: स्मृता:। नमो ब्रह्मणे० यत इन्द्र० 
अग्निं दूतं०. तज््यम्बकं० मानस्तोके”० गणानान्त्वा० वायस्तां सोममन्त्रकै: 


क्रमादघोरमन्त्रेण. तत्पुर॒ुषेण तत्र तिलब्रीहिव्याहतिभि: शान्तिवाचनं कारयेत्‌। 


ततः कुम्भोदेन तत्स्थानं प्रोक्षयेत्‌। ततो मृत्युरूपां मूर्तिमाचार्याय 
सदक्षिणं दद्यात्‌। ततो<न्यब्राह्मणाभ्य: शक्तितो भोजनपूर्विकां दक्षिणां दद्यात्‌। एवं 


यः सम्यग्रूेपेण कुरुत सः पूवोक्तदोषात्‌ प्रमुच्यते। 

यस्य मनुष्यमस्तक इन्द्रधनुर्लुप्तं भवेत्तदा तस्य पूर्वादिदिकुक्रमत: फलम्‌- 
(१)श्री: (२)अग्नि: (३)बन्धुनाश: (४)वित्तहानि: (५)महद्यश: (६)बन्धुलाभ: 
(७)पुत्रहानि: (८ ) भूमिता एवं मध्ये महतीं गदं प्राप्नोति। 


एतेषां शान्त्यर्थ पदञ्ञत्वग्वल्कलैर्पणैं: पद्ञामृतफलोदकै: स्नानं कुर्यात्‌। तथा 
तल्लिड्जैर्मन्त्रित जलस्नानात्‌ तद्दोषो विनश्यति। एवमग्निदाहे मस्तकमध्यमलदूषिते, 
दन्तच्छदे, काकपाते, सरटीपतने5पि चाशिषो वचनं कृत्वा ब्राह्मणान्भोजयेच्छुचि:। 


शरीरस्य दक्षिणभागे स्फुरणे लाभो वामस्फुरणे व्ययो भवेत्‌। 


अध्याय:-४८ ।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: । । 


कश्यपसंहिता ग्रन्थेड्ष्टाचत्वारिंशत्तमे5 ध्याये निखिलोत्पातशान्तिरूपनामक एकोन- 
नवति-श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुप्छन्द: प्रयुक्तो दृश्यते। 


१७३ 


अस्मिन्प्रकरणे सलक्षणं विविधोत्पातानि, तच्छान्तिविधिस्तन्नानाविधोत्पातानां 


शुभाशुभफलसहितं विशदीकृतम्‌। 
अथोल्कालक्षणम्‌- 


स्वर्गाच्च्युतोल्का भूमौ विविधनाम्नाभिधीयते यथा- (१)विद्युत्‌ (२) उल्का 


(३)अशनिः (४)धिष्ण्या (५)तारा -एतत्पञ्चैव रूपाणि स्मृतानि। 


पश्ञोल्कानां फलकालः:- एता: (१)तारा (२) उल्का (३)अशनिसंज्ञितास्त्रिभि: 
पक्षे:(४५दिनानि) फलप्रदा भवन्ति। ताराविद्युत्‌ तथैव षड्दिनाभ्यन्तरे फलदा। 
उल्काविद्युतू-अशनिसंज्ञका: सम्पूर्णफलदायका:। धिष्ण्याद्धफलप्रदा, तारा पाद 


(चतुर्थाश) फलप्रदा। 
१) अशनिलक्षणम्‌- 


पशु-इभ-अश्व-वृक्षनवक्षोणिषु क्रमात्‌ विदारयत्नरिपतति। महताशनि: व्योम्नि 


सदा त्रासं जनयति। 
२) धघिष्णयालक्षणम्‌- 


धनराशिषु_ वक्राकारा, विशालकाया, प्रज्वलिता, ज्वलिताज्वारप्रभा, 


सुपुच्छातिकृशा, हस्तद्वयप्रमाणा, समीपतो दृश्यमाणा पतन्ति। 
३) तारालक्षणम्‌- 


चलिता, शुक्लवर्णा, कुन्ताकारा, हस्तप्रमाणा, रकतकुमुदवर्णा, अधो-ऊर्ध्व- 


तिर्यक्‌ शिरायुक्ता। 


१७४ 


४) उल्कालक्षणम्‌ू- विशालमस्तका, तनुः पतने वर्धते, दीर्घपुच्छयुक्ता, 


अनेकभेदयुक्ता भवेत्‌। 


सोल्का दरर्घपुच्छा वर्तते, तस्या बहवो भेदा: स्युः- प्रेत. अख्ं, अहि:, 
गोमायु:, खर:, लाड्जुल:, दंष्टी, कपि:, गोधा:, द्रम:-एतेषां सन्निभा द्विशिरा उल्का नृणां 
पापदा-अशुभफलदा भवेतू। अश्व:, चन्द्र, रजतं, कृष्ण:, हंस:, ध्वज:, वज्र:, शद्डु:, 


स्वस्तिक:, आब्जम्‌ -एतेषां रूपा उल्का शुभप्रदा सुखप्रदा च। 


यदाग्नावुल्‍कापातो भवति, तदा राज्ञो राष्ट्र्य च विनाशो भवेत्‌। यदाकाशे 
वोल्का विश्रमेत्तदा लोकानामपि भ्रमकारका भवेतू। यदा सूर्यस्य चन्द्रस्य वा स्पर्श 
करोति, तदा तत्तद्रप॑ प्रकम्पनं, परचक्रागमनभयं, दुर्भिक्ष-जलभयं च भवति। 
अर्केन्द्रोरपसव्य उल्कापतने रवि(राज)विनाशदा भवति। दीर्घमान उल्कापात: सूर्य- 


चन्द्रोदयो: पुरतो भवेत्तदा शुभफलं करोति। 


शुक्ला, रक्‍ता, पीता, कृष्णवर्णा विप्रादीनां (ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राणां ) 
क्रमतो नाशकरत्री भवति। मणिनिभोल्का विप्रपीडाकारकी भवति। सिता, कुन्दनिभा, 
स्निग्धा, ऋज्वी उल्का शुभप्रदा। नीला, श्यामा, अरुणा, अग्न्यसृग्भस्मभा, रुग्भयप्रदा 


भवति। 


चरथिष्ण्येषु (स्वा.पुन.श्रध.श.) पतिता उल्का स्त्रीणां भयप्रदा। 
क्षिप्रनक्षत्रेषु ( ह.अ.पु.अभि. ) दिशां(सर्वत:) पीडाकारकी भवति। क्ष्मापतीनां(नृपाणां) 
स्थिरनक्षत्रेष (उ.षा.,, उ.फा., उ.भा., रोहिणी)पीडाकारकी भवति। मृदुनक्षत्रेषु 
(मृ.रे.चि.अनु.) द्विजातीनाँं पीडाकाककी भवति। चौराणां दारुणनक्षत्रेषु 


१७७ 


(मू ज्ये.आर्द्रा,आश्ले.) पीडाकारकी भवति। द्वारे पतितोल्का तत्पुरवासिनां पीडाकारकी 
भवति। गोष्टे गोस्वामिनां, जलेषु शिल्पकानां पीडाकारकी भवति। 


तन्तुवृत्ता, इन्द्रध्वजसमा राजहन्त्री भवति। प्रतीपगोल्कापतने राजपत्नी, तिर्यगा 
च चमूपतिं नाशयति। अधोमुख्युल्का नृपं हन्ति, ब्राह्मणान्तूर्ध्चगा तथा। वृकोदरी 
पुच्छनिभा जलसंक्षोभकारिणी भवति। प्रसर्पिणी सर्पवत्यद्भनानामनिष्टदा भवति। 
वर्तुलोल्का पुरं हन्ति, छत्राकारा पुरोहितं हन्ति। वंशगुल्मलताकारा राष्ट्रविद्रावणी 


भवति। सूकरव्यालसदृशी षण्डाकारा वरप्रदा(इच्छापूर्णकरी) भवति। 


इन्द्रचापनिभा राज्यं, खेलना जलनाशदा भवति। यो विद्युद्धावं(उल्काज्ञानं) 


वेत्ति सैव ज्योतिषो भुवि। 
परिवेषलक्षणम्‌- 


चन्द्रसूययो: किरणा वायुनिहता मूच्छिता मण्डलीकृता:, ते 
शशीनयोर्नानावर्णकृतय: परिवेषा: कथ्यन्ते। उक्तपरिवेषा रक्‍्तनीलपाण्डु- 


रकपोताम्राभकपिला: सपीता: शुक्लवर्णाश्व क्रमतः पूर्वादिषु  सुवृष्टिदा भवन्ति। 


यदि ते मुहुर्महुर्जायन्ते, तदा सम्पूर्णफलप्रदा न भवन्ति। शुभ्रस्त्वविकलस्निग्ध: 
क्षीरतैलाम्बुसन्रिभ:, चापशुज्भाटकरथक्षतजात:, अरुणसदृश: परिवेष: शुभप्रद:, 
किन्त्वनेकवृत्तवर्णो5यं परिवेषो नृपान्तकृद्धवति। अशोकपुष्पसड्डाशो धूम्राभ: परिवेष: 
कलहप्रदो भवति। मयूरपत्रसदृश: पीताभ: परिवेषो वातवृष्टिकृद्धवेत्‌। अहर्निशं प्रतिदिन 
चन्द्राका यदारुणा लोहितोषपि, तदा परिवेषो नृपवधं कुरुते। 


द्विमण्डलश्चमूनाथं( सेनापतिं ), त्रिमण्डल: परिवेषो नृपनाशकरो भवति। 


१७६ 


परिवेषगत: सौरि: क्षुद्रधान्यविनाशको भवति। युद्धकृद्धूमिजो जीव: 
सर्वेषामामयप्रदौ। बुध: सस्यहानिद:, शुक्रो नृपाणां भयप्रदों भवति। परिवेषगत: 
केतुर्दर्भिक्षकलहप्रदो भवति। राहुपीडां नृपभयं गर्भच्छेदं च. करोति। यदा परिवेषस्थौ 
द्वौ ग्रहौ दृश्येते, तदा क्षितीशमरणप्रदो। परिवेषगताख्यो ग्रहा: कलहानर्थ च 
कुर्वन्ति। चत्वारो ग्रहा: परिवेषस्था नृपेशमरणप्रदा भवन्ति। परिवेषगता: पश् ग्रहा 
जगत्प्रलयदा भवन्ति। ये वक्रिणो ग्रहास्तेषामेवे फलं भवेत्‌। कुजादीनां 
नृपहानिर्वक्रित्वेषपि परिवेषे पृथक्‌ पृथग्भवति। एवं धिष्ण्यानां परिविष्टेषु यत्फलं 


ग्रहवद्वदेत्‌। 


द्विजातीनां परिवेष: प्रतिपदादिषु नेष्टफलदो भवति। पश्)जम्यादिषु तिथिषु 
(५,६,७) त्रिषु दिवसेषु क्रमात्‌ परिवेष: शुभदो भवति। युवराजस्याष्टम्यां 
परिवेषस्त्वनिष्टप्रदो भवेत्‌। राज्ञां नवम्यादिषु (९,१०,११) च त्रिष्वशुभदों भवति। 
पुरोहितस्य द्वादश्यां निधनाय धनार्थाय च भवति। त्रयोदश्यां परिवेष: सैन्यरोधो वा 
क्षितीशानामवरोधकारको भवति। चतुर्दश्यां राज्ञां पीडाकारक:, पद्चदश्यां . नृपस्य 


पीडादो भवति। 


परिवेषस्य मध्यगा रेखा स्थायिराज्ञां, यायिनां पार्थ ने"्रफलदा भवति। प्रायेण 


वर्षा-शरदू-ऋतृत्पन्न: परिवेषो जलप्रद:, अन्येषु ऋतुषु पूर्वोक्तफलदायको भवति। 
इन्द्रचापलक्षणम्‌- 


भानोर्ननावर्णाशयुक्ताः किरणा अभ्रवायुयोगवशाद्‌ अनेकवर्णरज्ििता, 
नभोमण्डले चापाकार( धनुषाकार)सदृशं दृश्यन्ते सैव इन्द्रचाप: कथ्यते। अथवा 


शेषनागेन्द्रदीर्घनि: ध्वासकारणात्‌ तस्य विषप्रभावादिन्द्रचापो भवेत्‌। इन्द्रधनुषं यद्दिशा- 


१७७ 


विदिशायां दृश्यते, तद्िशायां स्थितनृपविनाशं करोति। पीतपाटलनीलैश्व 
वहिशस्त्राक्रभीतिदो भवति। व्योम्निजं चाप॑ं नृक्षयकृदू, भूमिजं सस्यहानिदं भवति। 
जलोद्धूतमवृष्टिदं, वल्मीकोत्थं॑ रणप्रदं भवति। पूर्वदिशि अवृष्टी वृष्टिदं, वृष्या च 
वृष्टिदं भवति। इतरयोर्दिशि सदैव वृष्टिदं भवति। 


रात्र्यां प्राच्यामिन्द्रधनोर्दर्शन॑ भवतेत्तदा नृपहानिर्भवेत्‌। याम्यदिशायां स्थित 
इन्द्रधनुः सेनापतिं हन्ति, पश्चिमे नायकोत्तमं, सौम्यदिग्भागे मन्त्रिणं हन्ति, कोणसम्भवं 
सचिवं हन्ति। रात्र्यां शुक्लवर्णद्यमिन्द्रधनुर्विप्रपूर्वकान्‌ हन्ति। यह्ग्भिवं चाप॑ स्पष्ट 


तद्दीगीशनृपोत्तमं हन्ति। अच्छिन्नमतिगाढमिन्रधनु: शुभफलदायक॑ भवति। 


यदि द्वे इन्द्रधनू दृश्येते, तदा प्रातिकूल्यं( अशुभप्रदं) भवति। यदा 
इन्द्रधनु:प्रातिकूल्य॑ स्यात्तदा नृपान्तक॑ व्याधिभयकारक॑ भवति। अनुकूल्याय 


तत्सुतादिक्षेमकारकं॑ भवति। इन्द्रचापमग्निधूमाभं सर्वेषां जनानामशुभप्रदं भवति। 
गन्धर्वनगरलक्षणम्‌- 


पूर्वादिदिक्षु. सम्भूतगन्धर्वनगरं नेष्टफलद भवेत्‌। (१)पूर्वे-धराधीशानां, 
(२)दक्षिणे-चमूनाथानां, (३)पश्चिमे-सेनेश्वराणां, (४)उत्तरस्यां पुरोधानामनिष्ट- 
फलदायक॑ भवेत्‌। ततो वर्णानुसारत: फलम्‌-(१)सितं-विप्राणां, (२)रकत॑- 


क्षत्रियाणां, (३)पीतं-वैश्यानां, (४)कृष्णं-शूद्राणामनिष्टदं भवेत्‌। 


यदा रात्रौ गन्धर्वनगरं दृश्यते, तदा धराधीशविनाशो भवेत्‌। यदा 
चित्रवर्णमनेकरूपं प्राकारध्वजतोरणयुतं॑ गन्धर्वनगरं दृश्यते, तदा महायुद्धमन्योन्यं 


धरणीभुजां सह जायते। 


१७८ 


प्रतिसूर्यलक्षणम्‌- 


कदाचिदश्न-सूर्यकिरणवशात्‌ संघातकयोगकारणात्‌ सूर्यबिम्बसदृशं बिम्बं दृश्यते 
सैव प्रतिसूर्य: कथ्यते। प्रतिसूर्य: सूर्यसमानो दृश्यते। स्निग्धवर्ण: प्रतिसूयों यदा 
पार्थे दृश्यते, तदा भयप्रद:, किन्तु वैदूर्यसदृशों वा शुक्लवर्ण: प्रतिसूर्य: शुभप्रद: । 
पीतवर्णो व्याधिद:, कृष्णो मृत्युकर:, अरुणवर्णो युद्धदो भवेत्‌। यदा प्रतिसूर्याणां माला 


दृश्यते, तदा शत्रुचोरभयप्रदा भवेत्‌। 


सूर्यादुत्तरस्थ: प्रतिसू्यों जलद:, भानोयम्ये प्रतिसूर्योउनिलप्रद:। उभयस्थो 
(उत्तर-दक्षिणयोरुभौ दिशि) दृश्यते, तदातिजलदो भवेतू। सूर्यस्योपरि दृश्यमाण: 
प्रतिसूर्यों नूपनाशको भवेत्‌। सूर्यस्याधोभागे दृश्यमाण: प्रतिसूर्यो जनानां नाशको भवेत्‌। 
यदा तीक्ष्णांशोर्वा शीतद्युतः प्रतिसूर्यो दृश्यते, तदा सम्पूर्णस्य जगतो विनाशो भवेत्‌। 


निर्घातलक्षणम्‌- 


वायुनाभिहतो वायुर्गगनात्पतित:  क्षिताो, यो दीप्त:ः खगरुतं स 
निर्घातोइतिदोषकूदू भवेत्‌। सूर्योदयसमये निर्घातोअनिष्टफलदो भवेत्‌। स निर्धातो 
विशेषतया क्षितीशाद्यड्भनानां विशामनिष्टदो भवेत्‌। 


सूर्योदयात्‌ प्राक्‌ प्रहरात्‌ पौरजनानां शूद्रशाबराणां हानिद:। आमध्याह्वात्तु 
विप्राणां राजोपजीविनामशुभद:। तृतीययामे. वैश्यानां जलजानामनिष्टद:। चतुर्थ 
यामे चोरनाशं करोति, सन्ध्यायां सड्डूरान्‌ हन्ति। रात्रावाद्ये यामे सस्यहानि:, द्वितीये 


यामे पिशाचकानां हानिद:। अर्धरात्रे तुरगानां, रात्री तृतीये यामे 


१७९ 


लिपिलेखकानामशुभभप्रद:,  रात्री. चतुर्थयामे. निर्घातपपात इतराझनानहन्ति। 


निर्षातभीमगम्भीरशब्द: कृतस्तत्र तदीश्वरं नाशयति। 
दिग्दाहलक्षणम्‌- 


दिग्दाह: पीतवर्णश्वेत्‌ क्षितीशानां भयप्रद:। अग्निवर्णे-देशनाशो, 


वारुणवर्णोडनिल प्रदो भवेत्‌। धूम्रवर्ण: सस्यविनाशाय, कृष्ण: शखभयप्रद:। 


पूर्वदिग्भागदाह: क्षत्रियाणां, परेशानां चाभीष्टद:। आग्नेयदिशायां युवराजस्य, 
शिल्पीनामशुभप्रद:। याम्ये मूर्खवैश्या नराधमा: पीडां ब्रजन्ति। नैर््रनत्यदिशि चोराणां, 
पुनर्भूनां, प्रमदागणानां पीडा भवति। प्रतीच्यां तु कृषिकराणां, वायव्यां पशुजातीनां पीडा 


भवति। सौम्यां विप्रानुरीशान्यां वैश्या: पाखण्डिनो जना: पीडामनुभवन्ति। 


दिग्दाहो यः स्वर्णनिभ: स जन्‍्तूनां मज्जलप्रदो भवति। पद्चदिग्दाहदिवसा 


राष्ट्रविद्रावणप्रदा भवन्ति। 
रजोलक्षणम्‌- 


यदा ग्राम-वन-पर्वता: सितरजसाच्छन्ना स्युः, तहिं भूमिपानां निधन प्रदा:। 
यस्यां दिशि धूम्रसमुद्धवो जायते तस्यां दिशिस्थजन्तूनां हानिद: शख्रकोपद:। 
कृष्णवर्णजजो मन्त्रिजनपदानां व्याधिदम। रजो5कॉदयकाले . गगनस्थगयत्रिव 
विजृम्भति, तदा दिनद्वयं चैकदिनमत्युग्रो भयदम्‌। यदा रज एकरात्र निरन्तरं भवेत्तदा 
नृप॑ हन्ति। यदा रज: सतत द्विरात्रं तदा परचक्राभिगमनं भवेत्‌। सततं त्रिरात्रं रजो 


भवेत्तदा क्षामडामरमातड्ढी भवेत्‌। 


१८० 


यदि सात्रिचतुष्टयं रजो स्यात्तदा ईतिदुर्भिक्षमतुलं भवेत्‌। निरन्तरं पद्चरात्रं रजो 


भवेत्तदा महाराजो विनाशमायाति। शिशिर-ऋतुभिन्ने रज: सम्पूर्णफलदं भवेत्‌। 
भूकम्पलक्षणम्‌- 


भूभारखिन्ननागेन्द्रशेषविश्रामसम्भवो भूकम्पो जगतामशुभाय भवेतू। द्विजादीनां 
यामक्रमेण भूकम्पो$निष्टद:, उभयो: सन्ध्ययो: श्षितीशानामनिष्टद:। अर्यमाद्यानि 
(उ.फा., ह.,चि., सवा.) चत्वारि, द्रस्रेन्द्देतिभानि (अश्वि.मृग..पुन.) च 
वायव्यमण्डल॑ भवति। एतस्मिन्भूकम्पो यदि भवेत्तदा नृप-सस्य-वणिक्‌- 
वेश्या-शिल्प-वृष्टिविागाशको भवति। पुष्यद्विदिवा (पुष्य,विशाखा), भरणी 
पितृभाग्याग्निभानि (मघा,रोहिणी,कृत्तिका) च आग्नेयमण्डलं भवति। नक्षत्रेष्वेतेषु 
भूकम्पो यदा भवेत्‌, तदा नृपवृष्ट्यर्घनाशस्तथा शाबरसड्लूरानू च हन्ति। अभिजित्‌, 
रोहिणी, उ.षा., ज्येष्ठा, धनिष्ठा, श्रवण, अनुराधा -एतन्माहेन्द्रमण्डलसंज्ञक भवति। तत्र 
यदि कम्पो भवेत्तदा राजनाशाय, रोगाय च भवति, तथा मार्दजदर्दुरान्‌ू च हन्ति। 
मूलाहिर्बुध्न्यवरुणपौष्णाद्रासार्पभानि वारुणं मण्डलसंज्ञकम्‌। एतस्मिन्कम्पो यदि 


भवेत्तदा राज्यनाशकर: पौण्ड्-चीन-पुलिन्दिकान्‌ च हन्ति। 


प्रायेण निखिलोत्पाता: क्षितीशानामनिष्टदा भवन्ति। षड़्भिमसिश्च भूकम्पो 
द्वाभ्यां मासाभ्यां दाह: फलप्रदो भवति। पद्जभिमसिरनुक्तं रज उत्पातानां च फलदं 


भवति। 


१८१ 


अध्याय:- ४९ ।। मिश्रकाध्याय: ।। 


कश्यपसंहिता ग्रन्थ एकोनपज्चाशत्तमे5 ध्याये मिश्रकरूपनामके 


शताधिकसप्तसप्तती श्लोका: सम्मिलिता:। तत्र प्रायेणानुष्टुप्छन्द: प्रयुक्तो दृश्यते। 


अस्मिन्प्रकरणे राजाचारमू, अश्वशान्तिविधि:, अभ्यड्रस्नानं, शिवतसात्रिव्रतं, 
पदञ्ञचम्यां नागपूजनं,  चतुर्थ्या गणेशपूजनं, सप्तम्यां . भास्करार्चनादिकं, 
सूर्यादिग्रहाणामाधिपत्यवसुन्धरा, शून्यराशय:, मासदग्धा राशय:, शून्यतिथय:, 


अभुक्‍्तमूलं, अभुक्तमूलजननशान्तिविधि:, सप्तविंशतिनक्षत्रजन्मफलं च विशदीकृतम्‌। 
राजाचारः- 


कुलीन:, धार्मिक:, शूर:, नीतिज्ञ:, स्मृतिमानू, शुचिमान्‌, सत्यवाक्‌, 
सत्यसम्पन्न: श्रीमान्वृद्धोपसेवक:, अलुब्ध:, अव्यसन:, मन्त्रगोप्ता, सप्ताड्रसंयुत:, 
उपायसंयुत:, शकतित्रयात्मा, गुणभूषण:, देशकालविभागज्ञ:, विपत्पातनिवारणज्ञाता - 
एतल्लक्षणानि राज्ञां श्रेष्गगुणा: सन्ति। तस्य कार्यस्य सिद्धि: सप्ताड़े तथा मन्त्रपञ्चागे 
वर्तते। स्वाम्यमात्यसुहत्कोशराष्ट्रदु्गबलानि सप्ताड्ञानि। सामभेदौ दानदण्डौ चत्वार 
उपाया:, उत्साहमन्त्रप्रभमस्तिख़: शक्तय:, सन्धिश्व॒ विग्रहो यानमासनं संश्रयो 


द्वैधीभाव: -एते षड्गुणा: | एवंलक्षणसंयुक्त: सेवकै: सेव्यमानो राजा उन्नतिं प्राप्नोति। 


दिनचर्या- 


प्राक्सन्ध्यायां सूर्योदये श्रीकामी गीततूर्यरवै: शय्यां परित्यजेत्‌। अनन्तरं 
मड़लपाठकानू ब्राह्मणाग्न्यर्कगोहेमघृततोयधराधिपान्‌ च विलोकयेत्‌। ततो मूत्रपुरीषे 


१८२ 


उदड्म्मुख: कुर्यात्‌। प्राहमुखोदडन्मुखो वापि वितस्तिमात्रकाष्ठेन सत्त्वचापारितेन च 
दन्तधानमाचरेत्‌। तदर्थ' शिरीषलोध्रपनसनिम्बजम्बूकदम्बकै: कुलजाड्लोलबकुलै: 
काष्ठेर्दन्तधावनेन लक्ष्मीवृद्धिर्भवेत्‌। भाण्डारकरवीराम्लनीपक्रमुकदाडिमै: 
करञझझकोविदारार्के रलवृद्धिर्भवततर अपामार्गवटप्लक्षखदिरोदुम्बरार्जुनैर्बिल्व - 
पुन्नागबकुलैरायुर्वृद्धिर्भवेत्‌। श्रीकण्टचतपाम्बष्टनारिकेरविभीतकै: कड्डृष्टशालनार- 
जड्रनिचुलैरतुल॑ यश: प्राप्नेति। पलाशाश्रत्थजम्बीरमातुलड्कपित्थकैरगस्ति- 
तालहिन्तालकड्डूकाप्ठैश्न दन्‍तधावने निःस्वता भवति। तिन्तिणीकशमीखण्ड- 
मध्वामलकवल्जुलैविंकड्डताव्याप्रपादसर्ज्जकृष्ण्यैर्यश: क्षयो भवति। 
हरीतकीविष्णुनागकतकोद्दलतापनै: कार्यासाढकिवाग्रूचीवलाश्लेष्मातकैर्गदी भवति। 


भल्लातकीदेवदारुमदयन्तीक्षुपादकैस्तृणाज्वुलाश्मलोहद्यै: शत्रु भ्य: साध्वसं भवति। 


ततो राजा हरिकथालापं  शृुण्बननू. सन्ध्यादिनियमानू. चरेत्‌। 
श्रतवृषभदूर्वेभदानतीर्थाम्बुमृत्तिका धारयित्वा सहोमाज्यावेक्षणं दर्पणेडपि वा कार्यम्‌। 
देवद्विजगुरून्‌ नत्वा गां वत्ससंयुतां तेभ्यो दत्त्वा। तेभ्यस्तिथिश्रवणपूर्वक स्वस्तिवाक्यं 
कुर्यात्‌। वैद्यात्‌ स्वतनुस्थितिं ज्ञायेत्‌। शुक्लमाल्याम्बरधर: सर्वाभरणभूषित: सभां 
प्रविशेत्‌। ततो भृत्यशिष्याप्तवाक्यज्ञां पर्यायिकै: सह मन्त्र कुर्यात्‌। राज्यस्य वृद्धिं 
धर्मेण चिन्तयेत्‌। मध्याहिक॑ कृत्वा पुत्राद्यः सह भुझीत। हरीशयोर्गाथां शुण्वन्‌ 
इष्टालापांश्व निर्वर्त्य गजाश्रादीश्व वीक्षयेत्‌। सायं सन्ध्यादिक॑ कृत्वा सतां प्रागू 
विनिवेशयेत्‌। ततो राजा सन्ध्यां बलिक्रियां विलासिन्यै: सह कुर्यात्‌। राज्यस्य चिन्तनं 
कृत्वा गुप्तचारकान्‌ प्रेषयेत्‌। ततो5न्तःपुरं प्रविशेत्‌। 


१८३ 


अश्वरक्षणम्‌- 


यस्य भूपतेरश्वा भवन्ति, स रणे विजयी भवति। सूर्य स्वातीनक्षत्रे सति, अश्वानां 
बहवो रोगा भवन्ति। यदा यदा अश्वानां रोगा भवन्ति तदा लोकपालरैवन्तपूजाहोम॑ 
कारयेत्‌। साशथ्वशान्तिर्भानुवारे मेषसडक्रान्तावयने, विषुवद्द्ये, दिनक्षये, व्यतीपाते, 


द्वादश्यां, अश्विनीनक्षत्रे कारयेत्‌। 
शान्तिविधिर्यथा- 


ऐशान्यामष्टभिहस्तैश्चतुर्भिहस्तैर्वा मण्डपं विरच्य, तं मण्डपं चतु्द्धारें सविधानेन 
तोरणाद्यैरलड्कृतं विधाय, तन्मध्ये पद्नविंशतिमानतो वेदिकां कुर्यात्‌। तस्य मण्डपस्य 
बहि: प्राच्यां पूर्वोक्तलक्षणं कुण्डं कार्यम्‌। ततः स्वस्तिवाचनपूर्वक॑ पूर्वजद्‌ विप्रान्‌ 
वरयेतू। सूर्यपुत्रं, हयारूढं, पद्जवकृत्रं, दशावरं, रक्तवणड्रिशं, खड़गं, द्विभुजं, 


रैवन्तं स्मरेत्‌। तन्मन्त्र:- 
सूर्यपुत्र नमस्ते5स्तु नमस्ते पदञ्जवक्‌त्रक। 
नमो गन्धर्वदेवाय रैवन्ताय नमो नमः।। 


अनेन मन्त्रेण गन्धवत्नाक्षतादिभी रैवन्तं वेदिकामध्ये तन्दुलोपरि विधिवत्‌ 
पूजयेत्‌। तत्परित: स्वस्वमन्त्रश्न पद्नचलोकपालानू पूजयेत्‌। प्राग्वन्मन्त्रजपपूर्वक॑ पद्चैव 
लोकपाला: स्थाप्या:। चतुद्वरिषु पूर्वत ऋग्वेदादीन्‌ चतुर्वेदान्‌ जपेत्‌। 
गन्धवस््राद्यलड्कृतानुक्तवर्णान्‌ पद्मत्वक्पल्लवोपेतान्‌ पद्चामृतसमन्वितान्‌ पूर्णकुम्भान्‌ 
तल्लिड्ेर्मन्त्रेद्गरिष्वर्चनपूर्वक॑ स्थापयेत्‌। स्वगृद्योक्तविधानत आचार्यपूजां कृत्वा 


व्याहतिभिस्तस्मिन्कुण्डे हुताशनं संस्थापयेत्‌। ततस्तदातन्द्रित आज्यभागान्तं दत्त्वा 


१८४ 


मुख्याह॒तिं जुहुयात्‌। प्रयत्नत आद्यान्तप्रणवयुक्ते “अग्नये स्वाहेति” आदी घृतेन हुत्वा 
पलाशसमिदाज्येन रैवन्तपूजामन्त्रेण पृथगष्टोत्तरशतरं ब्रीहितिलान्‌ व्याहृतिभिराचार्यो 
जुहुयात्‌। अनेन विधिनैकरात्र त्रिरात्रं वा नवरात्रमथापि वैकभक्तो जितेन्द्रिय: कुर्यात्‌। 
सम्यग्जपादिपूर्वक॑ कर्ता पूर्णाहुतिं जुहुयात्‌। ततो सुनैवेद्यं मड़लघौषैश्व समर्पयेत्‌। ततस्ते 
द्विजा: कुम्भोदकैर श्वान्त्रजन्त: प्रादक्षिण्यं हुतशेषेण सहाश्वान्‌ जपन्त उत्तमं बलिं दद्युः। 
जीमूतस्येत्यनूवाकान्‌ पठित्वा चतुर्दिक्षु बलिं विनिःक्षिपेत्‌। ततो निष्कपञ्चकमाचार्याय 
दक्षिणां दद्यात्‌। तदर्ध वा तदर्ध वा यथा वित्तानुसारतो दक्षिणां ब्राह्मणेभ्यो जापकेभ्य 
आचार्याय प्रदापयेतू। पृथक्‌ पृथग्विशिष्टेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो यथाशकत्या दक्षिणां प्रदापयेत्‌। 
शान्तिवाचनपूर्वक ब्राह्मणान्भोजयेत्‌। एवं योअश्वशान्तिं कुरुते तस्याश्वा रोगेभ्य: 
प्रमुच्यन्ते दिने दिने वर्धन्ते च। 


आश्विनसितचतुर्दश्यां वामावास्यां तथा ऊर्जादौ(कार्त्तिकादौ) स्वातीसंयुक्ते यदा 
दीपावलिभर्भवेत्तदा तैले लक्ष्मीर्जले गड़ा वसेत्‌॥ तदा अलक्ष्मीपरिहारार्थमभ्यड्रस्नानं 
कारयेत्‌। अमावास्यायां सड्क्रान्तौ(सूर्यसडक्रमणे) पाते(व्यतीपाते वैधृतिपाते) 


दिनक्षये तदाभ्यड्रं प्रात: स्नानं च न दोषाय, पापनाशकं भवेत्‌। 
सिंहस्थे भास्करे, रोहिणीगते चन्द्रे, अष्टमीतिथिर्यदार्धरात्रियुता स्यात्तदा 


जयन्ती नाम योगो भवेत्‌। माघमासेअर्धरात्रयुतायां कृष्णचतुर्दशीतिथौ शिवरात्रिब्रतं 
भवेत्‌। यो ब्रतं॑ कुरुते स नरोड5श्रमेधयज्ञफलं लभेत्‌। ऋणरोगविमुक्तय 
आषाढसितपड्]म्यामसंप्राश्योपोषित: षण्मुखदेवं(कात्तिकेयं) अर्चयेत्‌। कार्त्तिके 
शुक्लचतुर्थ्या य: सर्पेभ्य: पय:प्रदानेन नागपूजनं कुरुते तस्य भयलोभविनाशो भवेत्‌। 


भाद्रपदे मासि शुक्लचतुर्थ्या मोदकाहारै: सर्वविध्नोपशान्तये गणनायक पूजयेत्‌। 


१८५ 


माघे मासि शुक्लसप्तम्यां यो नरो भास्करमर्चयति स नर आरोग्य॑ श्रियमाप्नोति रोगी 
रोगात्प्रमुच्यते। आश्विनमासि शुक्लनवम्यां भक्तितो लक्ष्मी सरस्वतीं शक्रमर्चयति स 
नरो धनवान्‌ विजयी भवेत्‌। कार्तिकमासि कृत्तिकानक्षत्रयोगे चोपोष्य शिवप्रीत्यै 


वृषमुत्सूजेतू स नर: पुरारिध्वजदर्शनात्‌ स्वर्गभाग्भवेत्‌। 
ग्रहधिष्ठितो भूमिभाग:ः- 
शनिः- 
हिमाद्विविन्ध्ययोर्मध्ये या भूमि: सा सूर्यसुतस्य( शनैश्चरस्य) वर्तते। 
जज 
विन्ध्याद्रिगड़्योर्मध्ये या भूमि: सा बुधस्य वर्तते। 
बृहस्पति: - 
विन्ध्यगोदावरीमध्ये या भूमि: सा सुरार्चितस्य( बृहस्पते: ) वसुन्धरा वर्तते। 
शुक्र: - 
गोदावरीकृष्णवेण्योर्मध्ये या भूमि: सा काव्यस्य(शुक्रस्य) वसुन्धरा वर्तते। 
मड़लः- 
वेण्यालडड्योर्मध्ये या वसुन्धरा सा धरात्मजस्य वर्तते। 
सूर्यचन्द्रौ- 
समुद्रमुद्रितक्षोणीनाथौ सूर्यनिशी श्वरौ वर्तेते। 


१८६ 


या; शुून्यराशय:, दिनदग्धराशय:, मासदग्धराशय:, मासशून्यास्तिथय: ४5 जा: 


शुभे कर्मणि विवर्जयेत्‌। 


विशेषाशुभनक्षत्रकाल:- 


अभुक्‍क्तमूलजं पित्र्यमभुक्तपितृधिष्ण्यभं जात॑ पुत्र॑ पुत्रीमपि परित्यजेत्‌। 
मूलनक्षत्रस्याद्यपादत: शिशु: स्वपितरं हन्ति, द्वितीयचरणजो मातरं॑ हन्ति, 
तृतीयो5र्थान्सुहुं।. च हन्ति। (चतुर्थचरणं शुभम्‌।)) . एतदेवाशुभफलं 
सार्पक्षै( आश्लेषानक्षत्रे ) प्रथमपादं त्यक्त्वान्यपादेषु भवेत्‌। तद्दोषशमनार्थाय प्रयत्नतः 


शान्ति कुर्यात्‌। 
शान्तिविधि: - 


स्वसग्यन ईशानभागे पूर्वे वोत्तरे भागे मण्डपं चतुरस््न॑ च चतुर्हस्तप्रमाणं चतुर्द्वार- 
समायुक्‍तं तोरणाद्यैरलंकृतं गोमयेनानुलिप्तं च मण्डपं विरचयेत्‌। पूवोक्तलक्षणोपेतं 
कुण्डमीशानतो बहि: कार्यम्‌। सुवर्णेन प्रमाणेन तदर्धनार्धन वा यथा वित्तानुसारेण 
निऋते: प्रतिमां कुर्यात्‌। उदुम्बरवटाश्रत्थप्लक्षाग्रत्वक्‌ सपल्‍लवा, शतौषधीमूल- 
शद्जुनवरत्नानि, मृत्तिका, पश्चामृताम्बुसदूबीजं, कुछ्डूमं, रोचनं, फलं च कुम्भे 


निःक्षिपेत्‌। 
दश सर्वोषिध्य : - 


कुष्ठ मांसी हरिद्रे द्वे मुरा शैलेयचन्दनं वचार्कचोरक॑ मुस्ता -एता दश 
सर्वोषध्य: कथ्यन्ते। 


१८७ 


अष्टविधा मृत्तिका- 


गजाश्वरथवल्मीकसज्भमस्थानसम्भवा श्षुद्रगोरजनगरद्वारस्थानस्था मृत्तिका - 


एषाष्टविधा मृत्तिका स्मृता। 
सद्वीज:- 
तिलमाषत्रीहियवा गोधूमानि प्रियज्भवश्चणकै: सहिता: सद्ठीजाख्यानि वर्तन्ते। 


ततः कर्ता स्वस्तिवाचनपूर्वक॑ श्रोत्रियान्‌ अष्ट-द्वादश वा षोडश ब्राह्मणान्‌ 
वरयेत्‌। ईशानादिचतुष्कोणे जलपूरितान्‌ पूर्वोक्तद्रव्यसंयुक्तानू रक्तवर्णकलशान्‌ 
स्थापयेत्‌। तन्दुलोपरि शतच्छिद्रं बृहत्कुम्भं, मण्डपमध्ये खड्गचर्मग्रदंष्टिण: स्थापयेत्‌। 
ततः मोषुणश्रेति मन्त्रेण निर्क्रतिं पूजयेत्‌। शुक्लाक्षताम्बरै: षोडशोपचारी:, 
दधिमध्वाक्षतै: कुम्भांस्तल्लिड्रमन्त्रकै: विधिवत्प्रपूजयेत्‌। गन्धपुष्पैश्च॒ धूपाद्ये: 
कुशपूर्वकैरर्चयेत्‌। रुद्रेण, भद्रेण, अग्निसूक्तेन, आनो भद्रा, पूर्वसूक्तेन, 
भक्तितो5र्चयेत्‌्त अत्र मूलाय. स्वाहा प्रजापतयेत्युपहोममन्त्री.. स्तः। 
'पलाशसमिदाज्येनाष्टसहख्लकमथवाष्टोत्तरशतं प्रत्येक जुहुयात्‌। मूलं 
प्रजामित्यष्टभिरनुवाकैर्मन्त्रद्ययेन वा सावित्र्यसौम्यनैर्क्रत्यमन्त्रेर श्वत्थसम्भवै: समिद्धिश्व 
तिलब्रीहीन्‌ व्याहतिभिह॒त्वा पूर्णाहुतिं जुहुयात्‌। तत: स्नानकर्म मड्भलघोषे: समाचरेत्‌। 
आद्यपादे पितुर्गण्डे त्रयाणामभिषेक॑ कुर्यात्त ततः शतच्छिद्रयुक्तं॑ बृहत्कुम्भं 
धारयित्वाभिषेकं कुर्यात्‌॥ अनेन पूजनाख्येन कर्मणा निऋति: प्रीयतामिति वाचयेत्‌। 
आचार्याय वृषभं लोहपिण्डं स्वशक्त्या सदक्षिणं दापयेत्‌। अन्यब्राह्मणेभ्यो यथाशकत्या 
दक्षिणां दद्यातू। श्रोत्रियाय विशिष्टाय ब्राह्मणाय कुटुम्बिने वस्रालड्डारसंयुक्तां पयस्विनी 


धेनुं दद्यात्‌। ततो भयलोभविवर्जितो ब्राह्मणान्‌ भोजयेत्‌। 


१८८ 


एवं यः श्रद्धया भक्तिसमन्वित: शान्ति कुरुते स गण्डदोषात्प्रमुच्यते। 
एतत्सर्वविधिं सार्पभेषपि प्रायेण समान॑ वर्तते। ततो मखान्ते सर्पेभ्य: स्वाहेति जुहुयात्‌। 
आश्लेषाभ्य: स्वाहा, दन्दशुकेभ्य: स्वाहेत्युपहोम॑ कारयेत्‌। सर्पेभ्य इत्यष्टी मन्त्रस्य 


आस्तिक-ऋषिखिरषु सर्पाश्व॒ देवता:। नमोस्तु सर्पेभ्य इति मन्त्रेण पूजनं कारयेत्‌। 


अथारिष्टयोगा: - 

(१) पष्टाप्टरे:फगश्वन्द्र: क्रूरग्रहैश्व युतवीक्षितस्तदा जातस्य सद्यो मृत्युद:, किन्तु 
शुभग्रहेक्षित: स्यात्तदाष्ट्रवर्षर्मृत्युदो भवेत्‌। 

(२) सौम्यग्रहो5पि यदा वक्र-क्रूरग्रहैर्वाक्षितस्तदा शशिवन्मृत्युदो भवति। 


(३) यस्य जन्मनक्षत्रे सूर्यार्कीन्दुकुजानां को5पि ग्रहों वर्तते तस्य जातकस्य पिता 


माता भ्राता वा निधन ब्रजेत्‌। 


(४ 


कहता 


लग्नगो भौमो5पि पापेक्षितो युत:, किन्तु न शुभेक्षितस्तदा मृत्युदो भवेत्‌। 
(५) अष्टरमस्थानगतो भौमो यदा सौरिणार्केण वा युतस्तदा मृत्युदो भवेत्‌। 
(६) पापान्वित: शशी धर्मद्यूनलग्नग:, शुभैरवीक्षितयुतस्तदा मृत्युप्रदो भवेत्‌। 


(७) सब्ध्यायां चब्द्रहोराद्यैर्गण्डान्तं निधनकारक॑ भवेत्‌। सूर्योदयास्ते मण्डलार्धात्तु 
(सूर्यार्धबिम्बात्‌) त्रिनाडिका सन्ध्या भवति। तथैवार्थोदयात्पूर्व॑ प्रातः सन्ध्या 
त्रिनाडिका भवति। 


१८९ 


(८) चक्रे पूर्वापरार्धेषु क्रूरसौम्येषु कौटराशिलग्नगे लग्नस्थाभिमुखै रथैर्जातो निधन 
याति। 


(९) लग्नसप्तमगौ पापग्रहौ वा चन्द्रो यदा क्रूरसंयुत:, सौम्यग्रहैरवीक्षित:, तदा 
शष्रान्मृत्युर्भवेत्‌। 
(१०) क्षीणे शशिनि लग्नभावस्थे पापै: केन्द्राप्ट!१-४-७-१ ०-८ )स्थानसंस्थितैर्नातो 
मृत्युमाप्नोति। सो5चिरायुर्न संशय: । 
(११ )पापग्रहयोरमध्यगश्वन्द्रो लग्नाद्रधान्त्यसप्तमभावग: ( ८-१२-७), तदा स 


शिशुरचिरान्मृत्युमाप्नोति। 


(१२) पापग्रहद्दयमध्यगते लग्ने चन्द्रसमाश्रिते, पापग्रहा: सप्ताष्टमस्थानगा: स्युस्तदा स 
शिशुर्मात्रा सह मरणं ब्रजेत्‌। 
(१३) रवौ पापाच्विते ग्रस्ते यदा लग्नगो भवेत्‌ू, तथाष्टमस्थानगो भौम: स्यात्तदा 
शस्त्रकृन्मरणं भवेत्‌। 
(१४) शनैश्वरार्कभौमेषु रि:फथधर्माष्टमस्थानगेषु, शुभग्रहैरवीक्ष्यमाणेषु जातो निधन 
ब्रजेत्‌। 


उक्तारिष्टयोगा यदा पापग्रहेण युतेक्षिता: स्युस्तदोक्तफलप्रदा भवेयु:, अन्यथा 


सौम्येक्षितयुतास्युस्तदा सर्वथा विफलप्रदा भवन्ति। 


१९० 


अरिष्टभड़पप्रदयोगा: - 


(१) एकोअपि गुरु-बुध-शुक्राणां लग्नात्केन्द्रगो यदि, तदा निखिलारिष्ट हन्ति, 


भास्करस्तिमिरनाशको यथा। 


(२) एक एवं बली जीवो लग्नगः सम्पूर्णारिष्टसशञ्लडयनाशको भवेत्‌, यथा भक्‍त्या 


शूलिनः प्रणाम: पापचयं हन्ति। 


(३) एक एव हि लग्नेश: केन्द्रगः सबल: स्यात्तदा निखिलारिष्ट॑ हन्ति, यथा पिनाकी 
त्रिपुरं हन्ति। 


(४) शुक्लपक्षे क्षपा(रात्रि)जन्मलग्ने सौम्यग्रहनिरीक्षिते तथा कृष्णपक्षे विपरीते 


जातस्यारिष्टविनाशो भवेत्‌। 


(५) यस्य जातस्य जन्मन्यपष्टमस्थानगता: स्वक्षेत्रगा ग्रहा: स्युस्ते शिशुं चिरायुषं 


कुर्वन्ति। 


१९१ 


अश्विन्यादिजन्मनक्षत्रफलम्‌- 
(१) अश्विनी- अश्विभे जातो नरो दक्ष:, सुरूप:, सुभग:, मतिमान्‌, भूषणप्रिय:, 


अद्भनावल्‍लभ:, शूरो वा भवेत्‌। 


(२) भरणी- कामोपचारकुशलः, सत्यवादी, दृढब्रत:, लघुभुक्‌, सत्यवान्‌ू, धीर:, 


अरोगी याम्यधिष्ण्यजो भवति। 


(३) कृत्तिका- तेजस्वी, मतिमान्‌, दान्तः:, बहुभुक्‌, प्रमदाप्रिय:, गम्भीर:, कुशल:, 
मानी, शुचि: वह्निधिष्ण्यसम्भवो भवति। 

(४) रोहिणी-शूर:, सुस्थिर:, धीर:, मानी, भोगभाक्‌, सुरतप्रिय:, प्रियवाक्‌, चतुर:, 
दक्ष:, तेजस्वी, ब्राह्मधिष्ण्यजो भवति। 


(५) मृगशीर्षम्-उत्साही, चपल:, भीरु:, धनी, सामप्रिय:, शुचि:, आगमज्ञ:, 


शुचिर्विद्वान्‌, पटु: सौम्यर्क्षमम्भवो भवति। 


(६) आर्द्रा-अविचारपर:, शूर:, क्रयविक्रयनैपुण:, गर्वी, हिंख़:, चण्डरति:, कृतघ्न: 


शिवधिष्ण्यजो भवेत्‌। 


(७) पुनर्वसु-दुर्मेधावान्‌, दर्शनीय:, स्त्रीपर:, श्लेष्मलोचन:, सहिष्णु:, अल्पसम्तुष्ट:, 


कहा 


शीघ्रगो5दितिधिष्ण्यज: भवेत्‌। 


(८) पुष्य:-सुभग:, पण्डित:, शूर:, दयालु:, धार्मिक:, धनी, कलाभिज्ञ:, सत्यरत:, 


कामी पुष्यर्क्षनो5लसो भवेत्‌। 


१९२ 


(९) आश्लेषा-धूर्त:, शूर:, क्रूरचेष्ट:, परदाररत:, शठ:, अवक्र:, व्यसनी, दान्तः 


सार्पनक्षत्रजो नरो भवति। 


(१०) मघा-शूर:, स्थूलहनु:, कोपी, वक्ता, क्लेशसह:, प्रभु:, सुरगुरावनुरतः, 
तेजस्वी पितृधिष्ण्यजो भवति। 


(११) पूर्वाफाल्गुनी-द्युतिमानू, अटन:, दाता, नृपः, शासखत्रविशारद:, 


कार्याकार्यविचारज्ञ:, पूर्वाभाग्यर्क्षसम्भवो भवति। 


(१२) उत्तराफाल्गुनी-जितशत्रु, सुखी, भोगी, प्रमदामदन:, कवि:, कलाभिज्ञ:, 


सत्यरत:, सुदिद्वान्‌ अर्यमर्क्षनो भवति। 


(१३) हस्तम्‌-मेधावी, तस्कर:, उत्साही, परकार्यरत:, अटन:, परन्तप:, कार्यकुशल:, 


सखत्रीलोल: सूर्यधिष्ण्यजो भवति। 


(१४) चित्रा-चित्रमाल्याम्बरधर:, कामशास्त्रविशारद:, द्युतिमानू, धनवान, भोगी, 


पण्डितस्त्वष्टधिष्ण्यजो भवति। 


(१५) स्वाती-धार्मिक:, प्रियवाक्यार्थ:, क्रयविक्रयनैपुण:, कामी, चरसुत:, दाता, 


विद्यावान्‌ मासुतर्क्षनो भवति। 


(१६) विशाखा-अल्पसूर्यापर:, श्लक्ष्ण:, मायापटु:, अरिन्दप:, जितेन्द्रिय:, अर्थवान्‌, 


लुब्धो विशाखर्श्षसम्भवो भवति। 


(१७) अनुराधा-आढ्य:, श्षुधानुरट:, विदेशस्थ:, अड्जनाप्रिय:, नृपार्चित:, छन्नपाप:, 


पिड़लो मैत्रधिष्ण्यजो भवति। 


१९२३ 


(१८) ज्येष्टा-बहुव्ययपर:, क्लेशसह:, कामी, दुरासद:, क्रूरचेष्ट:ः, मृषाभाषी, 


धनवान्रिन्द्रधिष्ण्यजो भवति। 


(१९ ) मूलम्‌-हिंस्र:, मानी, धनी, भोगी, परकार्यप्रतारक:, मिथोपचार:, सत्रीलोल:, 
श्लक्ष्णो निऋतिधिष्ण्यजो भवति। 


(२०) पूर्वाषाढा-सुकलत्र:, कामचार:, कुशल:, दृढसौहद:, क्लेशयुगू, वीर्यवान्‌, 


मानी तोयनक्षत्रसम्भवों भवति। 


(२१) उत्तराषाढा-कृतज्ञ:, धार्मिक:, शूर:, बहुमित्र:, विनीत:, सुकलत्र:, सुपुत्राढ्यो 
वैश्वदेवर्क्षमम्भवो भवति। 


(२२) श्रवणम्‌-उदार:, वीर:, श्रुतवान्‌, श्रीमानूु, वक्ता, धनान्वित:, कार्यकृत्‌, 


सुरताभिज्ञ:, धार्मिक: श्रवणर्क्षनो भवति। 


(२३) धनिष्ठा-धार्मिक:, व्यसनी, लुब्ध:,  नृत्यगीताड्नाप्रिय:, सामैकसाध्य:, 


तेजस्वी, वीर्यववान्‌ू वसुधिष्ण्यजो भवति। 
(२४) शतभिषा(शततारका ) - , (२५) पूर्वाभाद्रपदा- फलमप्राप्तम्‌। 


(२६) उत्तराभाद्रपदा-प्रजावानूु, धार्मिक:. वक्ता, जितशत्र:, सुखी, प्रभु:, 


स्वसहोत्साग्रज:, कामी झछाराहिर्बुध्य्यकक्षसम्भवों भवति। 


(२७) रेवती-रूपवान्‌ू, धनवान, भोगी, पण्डित:, अन्यजनार्थभुक्‌, कामी, दुर्गार्चित:, 
शूर:, परदेशग: पौष्णनो भवति। 


१९४ 


जन्मसमये जन्‍्मनक्षत्रे पापग्रहयुते सर्वे गुणा निर्गुणा जायन्ते, गुणा: 


पापग्रहायुक्ते शुभा भवन्ति। 


द्वादशांशफलम्‌- 


(१) 


(२) 


(३) 


(४) 


(५) 


(६) 


(७) 


(८) 


सत्रीलोल:, चपल:, दक्ष:, मानी प्रथमद्दवादशांशजो भवति। 


भोक्ता, शूर:, कार्यदक्ष.,. सहिष्णु:, वीर्यवान्‌, प्रभुट, परंतप:, कार्यदक्ष: 
द्वितीयद्वादशांशनजो भवति। 


पण्डित:. विबुधानीक:, मान्य:, गुणविभूषण:,. सौभाग्यसत्यसम्पन्न: 


तृतीयद्वादशांशजो भवति। 


कलत्रधनपुत्रीवान्‌, श्रीमान्‌ु, स्रीविजित:, सुखी, भूषणाढ्य:, अलस:, मानी, 


कर्कट(चतुर्थ ?)द्वादशांशजो भवति। 


नृपः, नृषोषमः, श्रीमानू, भोगी, जितेन्द्रिय:, नीतिज्ञ:, कार्यकुशलः, बन्धुद्विट्‌ 


पद्चमांशजो भवति। 


परकार्येषु निरतः, परगाथानुवादक:, ख््रीनिर्जितः, नट:, भोगी, चपलो 


वृश्चिकांशजो भवति। 


प्रेष्य., नट:, कलाभिज्ञ:, सत्रीलोल:, लिपिलेखक:, कार्यवान्‌ु, चपल:, भीरु:, 


वदान्यो धनुरंशजो भवति। 


पापाभिनिरत: पापकर्मणामधिपो5थवा, सत्रीलोल:, अर्थवानू, भोगी, वक्ता 


मकरांशजो भवति। 


१९७ 


(९) जीवहिंसापर:, क्रोधी, परदाररत:, अटन:, बन्धुद्विट, हार्य:, कुशल:, कलाभिज्ञो 


घटांशजो भवति। 


(१०) धीमानू, भोगी, कलाभिज्ञ:, श्रीमान्‌, वक्ता, अड्भनाप्रिय:, गृहीतवचन:, शूर:, 


दाता मीनांशसम्भवो भवति। 


ब्रह्मर्षिकश्यपेन रम्यैरेकोनपद्चाशदध्याये : सम्यग्रूपेण महासंहिता विनिर्मिता। 


।। इति कश्यपब्रह्मर्षिविरचिताया महासंहिताया अध्यायानां सार: ।। 


१९६ 


प्रथमो विभाग: 
पशञ्ञमं प्रकरणम्‌ 


तुलनात्मकमध्ययनम्‌ 


१९७ 


प्रथमो विभाग: 
पञ्ञमं प्रकरणम्‌ 


तुलनात्मकमध्ययनम्‌ 


कश्यपसंहिताया अन्यसंहितानां साक॑ तुलना- 
१) बृहत्संहितायां कश्यपस्योल्लेखो वर्षागर्भलक्षणसंदर्भे स्पष्टतया 
दृश्यते। तद्यथा- 
तल्लक्षणानि मुनिभिर्यानि निबद्धानि तानि दृष्ट्वेदम्‌। 
क्रियते गर्गपराशरकाश्यपवज्रादिरचितानि।।२॥। 
-बृ.सं.२१.२ (पृ.१५४) 
एवमेव नारदसंहितायां कश्यपस्याष्टादश ज्योतिषशास्त्रप्रवर्तकरूपेण 
स्पष्टतयासमुल्लेखो दृश्यते। तद्यथा- 
ब्रह्माचार्यों वसिष्ठोउत्रिर्मनु: पौलस्त्यरोमशौ। 
मरीचिरड्लिरा व्यासो नारद: शौनको भृगु:।।२॥। 
च्यवनो यवनो गर्ग: कश्यपश्च पराशर:। 
अष्टादशैते गम्भीरा ज्योतिःशाख्रप्रवर्तका: ।।३॥।। 
-ना.सं. अ.१.३ 
एतेन इंदं सिद्ध भवति -कश्यपस्थ समन्मानपूर्वक॑ समुल्लेखो 


नारदसंहिताबृहत्संहितयो: प्राप्यते। 


संहितानां बाह्मस्वरूपदृष्टया स्थूलरूपेण तुलना- 
(१) विविधसंहितानामध्यायसंख्या- 
१ .कश्यपसंहिताया अध्यायानां संख्या ४९ वर्तते। 
२.बृहत्संहिताया अध्यायानां संख्या १०७ वर्तते। 
३.नारदसंहिताया अध्यायानां संख्या ५५ वर्तते। 
४. वसिष्ठसंहिताया अध्यायानां संख्या ४६ वर्तते। 
५. भद्रबाहुसंहिताया अध्यायानां संख्या २७ वर्तते। 
अध्यायसंख्यादृष्टया बृहत्संहिताग्रन्थो विस्तृतो वर्तते। 
अन्यसंहितानामध्यायसंख्या प्रायेण कैश्िदेवाध्यायैर्भिन्ना दृश्यते। 
(२) सम्पूर्णग्रन्थे शलोकसंख्या- 
१.कश्यपसंहिताया: श्लोकसंख्या १,५५४ वर्तते। 
२.बृहत्संहिताया: श्लोकसंख्या २,८०२ वर्तते। 
३.नारदसंहिताया: श्लोकसंख्या १,२९० वर्तते। 
४.वसिष्ठसंहिताया: श्लोकसंख्या -- २,७१९ वर्तते। 
५.भद्रबाहुसंहिताया: श्लोकसंख्या १,७७९ वर्तते। 
श्लोकसंख्यादृष्तच्य्यापि बृहत्संहिता-वसिष्ठसंहितयोर्विषयविवेचन विस्तृतं वर्तते। 
विविधसंहितानां विषयविवेचनमध्यायक्रमानुसारेण - 
कश्यपसंहिता- 
(१ )शास्रोपनयनाध्याय: (श्लो. २२) ( २)सूर्यचाराध्याय: ( श्लो.३६) 


(३)चन्द्रचाराध्याय: (श्लो.१३) (४) भौमचाराध्याय:( श्लो. १४) 


१९९ 


(५)बुधचाराध्याय:(श्लो.१४) (६)गुरुचाराध्याय: (श्लो.३१) 
(७)शुक्रचाराध्याय: ( श्लो. १४) (८ )शनिचाराध्याय: ( श्लो. २) 

(९ )2राहुचाराध्याय: (श्लो.१२) (१०)केतुचाराध्याय: ( श्लो.१७) 
(११)अब्दलक्षणाध्याय: (श्लो.९०) (१२)तिथ्यध्याय:( श्लो.३४) 
(१३)वाराध्याय: (श्लो.१९) (१४)नक्षत्राध्याय: (श्लो.५८ ) 
(१५)योगाध्याय: ( श्लो.१०) (१६)करणाध्याय: ( श्लो.६) 

(१७) मुहूर्ताध्याय:(श्लो.१३) (१८ )उपग्रहाध्याय: ( श्लो.२२) 
(१९)संक्रान्त्यध्याय:( श्लो.२४) (२० )गोचराध्याय:( श्लो.१६) 
(२१)चन्द्रताराबलाध्याय: ( श्लो.९) (२२)सर्वलग्नाध्याय: (श्लो.४५) 

(२३) प्रथमार््तवाधानाध्याय: (श्लो.४३) ( २४)सीमन्ताध्याय: (श्लो.११) 
(२५)जातकर्माध्याय: (श्लो.६) (२६) अन्नप्राशनाध्याय: ( श्लो.१२) 
(२७)चौलाध्याय: (श्लो.१२) (२८ )उपनयनाध्याय: ( श्लो.४३) 
(२९)समावर्तनाध्याय: (श्लो.११) (३०)प्रश्नलक्षणाध्याय: ( श्लो.१६) 
(३१)कन्याप्रदानाध्याय: (श्लो..०) (३२)एकविंशतिदोषनिरूपणाध्याय: ( श्लो.९९ ) 
(३३)विवाहाध्याय: (श्लो.११४) (३४) श्राद्धाध्याय: (श्लो.३०) 

(३५) छुरिकाबन्धनाध्याय: (श्लो.१३) (३६०)यात्राध्याय: (श्लो.१००) 
(३७)प्रवेशाध्याय: (श्लो.९) (३८)वास्तुलक्षणाध्याय: ( श्लो९७) 
(३९)वास्तुपूजनाध्याय: ( श्लो.२० ) (४० )राजाभिषेकाध्याय: ( शलो. १४) 
(४१) प्रतिष्ठाध्याय:(श्लो.१४) (४२)वसखत्नलक्षणाध्याय:(श्लो.१२) 

(४३) अग्न्याधानाध्याय: (श्लो.१५) (४४)सपद्योवृष्टिलक्षणाध्याय: ( श्लो.१२) 
(४५)काकादिसंयोगोत्पातशान्त्यध्याय: ( श्लो.२४) (४६ )उत्पातशान्त्यध्याय: ( श्लो.९) 


२०० 


(४७)शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: (श्लो.२३) 

(४८ )निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: (श्लो.८७) (४९ )मिश्रकाध्याय: ( श्लो.१७७) 
बृहत्संहिताया विषया: - 

(१ )उपनयनाध्याय: (श्लो..१)  (२)सांवत्सरसूत्राध्याय: (श्लो.३९) 
(३)आदित्यचाराध्याय: (श्लो.४० ) (४)चन्द्रचाराध्याय: ( श्लो.३२) 
(५)राहुचाराध्याय:( श्लो.८) . (६)भौमचाराध्याय: (श्लो.१३) 
(७)बुधचाराध्याय:(श्लो.२०) (८ )बृहस्पतिचाराध्याय: ( श्लो.५३) 
(९)शुक्रचाराध्याय:(श्लो.४५). (१०)शनैश्वरचाराध्याय: (श्लो.२१) 
(११)केतुचाराध्याय: (श्लो.६२) (१२)अगस्त्यचाराध्याय:( श्लो.२२) 
(१३)सप्तर्षिचाराध्याय: (श्लो.११) ( १४)कूर्मविभागाध्याय: ( श्लो.३३) 
(१५)नक्षत्रव्यूहाध्याय: (श्लो.३२) (१६)ग्रहभक्तियोगाध्याय: ( श्लो.४२) 
(१७) ग्रहयुद्धाध्याय: (श्लो.२.७) (१८)शशिग्रहसमागमाध्याय: ( श्लो.८ ) 
(१९)ग्रहवर्षफलाध्याय: (श्लो.२२) ( २० )ग्रहशुद्भाटकाध्याय: ( श्लो.९) 
(२१)गर्भलक्षणाध्याय: (श्लो.३७) (२२)गर्भधारणाध्याय: ( श्लो.८ ) 

(२३) प्रवर्षणाध्याय:(श्लो.०)  (२४)रोहिणीयोगाध्याय: (श्लो.३६) 
(२५)स्वातीयोगाध्याय: (श्लो., (२६)आषाढीयोगाध्याय: (श्लो.१५) 
(२७)वातचक्राध्याय:(श्लो..)झ (२८)सपद्योवर्षणाध्याय: (श्लो. २४) 
(२९)कुसुमलताध्याय: (श्लो.१४) (३०)सन्ध्यालक्षणाध्याय: (श्लो.३३) 
(३१)दिग्दाहलक्षणाध्याय: (श्लो.५) (३ २) भूकम्पलक्षणाध्याय: ( श्लो. ३२) 
(३३) उल्कालक्षणाध्याय: (श्लो.३०) (३४)परिवेषलक्षणाध्याय: ( श्लो. २३) 


(३५) ३न्द्रायुधलक्षणाध्याय: (श्लो. ८ ) ( ३६)गन्धर्वनगरलक्षणाध्याय: ( श्लो.५ ) 


२०१ 


(३७) प्रतिसूर्यलक्षणाध्याय: (श्लो.३)( ३८ )रजोलक्षणाध्याय: ( श्लो.८ ) 

(३९ )निर्घातलक्षणाध्याय: ( श्लो.५) (४० )सस्यजाताध्याय: ( श्लो.१४) 

(४१ )द्रव्यनिश्चयाध्याय: (श्लो.१३) (४२)अर्धकाण्डाध्याय: (श्लो.१४) 

(४३) इन्द्रध्वजसम्पदध्याय: ( श्लो.६८ ) (४४ )नीराजनाध्याय:( श्लो.२८) 
(४५)खझ्जनकलक्षणाध्याय: (श्लो.१६)(४६ )उत्पाताध्याय: ( श्लो.९९) 
(४७)मयूरचित्राध्याय:( श्लो.२८) (४८ )पुष्यस्नानाध्याय: ( श्लो.८७) 
(४९)पट्टलक्षणाध्याय: (श्लो..). (५०)खड्गलक्षणाध्याय: ( श्लो. २६) 
(५१)अड्जविद्याध्याय: (श्लो.४४) (५२)पिटकलक्षणाध्याय:(श्लो.१०) 
(५३)वास्तुविद्याध्याय: (श्लो. १२५) (५४)दकार्गलाध्याय:( श्लो. १२५) 
(५५) वक्षायुवेंदाध्याय: (श्लो.३१) (५६)प्रासादलक्षणाध्याय: ( श्लो.३१) 
(५७)वज्जलेपाध्याय: (श्लो.). (५८)प्रतिमालक्षणाध्याय: (श्लो.५८ ) 
(५९ )वनसम्प्रवेशाध्याय: (श्लो.१४) (६० ) प्रतिमाप्रतिष्ठापनाध्याय: (श्लो. २२) 
(६१)गोलक्षणाध्याय:(श्लो. १.९) (६२) श्वलक्षणाध्याय: (श्लो.२) 
(६३)कुक्कुटलक्षणाध्याय: ( श्लो.३ ) (६४)कूर्मलक्षणाध्याय: ( श्लो. ३ ) 
(६५) छागलक्षणाध्याय: (श्लो.११) (६६)अश्वलक्षणाध्याय: ( श्लो. ५) 
(६७)हस्तिलक्षणाध्याय: (श्लो.१० ) (६८ )पुरुषलक्षणाध्याय: (श्लो.११६) 
(६९)पश्जमहापुरुषलक्षणाध्याय: (श्लो.४० ) (७० )सत्रीलक्षणाध्याय: ( श्लो. २६) 
(७१ )वस्रछेदनलक्षणाध्याय: (श्लो..४) (७२)चामरलक्षणाध्याय: ( श्लो.६) 
(७३)छत्रलक्षणाध्याय: ( श्लो.६) (७४)स्त्रीप्रशंसाध्याय: ( श्लो. २० ) 
(७५० )सौभाग्यकरणाध्याय: (श्लो.०) (७६) कान्दर्पिकाध्याय: (श्लो.१२) 
(७७) गन्धयुक्ति्नामाध्याय:( श्लो..७). (७८ )पुंस्रीसमागमायोगाध्याय: ( श्लो. २६ ) 


२०२ 


(७९ )शय्यासनालक्षणाध्याय: ( श्लो.३९) 


(८१)मुक्तलक्षणाध्याय: ( श्लो.३६) 
(८३)मरकतलक्षणाध्याय: (श्लो.१) 
(८५)दन्तकाष्ठलक्षणाध्याय: ( श्लो.९) 
(८७) अन्तरचक्राध्याय: (श्लो.४५) 
(८९) श्वचक्राध्याय: ( श्लो. २० ) 

(९१ )मृगचेष्टिताध्याय: ( श्लो.३ ) 

(९३) अश्वैज्िताध्याय: (श्लो.१५) 
(९५०)वायसविस्ताध्याय: ( श्लो.६२) 
(९७)पाकाध्याय: (श्लो. १७) 

(९९ )तिथिकर्मगुणाध्याय: ( श्लो.३ ) 
(१०१ )नक्षत्रजातकाध्याय: ( श्लो. १४) 
(१०३)विवाहपटलाध्याय: (श्लो.१३) 


(१०५ )रूपसत्राध्याय: ( श्लो.१६) 


(१०७) शास्त्रानुक्रमण्यध्याय: ( श्लो. १४) 


नारदसंहिताया विषया:- 


(८० )रत्नपरीक्षाध्याय: ( श्लो.१८ ) 
(८२)पद्दारागलक्षणाध्याय:(श्लो.११) 
(८४)दीपलक्षणाध्याय:श्लो. २) 
(८६)शाकुनाध्याय: (श्लो.८ ०) 

(८८ )विसर्ताध्याय: ( श्लो.४७) 

(९० )शिवास्ताध्याय: ( श्लो.१५) 
(९२)गवेज्धिताध्याय:( श्लो.३ ) 
(९४)हस्तिचेष्टिताध्याय: (एलो.१४) 
(९६)शाकुनोत्तराध्याय: ( श्लो. १७) 
(९८ )नक्षत्रकर्मगुणाध्याय: (श्लो.१७) 
(१०० )करणगुणाध्याय: ( श्लो.८ ) 
(१०२)राशिविभागाध्याय: ( श्लो.७) 
(१०४)ग्रहगोचराध्याय: (श्लो.६४ ) 


(१०६)उपसंहाराध्याय: (श्लो.६) 


(१ )शासत्रोपनयनाध्याय: (श्लो.१६) (२)ग्रहचाराध्याय: ( श्लो.१४२) 


(सू.२७-चं.१०-भौ.११-बु.१५-गु.३ १-शु.९-श.६-रा. १ ३के.२० ) 


(३) संवत्सरफलाध्याय:(श्लो.७६)(४)तिथिलक्षणाध्याय: ( श्लो.३८) 


(५)वारलक्षणाध्याय:८ श्लो.२०) (६)नक्षत्रफलाध्याय:( श्लो.६९) 


(७)योगप्रकरणासध्याय: (श्लो.८) (८)करणाध्याय: (श्लो.४) 


२०३ 


(९)मुहूर्ताध्याय: ( श्लो.७) (१०)उपग्रहाध्याय:( श्लो. २१) 
(११)सड्क्रान्तिलक्षणाध्याय: (श्लो.२६)( १२)गोचराध्याय: ( श्लो.१३) 
(१३)चन्धबलाध्याय: (श्लो..) (१४)सर्वलग्नाध्याय:( श्लो. २४) 

(१५) प्रथमार्तवाध्याय:( श्लो.३४) (१६)आधानाध्याय:(श्लो.५) 

(१७) पुंसवनाध्याय(श्लो.१) (१८ )सीमन्तोन्नयनाध्याय: ( श्लो.६) 
(१९)जातकमाध्याय:( श्लो.) (२०)नामकरणाध्याय:( श्लो.४) 
(२१)अन्नप्राशनाध्याय: (श्लो.६). (२२)चौलाध्याय: (श्लो.८ ) 
(२३)मड्जनलाहूरार्पणं नामाध्याय: (श्लो.४) (२४)उपनयनाध्याय: (श्लो.३५) 
(२५०)छुरिकाबन्धनाध्याय: (श्लो.१९) (२६)समावर्तनाध्याय: ( श्लो.४) 
(२७)विवाहप्रश्नलग्नाध्याय: (श्लो.१३) (२८)कन्यावरणाध्याय: ( श्लो.८ ) 
(२९)विवाहाध्याय: (श्लो.१६२) (३०)सुरप्रतिष्ठाध्याय: (श्लो.१९) 
(३१)वास्तुविधानाध्याय: (श्लो.६२) (३२)वास्तुलक्षणाध्याय: (श्लो. २० ) 
(३३) यात्राध्याय:(श्लो.९२) (३४) प्रवेशाध्याय: (श्लो.८ ) 
(३५)सद्योवृष्टिलक्षणाध्याय: ( श्लो.१९) (३६)कूर्मविभागाध्याय: ( श्लो.६) 
(३७) उत्पाताध्याय:(श्लो..८) (३८)वायसमैथुनलक्षणाध्याय: ( श्लो. ११) 
(३९)पल्लीसरटाशुभस्थानशान्तिप्रकरणाध्याय: ( श्लो.१३) 

(४० )कपोतपिद्नलादिशान्त्यध्याय: ( श्लो. ११) 

(४१ )शिथिलीजननशान्त्याध्याय: ( श्लो.९) (४२)निमित्तशान्त्यध्याय: ( श्लो.५) 
(४३)उल्कालक्षणाध्याय: (श्लो..७). (४४)परिवेषलक्षणाध्याय: ( श्लो. १८) 
(४५)इन्द्रचापलक्षणाध्याय:(श्लो..). (४६०)गन्धर्वनगरदर्शनाध्याय: ( श्लो.४) 
(४७) प्रतिसूर्यलक्षणाध्याय: ( श्लो.४ ) (४८ )निर्घातलक्षणाध्याय: ( श्लो.६) 


२०४ 


(४९ )दिग्दाहलक्षणाध्याय: ( श्लो.५) 
(५१) भूकम्पलक्षणाध्याय: (श्लो.१०) 
(५३)मिश्रकाध्याय:( श्लो. २३) 
वसिष्ठसंहिताया विषयानुक्रम:- 

(१ )शास्त्ररूपाध्याय: (श्लो.१३) 
(३)चन्द्रचाराध्याय: (श्लो.२१) 
(५)बुधचाराध्याय:(श्लो.१७) 
(७)शुक्रचाराध्याय: ( श्लो. १९) 


(९ )राहुचाराध्याय: ( श्लो.६२) 


(५० )रजोलक्षणाध्याय: (श्लो.७) 
(५२)नक्षत्रगुणाध्याय: (श्लो. २७) 


(५४) भश्राद्धलक्षणाध्याय:(श्लो.२१ ) 


(२)अर्कचाराध्याय: ( श्लो. २५) 
(४) भौमचाराध्याय: ( श्लो. १५) 
(६)गुरुचाराध्याय: (श्लो.१०१) 
(८ )शनिचाराध्याय: ( श्लो.६) 


(१०)केतुचाराध्याय: (श्लो.५० ) 


(११ )वर्षेशादिनिर्णयफलाध्याय: ( श्लो.५० ) (१२ )तिथिस्वरूपाध्याय: ( श्लो.७५ ) 


(१३)वारस्वरूपाध्याय: (श्लो.२० ) 
(१५)योगाध्याय:(श्लो.४१) 

(१७) मुहूर्ताध्याय: ( श्लो.९) 
(१९)संक्रान्त्यध्याय: ( श्लो.३१) 

(२१ )उपग्रहाध्याय:( श्लो. १० ) 
(२३)लग्नबलाध्याय: ( श्लो.४७) 
(२५ )पुंसवमसीमन्ताध्याय: ( श्लो.१७) 
(२७) अन्नप्राशनाध्याय: (श्लो.१० ) 
(२९ )उपनयनाध्याय: (श्लो.७९ ) 
(३१)विवाहप्रश्नाध्याय: ( श्लो.८ ) 


(३३)राज्याभिषेकाध्याय: ( श्लो.६० ) 


(१४)नक्षत्रस्वरूपाध्याय: (श्लो.११२) 
(१६)करणाध्याय: (श्लो. १९) 

(१८ )गोचराध्याय: (श्लो. १७९) 

(२० )चन्द्रताराबलाध्याय: ( श्लो.१२) 
(२२)ग्रहकूटाध्याय: (श्लो. १४) 
(२४)आधानाध्याय: ( श्लो.४८ ) 

(२६ )जातकर्मनामकर्माध्याय: ( शलो.४ ) 
(२८ )चौलाध्याय: (श्लो.१२) 

(३० )समावर्तनाध्याय: ( श्लो.३ ) 
(३२)विवाहाध्याय: ( श्लो. २४४) 


(३४)अश्वारिष्टशान्त्यध्याय:( श्लो.२३) 


२०५ 


(३५)गजारिए्रशान्त्यध्याय: (श्लो.४६).. (३६०)ग्रहणशान्त्यध्याय: ( श्लो. २४) 
(३७) यात्राध्याय: (श्लो.२३३) (३८ )गृहप्रवेशाध्याय: ( श्लो. २४) 
(३९)वास्त्वध्याय:(श्लो.२२३) (४० )सुरप्रतिष्ठाध्याय: (श्लो.२१) 
(४१ )गुणनिरूपणाध्याय: (श्लो.५२) (४२ )दोषनिरूपणाध्याय:( श्लो. १४८ ) 
(४३)गुणदोषापवादाध्याय: (श्लो.१७२) (४४)वस्त्रपरिधानाध्याय: (श्लो.१३) 
(४५)उत्पाताध्याय: (श्लो. १९३) (४६) रोगोत्पत्तिशान्त्यध्याय: ( श्लो. ११४) 
भद्गबाहुसंहिताया विषयानुक्रम: - 

(१)ग्रन्थाज्गसञ्चयाध्याय: (श्लो. २१) (२)उल्कालक्षणाध्याय:(श्लो.१२) 
(३)निमित्तशास्राध्याय: (श्लो.६९ ) (४)परिवेषवर्णनाध्याय: ( श्लो.३९) 
(५)विद्युल्लक्षणाध्याय: ( श्लो.२५) (६)अभ्नलक्षणाध्याय: (श्लो.३१) 
(७)सन्ध्यालक्षणाध्याय: ( श्लो.२६) (८ )मेघकाण्डाध्याय: ( श्लो. २७) 

(९ )वातलक्षणाध्याय: (श्लो.६५) (१०)वर्षणाध्याय:( श्लो.५५) 
(११)गन्धर्वनगराध्याय: ( श्लो.३१) (१२)गर्भवातलक्षणाध्याय: ( श्लो.३८ ) 
(१३)राजयात्राध्याय: ( श्लो. १८६) 


(१४)सकलशुभाशुभव्याख्यानविधानकथनाध्याय: (श्लो.१८२) 


(१५)शुक्रचार: (श्लो. २३१) (१६) शनैश्वरचार: (श्लो.३२) 
(१७)बृहस्पतिचार: ( श्लो.४६ ) (१८ )बुधचार: (श्लो. ३७) 
(१९)अड्जारकचार: (श्लो.३९) (२० )राहुचार: ( श्लो.६३) 
(२१)केतुचार: (श्लो.५८ ) (२२)आदित्यचार:(श्लो.२१) 
(२३)चन्द्रचार: ( श्लो.५८ ) (२४)ग्रहयुद्धनामाध्याय: ( श्लो.४३ ) 


(२५)सडग्रहयोगार्धकाण्डाध्याय: (श्लो.०) . (२६)सस्‍्वप्नाध्याय: (श्लो.८६) 


२०६ 


(२७) वस्त्रव्यवहारनिमित्तकोध्याय: ( श्लो.३) (२८ )परिशिष्टाध्याय: ( श्लो. १९५) 
कश्यपसंहिता-बृहत्संहितयोरविषयसाम्यम्‌- 
एते निम्नलिखिता विषया द्वयो: समाना वर्तन्ते। 


(१ )शास्त्रोपनयनाध्याय: (२) _ सूर्यचाराध्याय: (३)चन्द्रचाराध्याय: 
(४) भौमचाराध्याय: (५)बुधचाराध्याय: (६)गुरुचाराध्याय: 
(७)शुक्रचाराध्याय: (८ )शनिचाराध्याय: (९ )राहुचाराध्याय: 
(१०)केतुचाराध्याय: | 

विषयेषु भिन्नताविचारः 


कश्यपसंहितोक्ता निम्नलिखितोक्तविषया बृहत्संहितायां न वर्णिता: सन्ति। 
(११)अब्दलक्षणाध्याय:ः. (१३)वाराध्याय: (१५)योगाध्याय: 

(१७) मुहूर्ताध्याय: (१८ )उपग्रहाध्याय: (१९)संक्रान्त्यध्याय: 
(२१)चन्द्रताराबलाध्याय: (२२)सर्वलग्नाध्यायः (२३) प्रथमार्त्तवाधानाध्याय: 
(२४ )सीमन्ताध्याय: (२५)जातकर्माध्याय: (२६) अन्नप्राशनाध्याय: 
(२७) चौलाध्याय: (२८ )उठपनयनाध्याय: ( २९ )समावर्तनाध्याय: 
(३०)प्रश्नलक्षणाध्याय: (३१)कन्याप्रदानाध्याय: 
(३२)एकविंशतिदोषनिरूपणाध्याय: (३३ )विवाहाध्याय: 

(३४) श्राद्धाध्याय: (३९)वास्तुपूजनाध्याय: (४३) अग्न्याधानाध्याय: 
(४५ )काकादिसंयोगोत्पातशान्त्यध्याय: (४७)शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: 
(४८ )निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: (४९ )मिश्रकाध्याय: | 

२)बृहत्संहितोक्ता निन्‍्मलिखिता विषया: कश्यपसंहितायां न वर्णिता: सन्ति। 
(२)सांवत्सरसूत्राध्याय: (१२)अगस्त्यचाराध्याय: (१३)सप्तर्षिचाराध्याय: 


२०७ 


(१४) कूर्मविभागाध्याय: (१५)नक्षत्रव्यूहाध्याय: (१६)ग्रहभक्तियोगाध्याय: 
(१९)ग्रहवर्षफलाध्याय: (२०)ग्रहशुड्भाटकाध्याय: (२३०) प्रवर्षणाध्याय: 
(२४)रोहिणीयोगाध्याय: ( २५)स्वातीयोगाध्याय: (२६) आषाढीयोगाध्याय: 
(२७)वातचक्राध्याय: (२९ )कुसुमलताध्याय: (३० )सन्ध्यालक्षणाध्याय: 

(४० )सस्यजाताध्याय: (४३)३न्द्रध्वजसम्पदध्याय: (४८ )पुष्यस्नानाध्याय: 
(४९)पट्टलक्षणाध्याय: (५१)अद्भविद्याध्याय: (५२)पिटकलक्षणाध्याय: 
(५४)दकार्गलाध्याय: (५५)वृक्षायुवेंदाध्याय: (५७)वज्रलेपाध्याय: 
(६१)गोलक्षणाध्याय: (६२) श्व॒लक्षणाध्याय: (६३)कुक्कुटलक्षणाध्याय: 

(६४०) कूर्मलक्षणाध्याय: (६५)छागलक्षणाध्याय: (६६)अश्वलक्षणाध्याय: 
(६७)हस्तिलक्षणाध्याय: (६८ )पुरुषलक्षणाध्याय: (६९ )पशञ्ञमहापुरुषलक्षणाध्याय: 
(७०)स्त्रीलक्षणाध्याय: (७२)चामरलक्षणाध्याय: (७३)छत्रलक्षणाध्याय: 

(७४) स्त्रीप्रसंशाध्याय: (७५ )सौभाग्यकरणाध्याय: (७६ )कान्दर्पिकाध्याय: 

(७७) गन्धयुक्तिर्नामाध्याय: ( ७८ )पुंख्नीसमागमायोगाध्याय: (८० )रत्लपरीक्षाध्याय: 
(८१)मुक्तलक्षणाध्याय: (८२)पद्मरागलक्षणाध्याय: (८३ )मरकतलक्षणाध्याय: 
(८४)दीपलक्षणाध्याय: (८६)शाकुनाध्याय: (८७) अन्तरचक्राध्याय: 
(८८ )विस्ताध्याय: (८९ ) श्वचक्राध्याय: (९० )शिवास्ताध्याय: 

(९१ )मृगचेष्टिताध्यायः. (९२)गवेड्जिताध्याय: (९३) अश्वैज्धिताध्याय: 
(९४)हस्तिचेष्टिताध्याय:ः (९५)वायसविसुताध्याय: (९६)शाकुनोत्तराध्याय: 


(९७)पाकाध्याय: (१०२)राशिविभागाध्याय: (१५०६)उपसंहाराध्याय:। 


कश्यपसंहिता-नारदसंहितयोर्विषयसाम्यम्‌- 

(१ )शास्रोपनयनाध्याय: (२) सूर्यचाराध्याय: (३)चन्द्रचाराध्याय: 
(४) भौमचाराध्याय: (५)बुधचाराध्याय: (६)गुरुचाराध्याय: (७)शुक्रचाराध्याय: 
(८ )शनिचाराध्याय: (९ )राहुचाराध्याय: (१०)केतुचाराध्याय: 
(११)अब्दलक्षणाध्याय: (१२)तिथ्यध्याय: (१३)वाराध्याय: (१४)नक्षत्राध्याय: 


(१५)योगाध्याय: (१६)करणाध्याय: (१७ )मुहूर्ताध्याय: (१८ )उपग्रहाध्याय: 


(१९)संक्रान्त्यध्याय: (२० )गोचराध्याय: ( २१ )चन्द्रताराबलाध्याय: 
(२२) सर्वलग्नाध्याय: (२३) प्रथमार््तवाधानाध्याय: ( २४ )सीमन्ताध्याय: 
(२५)जातकर्माध्याय: ( २६) अन्नप्राशनाध्याय: (२७) चौलाध्याय: 
( २८ )उपनयनाध्याय: (२९ )समावर्तनाध्याय: ( ३०)प्रश्नलक्षणाध्याय: 


(३१)कन्याप्रदानाध्याय: (३२)एकविंशतिदोषनिरूपणाध्याय: (३३)विवाहाध्याय: 
(३४) श्राद्धाध्याय: (३५) छरिकाबन्धनाध्याय: (३६०) यात्राध्याय: 
(३७) प्रवेशाध्याय: (३८ )वास्तुलक्षणाध्याय: (३९)वास्तुपूजनाध्याय: 
(४० )राजाभिषेकाध्याय: (४१०) प्रतिष्ठाध्याययः (४४)स्ग्योवृष्टिलक्षणाध्याय: 
(४५ )काकादिसंयोगोत्पातशान्त्यध्याय: (४६ )उत्पातशान्त्यध्याय: 
(४७)शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: (४८ )निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: 
(२३)मड्जनलाहुरार्पणं नामाध्याय:। 
कश्यपसंहितोक्तनिम्नविषयौ नारदसंहितायां नोपलभ्येते- 

(४३) अग्न्याधानाध्याय: (४२ )वखत्नलक्षणाध्याय:। 

नारदसंहितोक्तो निम्मनलिखितविषय: कश्यपसंहितायां नोपलभ्यते- 


(३६)कूर्मविभागाध्याय:। 


२०९ 


कश्यपसंहिताया वसिष्ठसंहितोक्तविषयै: साम्यम्‌- 

(१ )शास्रोपनयनाध्याय: (२) सूर्यचाराध्याय: (३ )चन्द्रचाराध्याय: 

(४) भौमचाराध्याय: (५)बुधचाराध्याय: (६)गुरुचाराध्याय: (७)शुक्रचाराध्याय: 
(८ )शनिचाराध्याय: (९ )राहुचाराध्याय: (१०)केतुचाराध्याय: 
(११)अब्दलक्षणाध्याय: (१२)तिथ्यध्याय: (१३)वाराध्याय: (१४)नक्षत्राध्याय: 
(१५)योगाध्याय: (१६)करणाध्याय: . (१७)मुहूर्ताध्याय: (१८ )उपग्रहाध्याय: 
(१९)संक्रान्त्यध्याय: (२० )गोचराध्याय: (२१ )चन्द्रताराबलाध्याय: 

(२२) सर्वलग्नाध्याय: (२३०) प्रथमार््तवाधानाध्याय: (२४)सीमन्ताध्याय: 
(२५)जातकर्माध्याय: (२६) अन्नप्राशनाध्याय: ( २७)चौलाध्याय: 

(२८ )उपनयनाध्याय: (२९ )समावर्तनाध्याय: (३० )प्रश्नलक्षणाध्याय: 


(३२)एकविंशतिदोषनिरूपणाध्याय: (३३)विवाहाध्याय: (३६०)यात्राध्याय: 


(३७) प्रवेशाध्याय: (३८ )वास्तुलक्षणाध्याय: (३९)वास्तुपूजनाध्याय: 
(४० )राजाभिषेकाध्याय: (४९१ )प्रतिष्ठाध्याय: (४२)वसख््रलक्षणाध्याय: 
(४५ )काकादिसंयोगोत्पातशान्त्यध्याय: (४६ )उत्पातशान्त्यध्याय: 


(४७)शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: (४८ )निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: । 
कश्यपसंहितोक्ता निम्नलिखिता विषया वसिष्ठसंहितायां न प्राप्यन्ते - 
(३१)कन्याप्रदानाध्याय: (३४०) श्राद्धाध्याय: (३५)छुरिकाबन्धनाध्याय: 
(४३) अग्न्याधानाध्याय: (४४)सप्योवृष्टिलक्षणाध्याय: (४९)मिश्रकाध्याय: 
वसिष्ठसंहितोक्ता निम्नलिखिता विषया: कश्यपसंहितायां न प्राप्यन्ते - 
(२२)ग्रहकूटाध्याय: ( ३५)गजारिष्टशान्त्यध्याय: (३६)ग्रहणशान्त्यध्याय: 


(४६ )रोगोत्पत्तिशान्त्यध्याय: । 


२१० 


कश्यपसंहिताया भद्रबाहुसंहितोक्तविषयै: साम्यम्‌- 

( २)सूर्यचाराध्याय: (३)चन्द्रचाराध्याय: (४)भौमचाराध्याय: (५)बुधचाराध्याय: 
(६)गुरुचाराध्याय: (७)शुक्रचाराध्याय: (८ )शनिचाराध्याय: (९)राहुचाराध्याय: 
(१०)केतुचाराध्याय: (२० )गोचराध्याय: (४२ )वस्नलक्षणाध्याय: 
(४४) सपद्योवृष्टिलक्षणाध्याय: | 

कश्यपसंहितोक्ता निम्नलिखिता विषया भद्गबाहुसंहितायां न सन्ति- 
(११)अब्दलक्षणाध्याय: (१२)तिथ्यध्याय: (१३)वाराध्याय: (१४)नक्षत्राध्याय: 


(१५)योगाध्याय: (१६)करणाध्याय: (१७ )मुहूर्ताध्याय: (१८ )उपग्रहाध्याय: 


(१९)संक्रान्त्यध्याय: (२१)चन्द्रताराबलाध्याय: (२२)सर्वलग्नाध्याय: 
(२३०) प्रथमार्त्तवाधानाध्याय: (२४)सीमन्ताध्याय: (२५)जातकर्माध्याय: 
(२६) अन्नप्राशनाध्याय: (२७)चौलाध्याय: (२८ )उपनयनाध्याय: 


(२९ )समावर्तनाध्याय: (३०) प्रश्नलक्षणाध्याय: (३१ )कन्याप्रदानाध्याय: 
(३२)एकविंशतिदोषनिरूपणाध्याय:  (३३)विवाहाध्याय: (३४०१ श्राद्धाध्याय: 
(३५) छरिकाबन्धनाध्याय: (३६) यात्राध्याय: (३७) प्रवेशाध्याय: 


( ३८)वास्तुलक्षणाध्याय: ( ३९ )वास्तुपूजनाध्याय: (४० )राजाभिषेकाध्याय: 


(४१ )प्रतिष्ठाध्याय: (४३) अग्न्याधानाध्याय: 
(४५ )काकादिसंयोगोत्पातशान्त्यध्याय: (४६ )उत्पातशान्त्यध्याय: 
(४७ )शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: (४८ )निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: 
(४९ )मिश्रकाध्याय:। 


२११ 


भद्गबाहुसंहितोक्ता निम्मलिखिता विषया: कश्यपसंहितायां न सन्ति। 
(३)निमित्तशाखम्‌ (२४०)ग्रहयुद्धनामाध्याय: (२५)सड्गग्रहयोगार्धकाण्डाध्याय: 
(२६)स्वप्नाध्याय: (२८ )परिशिष्टाध्याय:। 
विषयविवेचनवर्णनेनेदं दृश्यते यत्‌ -बृहत्संहितायां बहवों नवीना विषया 
विश्लेषिता:, भद्रबाहुसंहितायामपि बहवो<न्या विषया वर्तन्ते। नारद-कश्यपयो: प्रायेण 
समानत्वं, तथापि क्वचिद्धिन्नविषयानां प्रतिपादनम्‌। वसिष्ठसंहितया सारक॑ कश्यपस्य 
विषयसाम्यं तथापि वसिष्ठसंहितायां विस्तारेण विषयप्रतिपादनं वर्तते। 
संहिताग्रन्थानां मकुलाचरणम्‌- 
१ .कश्यपसंहिता- 
महेशाय नमस्तमै सच्चिदानन्दरूपिणे। 
नतामरकिरीटौघप्रभाविस्फुरिताड्मप्रये।।१ ।। 
कश्यपसंहिताकारो भगवत: शिवस्य वन्दनेन ग्रन्थारम्भ॑ करोति। तस्योपरि 
शैवसम्प्रदायस्य प्रभावों दरीदृश्यते। 
२.बृहत्संहिता- 
जयति जगत: प्रसूतिरविश्वात्मा सहजभूषणं नभस:। 
द्रतकनकसदृशद्शशतमयूखमालार्चित: सविता।।१॥।। 
बृहत्संहिताकार: सूर्यदेवताया वन्दनेन ग्रन्थारम्भ॑ करोति। सः सूर्योपासको 
ज्ञायते। अन्यग्रन्थेष्वपि वराहमिहिर: सूर्यमेव प्रायेण प्रस्तौति। 
३ .नारदसंहिता- 
अणोरणुतर: साक्षादीश्वरो महतो महान्‌। 
आत्मागुहायां निहितो जन्‍्तोर्जयत्यतीद्द्रिय: ।।१ ।। 


२१२ 


नारदसंहिताकार: परमात्मन:-ईश्वरस्य वन्दनेन ग्रन्थारम्भ॑ करोति।अस्मान्‌ 
स्मारयति चोपनिषद्वाक्यं- अणोरणीयान्महतो महीयान्‌ 
आत्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्‌।। -कठोपनिषत्‌ २.२० 
४. वसिष्ठटसंहिता- 
प्रह्ोी5म्भोजभवामरेन्द्रनिकरस्फूर्जत्किरीटोज्वल- 
ज्ज्योत्स्नालीढपदारविन्दयुगलस्तत्त्वस्वरूपो रवि: । 
ब्रह्मण्डोदरसंस्थिताखिलजगत्तद्ध्वान्तविध्व॑ंसनं 
य: कुर्वन्नेखिलं जगत्प्रतिदिनं पर्येति कालात्मक: ।।१॥। 
वसिष्ठसंहिताकार: कालात्मकस्य भगवत: सूर्यस्य वन्दनेन ग्रन्थारम्भं॑ करोति। 
५.भद्गबाहुसंहिता- 
नमस्कृत्य जिन॑ वीर सुरासुरनतक्रमम्‌। 
यस्य ज्ञानाम्बुधे: प्राप्य किश्चिद्‌ वक्ष्ये निमित्तकम्‌।।१।। 
भद्रबाहुसंहिताकारो जिनवन्दनेन ग्रन्थारम्भ॑ करोति। तस्योपरि जैनसम्प्रदायस्य 
प्रभावों दृश्यते। 
विषयगतं वैधर्म्यम्‌- 
१ पश्चाड़ुम्‌- 
बृ.सं.-पद्माड़विषये तिथि-नक्षत्र-करणविषयक॑ विवेचनं दृश्यते, किन्तु 
वार-योगविषयक॑ विवेचनं न दृश्यते। कश्यपसंहितायां पद्चाड्रविषयर्क॑ं विवरणं- 
विवेचन पूर्णतया दृश्यते। नारदसंहितायामपि पश्चाड्रविषयकं विवरणं-विवेचनं पूर्णतया 
दरीदृश्यते। वसिष्ठसंहितायां पद्चाड्रविषय्कं विवरणं-विवेचनं पूर्णतया दरीदृश्यते। 


भद्रबाहुसंहितायां पञ्चाड्भविषयकं विवरणं-विवेचन नैव प्राप्यते। 


२१३ 


२ संस्कारा: 

बृहत्संहितायां संस्कारविषयकं॑ विवेचनं स्वल्पमेव चौल-विवाहपटलरूपं 
प्राप्पते, नारदसंहितायां विवरणमुपलभ्यते, वसिष्ठसंहितायां सर्वसंस्काराणां मुहूर्तस्य 
पूर्णया विवरणं प्राप्यते। कश्यपसंहितायां संस्काराणां विवेचनं वर्तति। 
भद्रबाहुसंहितायां संस्काराणां तन्मुहूतानां च किद्ञिन्मात्रोडपि विचारो न प्राप्यते। 

कश्यप-नारद-संहितयो: श्राद्धविषयोडपि विवेचत:। तयो: स विशेष: । किन्तु 
बृहत्संहिता-वसिष्ठसंहिता-भद्रबाहुसंहितासु चायं विषयो नास्ति। 

कश्यप-नारद-वसिष्ठसंहितासु_ सर्वलग्नाध्यायो विशिष्ट:। बृहत्संहिता- 
भद्रबाहसंहितयो: स॒ न दृश्यते। बृहत्संहितायां देवतामूर्तीनां विकारस्थ विवरणं न 
दृश्यते। नारद-कश्यपसंहितयोरेतद्‌ विवेचितम्‌। नारदसंहितायां मूर्तिविकार- 
जनितमशुभफलं तच्छान्त्यर्थ च शान्तिवर्णं न दृश्यते। वसिष्ठ-भद्गबाहुसंहिता- 
योर्मूर्तिविकारजनितमशुभफल तच्छान्त्यर्थ शान्तिवर्णनं च न दृश्यते। 
कश्यप-बृहत्संहितयो: सूक्ष्मतया प्रतिपद्यसिद्धान्ततुलना- 
अध्याय: ९ 

बृहत्संहिताग्रन्थो5नेकपूर्वसूरिणां ज्योतिषशासत्रकाराणां सिद्धान्तानू आलोडब 
तेषां मतमतान्तराणां सड्डूलनं कृत्वा स्वमतप्रतिपादनपूर्वक॑ वराहेण प्रणीत:। तेन 
कश्यपस्य महर्षेमतमपि विचारितम्‌। काश्यपसंहिताग्रन्थ: केवलं स्वमतप्रतिपादनपूर्वक 
ब्रह्मर्षिफश्यपेन प्रणीत:। कश्यपसंहितायां अष्टादशज्योतिषप्रवर्तकानां समुल्लेख: 
कृत:। किन्तु एतेषामार्षप्रवर्तकानां बृहत्संहितायां समुल्लेखो न प्राप्यते। कश्यपसंहिता 
आ्पग्रन्थो विद्यते। बृहत्संहिता सड्डूलितो ग्रन्थ:। बृ.सं.-जगदुत्त्पत्तिवर्णं, तत्र 
कपिलादिमुनीनां समुल्लेखो वर्तते। क.सं. न प्राप्यते। स्कन्दत्रयवर्णेी बृ.सं.- 


२१४ 


१)संहिता २)सिद्धान्त: ३) होरा इति क्रम:.. किन्तु क.सं.-१) सिद्धान्तः 
२)जातकम्‌ ३) संहिता। अत्र क्रमभेदो वर्तत। टद्वयोरपि 
स्रिस्कन्धज्योतिषशास्त्रकाररूपेण प्रसिद्धि। क.सं.- अध्यायानां विषयानुक्रमः 
प्रथमाध्याये निदर्शित:। बृ.सं.- अन्तिमाध्याये (अ.क्र.-१०७) कथितम्‌। बृ.सं.- 
ज्योतिषशास्त्रस्य प्रयोजन नोक्तम्‌। क.सं.- ज्योतिषशासत्रस्थ प्रयोजनं सकारणं वर्णितं 
वर्तती। बू.सं.-सांवत्सरसूत्राध्यायनाम्नि द्वितीयाध्याये ३९ श्लोका वर्तन्ते। 
अस्मिननध्याये दैवज्ञानां गुणदोषा:, नक्षत्रसूचकस्य दैवज्ञस्य लक्षणं -फलं चोक्‍्तम्‌। 
गर्गादीनां विष्णुगुप्तादीनां च वचनानि लिखितानि। कश्यपसंहितायां एतद्‌ विवेचनं न 
लभ्यते। 
अध्याय:-२ 

बृ.सं.-त्वष्टानाम्नो ग्रहस्योल्लेखस्तस्थ फलवर्णन॑ च कृतम्‌। क.सं.- एतनन 
विद्यते। क.सं.-मेषादिसंक्रातीनामधिमासस्य क्षयमासस्य लक्षणं फलं च विवेचितम्‌। 
किन्तु, बू.सं.- एतनन विद्यते। क.सं.-सूर्यस्याद्राप्रवेश., तद्ठशाद्‌ वृष्टिफलं, 
अन्यनक्षत्रचारवशात्‌ फलनिरूपणं कृतम्‌। किन्तु बृ.सं- न विद्यते। 
अध्याय:-३ 

बृ.सं.-अमावास्याविषयक॑ विवेचन बृहत्संहितायां वैज्ञानिकं सोदाहरणं वर्तते। 
क.सं.- चन्द्रस्य अस्तावस्थायाममावास्था भवतीति विवेचितम्‌। क.सं.- 
चन्द्रशुड्ञोत्रतिविषये कथितं यत्‌ -चन्द्र: सौम्यशुड्रोन्नतो यदा भवेत्तदा सर्वजन्तूनां 
शुभदो भवेत्‌। बृ.सं.-चन्द्रशुड्रोत्रतिविषये कथितं यत्‌ चन्द्र: सौम्यशुद्रेन्नतो यदा 
भवेत्तदा क्षेम॑ सस्यवृद्धिवृष्टिकर:। क.सं.-चन्द्रस्य याम्यशुड्भेन्नतिर्यदा भवेत्तदा स 
अनिष्टकारक:।  बू.सं.-चन्द्रयाम्यशुड्रोत्री स॒ दुर्भिक्ष-भयद:। क-सं.- 


२१५ 


गर्गादीनामाचार्याणां मतोल्लेखो न प्राप्यते। बृ.सं.-गर्गादीनामाचार्यानां मतोल्लेखो 
वर्णनं च प्राप्यते। 
अध्याय:-४ 

बृ.सं.-सूर्यचन्द्रचारानन्तरं राहुचार: प्रथमं कथित:। तदनन्तरं भौमचारो 
वर्णित:। क.सं.-क्रमेण ग्रहचारस्य वर्णन॑ कृतम्‌। क.सं.- भौमचारविषयको 
निर्त्रिशमुशलनामको योग: कथित:। ततः तत्फलं दस्युशस्तरार्धभीतिरिति वर्णितम्‌। 
बु.सं.-भौमचारविषयको5सिमुशलनामको योग: कथितः। ततस्तत्फलं-दस्युगणेभ्य: 
पीडा, वृष्टिशस्रभयमिति वर्णितम्‌। बृ.सं.-यदा धूमयुकतं सशिखं भौमबिम्बं दृश्यते तदा 
परियात्रस्थाने तन्मनुष्यात्रिहन्ति। क.सं.-एतद्‌ वर्णनं॑ न कृतम्‌। 
अध्याय:-५ 

ब.सं.-बुधास्तविषयक॑ विवेचन प्राप्यते। क.सं.-बुधास्तविषयर्क॑ विवेचनं न 
प्राप्पतेते क.सं.-आषाढ-पौष-वैशाख-श्रावणमासेषु बुधोस्योदयोउनिष्टफलद: 
कथित:। बृ.सं.- आषाढ-पौष-वैशाख-श्रावणमासेषु माघसहितेषु बुधोस्योदयो- 
उनिष्टफलद: कथित:।  बू.सं.-  कारत्तिक-आश्विनमासयोश्चद्धज उदयं 
ब्रजेत्तदास्रचौराग्निरोगजलदुर्भिक्षादिभयं भवति। क.सं.-इतरेषु शुभप्रद: -इत्युक्त्वा 
बुधस्य शुभफलं कथितम्‌|। 
अध्याय:-६ 

बृ.सं.-द्वादशयुगस्य॒स्वामिनां नामादिवर्णन॑ कृतम्‌। क.सं.- द्वादशयुगस्य 
स्वामिनां नामादिवर्णनमब्दलक्षणाध्याये कृतम्‌। बृ.सं.-षष्ठिसंवत्सराणां नामानि फलानि 
च गुरुचाराध्याये कथितानि। क.सं.- पषष्ठिसंवत्सराणां नामानि फलानि 


चाब्दलक्षणाध्याये कथितानि। बृ.सं.-बृहस्पतिर्यदा वर्षमध्ये द्वे नक्षत्रे विचरणं करोति 


२१६ 


तदा शुभफलं करोति। यदा सार्थट्वयनक्षत्रेषु विचरणं करोति तदा मध्यमं फलं करोति। 
सार्धद्रयाधिकनक्षत्रेषु यदा विचरणं करोति तदा धान्यनाशों भवति। क.सं.- मूलपाठ 
एतत्‌ वर्णन॑ न प्राप्यते किन्तु व.१- हस्तलिखितग्रन्थे वर्णितं यत्‌- वर्षमध्ये यदा जीवो 
राशित्रयं स्पृशेत्‌ तदा दुर्भिक्ष राज्यभ्रंशों निश्चयेन भवेत्‌। क.सं.- द्वादशराशिषु 
गुरोर््रमणेन शुभाशुभफलं विवर्णितम्‌। बू.सं.- द्वादशराशिषु गुरोर्भ्रमणेन शुभाशुभफलं 
न विवर्णितम्‌। एतद्‌ विचारणीयम्‌|। 
अध्याय:-७ 

क.सं.-अश्विन्यादिषु त्रिषु-त्रिषु नक्षत्रेषु नागादिवववीथयो भवन्ति। बृ.सं.- 
स्वमतानुसारेण स्वाती-भरणी-कृत्तिकादिषु नागवीथि:, रोहिणी-मृगीशीर्ष-आर्द्रासु 
गजवीधि:। पुनर्वसु-पुष्य-आष्लेषासु ऐरावतवीथि:। मघा-पू.फा.-उ.फा.षु वृषवीथि: | 
अश्विनी-रेवती-पू.भा.-उ.भा-षु गोवीथि:। श्रवण-धनिष्ठा-शतभिषासु जरदूववीथि:। 
अनुराधा-ज्येष्टा-मूलेघपु..._ मृगवीथि।. हस्त-विशाखा-चित्रासु अजवीथि। 
पू.षा.उ.षा.नक्षत्रे द्वे दहनवीथि: - इति कथितम्‌। क.सं. - त्रिषु-त्रिषु नक्षत्रेषु वीथयो 
भवन्ति। आचार्यवराहमिहिरस्य स्वमतं पूर्णतया कश्यपेन भिन्‍नं वर्तते। बूृ.सं.- 
अन्याचार्याणां मतं लिखितम्‌। क.सं.-अन्याचार्याणां मतं न लिखितम्‌। बू.सं - 
दिवादृश्यमाणशुक्रस्थ वर्णन फलं॑ लिखितम्‌। क.सं.- दिवादृश्यमाणशुक्रस्य वर्णन 
फल न वर्णितम्‌। बृू.सं.-कृत्तिकानक्षत्रभेद, रोहिणीशकटभेद एवं तद्वशात्फलं 
विवर्णितम्‌। क.सं.-कृत्तिकानक्षत्रभेद:, रोहिणीशकटभेद एवं तद्बशात्फलं न विवर्णितम्‌। 
बू.सं.-शुक्रस्याग्रगानां खेटानां पृथक्‌ पृथग्वर्णन॑ तत्फलादेशश्च प्राप्यते। क.सं.- 


शुक्रस्याग्रगखेटानां पृथक्‌ पृथग्वर्णनं तत्‌ फलं च न ॒प्राप्यते। बृ.सं.-शुक्रस्थ वर्णो, 


२१७ 


लक्षणं, तत्फलादेशश्च वर्णित:। क.सं.- शुक्रस्य वर्णो, लक्षणं तत्फलादेशश्च न 
प्राप्यते। 
अध्याय:-८ 

बृ.सं.- शनैश्वरचारस्य तदुद्धवफलस्य च वर्णनं विस्तारेण २१ श्लोकै: कृतम्‌। 
क.सं.- अत्यन्तं स्वल्पं वर्णन प्राप्यते। बृ.सं.- शनैश्वरस्य बिम्बस्य वर्णलक्षणफलं 
विवृतम्‌। क.सं.-शनैश्वरस्य बिम्बस्य वर्णलक्षणफलं न प्राप्यते। 
अध्याय:-९ 

बृ.सं.- राहुग्रहविषयकानां विविधाचार्याणां च मतोल्लेखं कृत्वा तत्खण्डनं 
कृतम्‌। स्वमतं च प्रस्थापितम्‌। वैज्ञानिक मत॑ स्थापयता तेन भूच्छाया चन्द्रग्रहणस्य 
कारणं भवति, न तु राहुग्रह इति स्पष्टीकृतम्‌। तथा च राहुविषयिकी सर्वशास्त्र- 
जनमान्यता तेन निराकृता। क.सं.- किमपि मतमतान्तरं न प्राप्यते। केवल स्वमतमेव 
प्रदर्शितम्‌। क.सं.- बेलाहीनं तथातिवेलायां सूर्यन्दुग्रहणं तत्फलं च वर्णितम्‌। बृ.सं.- 
वेलाहीनं तथातिवेलायां सूर्येन्दुग्रहणं गाणितिकदृष्ट्या नैव संभाव्यते। एतद्‌ गणितज्ञा: 
स्पष्टतया जानन्ति। बृ.सं.-दशविधा ग्रासभेदा: फलेन सह वर्णिता: सन्ति। क.सं.- 
दशविधा ग्रासभेदा: कथिता:, किन्तु तेषां नामानि फलानि च न वर्णितानि। 

बृ.सं.-भौमादिग्रहाणां ग्रहणं तत्फलं च विशदीकृतम्‌। क.सं.- भौमादिग्रहाणां 
ग्रहणं तत्फलं च न कथितम्‌। बृ.सं.-कार्तिकादिषु मासेषु  ग्रहणस्यथ फलं 
विशदीकृतम्‌। क.सं- कार्त्तिकादिषु मासेषु ग्रहणस्यथ फलं न कथितम्‌। बू.सं.- 
ग्रहणानन्तरं सप्तदिनाभ्यन्तरे विविधोत्पातानां वर्णं तत्‌ फलं च विशदीकृतम्‌। 


क.सं- ग्रहणानन्तरं सप्तदिनाभ्यन्तरे विविधोत्पातानां वर्णन॑ तत्‌ फलं च न प्राप्यते। 


अध्याय:-५ 

बृ.सं.- गर्ग-पराशर-असित-देवलादीनामन्येषां च शिखिचारं दृष्ट्वा स्वविवरणं 
प्रस्तुतम्‌। क.सं.-केवलं स्वमतं प्रस्तुतम्‌। बृ.सं.- दिव्य-भौम-अन्तरिक्षजकेतूनां ज्ञानं 
गणितशासत्रेण न शक्‍यं भवति। क.सं.- अयं विचारों न प्रस्तुत:। बृ.सं.- 
केतुदर्शनान्तरं त्रिपक्षकालानन्तरं तत्‌ू फल॑ प्राप्यते। क.सं.-यावद्‌ दिनपर्यन्तं 
केतुराकाशे दृश्यते तावन्मासपर्यन्तं ततू फल प्राप्यते। बृ.सं.-केतूनामनेकविधा संख्या 
कथिता। क.सं.-एको5पि बहुरूपेण केतुर्देश्यत इति कथितम्‌। बृ.सं.- अश्विन्यादिषु 
समुत्थितानां केतूनां वर्णन कृतम्‌। क.सं.-केवलं कृत्तिकासु - इति समुल्लेखं करोति। 
कश्यप-नारदसंहितयो: सूक्ष्मतया प्रतिपद्यसिद्धान्ततुलना- 
अध्याय:- १ 

अष्टादशप्रवर्तकानां नामावलि: प्रायेण समानरूपा, तथापि नामद्ठयेषु भेदो 
दृश्यते। तद्यथा- तत्र क. सं. सूर्य:-पौलिश: इति स्थाने ना.सं. आचार्य: पौलस्त्य 
इति भेद: | शेषं विषयविवेचनं प्रायेण समान दृश्यते। केवलं शब्दभेद: | अनेके श्लोका: 
प्रायेण समाना दृश्यन्ते। 
अध्याय:-२ 


वर्षशादिविषयका केचन श्लोका: नारदेन सूर्यचारे संगृहीता:। कश्यपस्तान्‌ 


अब्दलक्षणाध्याये पठितवान्‌। क.सं.-सूर्यचाराध्याये सौम्य- 
याम्यायनलक्षणफलविवेचनं कृतम्‌। ना.सं.-सूर्यचाराध्याये सौम्य- 
याम्यायनलक्षणफलविवेचनं न कृतम्‌|। 


क.सं.- सूर्यादिनवग्रहचाराणां विषये भिन्न-भिन्नाध्यायेषु विवेचन वर्तते। 


ना.सं.- सूर्यादिनवग्रहचाराणां विषय एकसि्मिन्नेव द्वितीये5 ध्याये विवेचन वर्तते। क.सं.- 


२१९ 


सूर्यस्य नक्षत्रचारवशात्फलादेशवर्णनं प्राप्यते। ना.सं.-सूर्यस्य नक्षत्रचारवशात्फला- 
देशवर्णनं न प्राप्यते। क.सं.- सूर्यमण्डलगास्त्रयर्त्रिंशद्राहुसुतास्तामसाख्या: केतवस्तेषां 
वर्णन फलादेशश्व॒ वर्णित:। ना.सं.- सूर्यमण्डलगात्रयरित्रेशद्राहुसुतास्तामसाख्या: 
केतवस्तेषां वर्णन॑ न प्राप्यते। क.सं.-पर्वभिन्ने सूर्यन्दुग्रहणं तत्‌ फलं च वर्णितम्‌। 
ना.सं.-पर्वभिन्ने सूर्यन्दुग्रहणं तत्‌ फलवर्णनं च न प्राप्यते। 
अध्यायः:-३ 

क.सं.-दक्षिणशुड्जोन्नतावशुभफलमुक्तम्‌। ना.सं.-दक्षिणशुड्रोन्रती मीन- 
मेषस्थे5्शुभफलमुक्तम्‌। क.सं.-चन्द्रस्योदयास्तविषयर्क॑ वर्णन प्राप्यते। ना.सं.- 
चन्द्रस्योदयास्तविषयर्क॑ वर्णन॑ न॒ प्राप्यते। ना.सं.-चन्रस्य नक्षत्रवशादेवं 
राशिचारवशात्‌ फलस्योल्लेखो वर्तते। क.सं.-चन्द्रस्य केवलं नक्षत्रचारवशात्‌ 
'फलस्योल्लेखो वर्तते। क.सं.-समस्तनक्षत्रेषु याम्यगस्य चन्द्रस्य शुभफलं प्रोक्तम्‌। 
ना.सं.-समस्तनक्षत्रेषु याम्यगस्य चन्द्रस्योल्लेखो न प्राप्यते। क.सं.-अधोमुखश्चन्द्रो 
यदा भवेत्तदा राजहानिर्भवेतू। ना.सं.-अधोमुखश्चन्द्रो यदा भवेत्तदा शखत्रभयं भवेत्‌। 

चन्द्रशुद्रवेधस्य फलम्‌- १)मज्जुल:- क.सं.-हन्ति प्रत्यन्तभूमिपान्‌। ना.सं.- 
क्षेमनाशो भवति। २)बुध:- क.सं.-दुर्भिक्षवृष्टिभयकृद्धवेत्‌। ना.सं.-अर्घनाशो भवति। 
३)गुरु:- क.सं.-श्रेष्ठन॒पतिनाशो भवेत्‌। ना.सं.-वृष्टिनाशो भवति। ४)शुक्र:- क.सं.- 
अल्पनृपान्नाशयति। ना.सं.-नृपवर्गनगाशो भवति। ५)शनि:- क.सं.-अस्त्रभयदो भवेत्‌। 
ना.सं.-जननाशो भवति। 

क.सं.-चन्द्रस्य शुक्ल-कृष्णपक्षयोर्वृद्धि-क्षयवशाद्‌ विप्र-राज्ञयोर्वृद्धि-हानी 


कथिते। ना.सं.-चन्द्रस्य शुक्ल-कृष्णपक्षयोर्वृद्धि-क्षयवशाद्‌ विप्र-राज्योर्वृद्धि-हानी न 


२२० 


कथिते। क.सं.- प्रालेयकुन्दकुसुममुक्तास्फटिकसन्निभं॑ चन्द्रमण्डल॑ सर्वजन्तूनां 
क्षेमारोग्य-सुभिक्षकारक॑ भवति। ना.सं.- एतदू वर्णन॑ न प्राप्यते। 
अध्याय:-४ 

क.सं.-१०-११-१ २ नक्षत्रेषु वक्रित्वे कुजे वक्रमख़मुखं नामको योगो भवति। 
स योगो रस-वृद्धिविनाशको भवति। ना.सं.-१०-११-१२ नक्षत्रेषु वक्रित्वे कुजे 
वक्रमल्पसुखं नामको योगो भवति। स योगो वृष्टिविनाशको भवति। क.सं.-भौमस्य 
बिम्बवशात्‌ शुभाशुभफलं वर्णितम्‌। ना.सं.-भौमस्य बिम्बवशात्‌ शुभाशुभभलं॑ न 
वर्णितम्‌। 
अध्याय:-५ 

क.सं.-चन्द्रस्य बिम्बवर्णे वज्रमौक्तिककुन्देन्दुकुमुदस्फटिकोपमा: - इति 
बहुविधं वर्णन॑ं कृतम्‌। ना.सं.-चन्द्रस्य बिम्बवर्णेी केवल रजतस्फटिकोपम: - 
इत्येव वर्णनं॑ कृतम्‌। शेष समान वर्तते। 
अध्याय:-७ 

क.सं-याम्यमार्गगामी शुक्रो दुर्भिक्षद:। सौम्यमार्गगामी शुक्र: सुभिक्षद:। 
ना.सं.- एतद्‌ वर्णनं॑ न प्राप्यते। क.सं.- बुध: शुक्रस्य समीपस्थो महीमेकार्णवां 
करोति। तयोर्मध्यगत: समुद्रमपि शोषयेत्‌। ना.सं.- एतदू वर्णन न प्राप्यते। क.सं.- 
एकराशिगाश्चत्वार: पश्च वा ग्रहास्तद्वलाबलवशाद्‌ भूपानामाहवप्रदा भवन्ति। ना.सं.- 
एतद्‌ वर्णनं न प्राप्यते। क.सं.-शुक्रस्थ वक्रगते फलं विवर्णितम्‌। ना.सं.- एतदू वर्णन 
न प्राप्यते। ना.सं.- शुक्रबिम्बवर्णवशाद्‌ विविधफलं विवर्णितम्‌। क.सं.- एतदू वर्णन 


न प्राप्यते। 


२२१ 


अध्याय:-६ 

क.सं.-गुरुचारवशात्‌ प्रभावाद्या: संवत्सरा भवन्ति- इति स्पष्टतयोक्तम्‌। 
ना.सं.- स्पष्टतया नोक्तम्‌। शेषं समान वर्तते। 
अध्याय:-७ 

ना.सं.- सकलनक्षत्रेषु शनैश्वरचारफलं चोक्तम्‌। क.सं.- केषुचिच्नश्षत्रेषु 
शनैश्वरचारफलं वर्णितम्‌। अपरेषां नक्षत्राणां चारफलं केवलं व.१ -हस्तप्रतौ प्राप्यते। 
ना.सं.- नक्षत्रपुरुषकल्पना तथा तत्फलं च वर्णितम्‌। क.सं.- नक्षत्रपुरुषकल्पना तथा 
तत्फलं च नोपवर्णितम्‌। ना.सं.-शनैश्वरस्य वक्रगते:, मध्यमगतेस्तथा शीघ्रगते: फल॑ 
विवेचितम्‌। क.सं.- एतन्न ू विवेचितम्‌। क.सं.-सम्पूर्णसंहितायामयमत्यन्तं 
लघुस्वरूपो5 ध्याय:। अध्यायेउस्मिन्केवलं सार्धेकसंख्याश्लोकः: प्राप्यते। ना.सं.- षट्सु 
श्लोकेषु शनैश्वरचारवर्णनं नारदसंहितायां प्राप्यते। 
अध्याय:-९ 

ना.सं.-ग्रहणे सप्तपर्वेशा ब्रह्मा-इन्द्र-चन्द्र-कुबेर-वरुण-अग्नि-यमा: क्रमेण 
कथिता:। क.सं.- ग्रहणे सप्तपर्वेशा ब्रह्मा-चन्द्र -इन्द्र -कुबेर-वरुण-अग्नि-यमा:- 
इति क्रमेण कथिता:। अभ्रेन्द्र-चन्द्रयो: स्थानपरिवर्तनं दृश्यते। क.सं.-ग्रहणप्रसड़े 
कथितं यतू- वेलाहीने ग्रहणे गर्भभयं, अतिवेलार्घनाशिनी भवेतू। ना.सं.-ग्रहणप्रसड़े 
कथितं यत्‌- वेलाहीने ग्रहणे सस्यहानि:, नृपाणां दारुणं रणम्‌, अतिवेलायां पुष्पहानि:, 
सस्यविनाशनमिति फलं कथितम्‌। 

नारद-कश्यपसंहितयोरनेके श्लोकाः समानरूपा दरीदृश्यन्ते। कश्यपस्य 
नारदोपरि प्रभावो5नुमीयते। उभयो: संहितासु परस्परसमुल्लेखो दृश्यते तेन च प्रायेण 


नारदकश्यपौ समानकालीनौ स्यातामिति संभाव्यते। 


२२२ 


अध्याय:- १० 


नारदसंहिता-कश्यपसंहितयो: केतुचारवर्णन॑ प्रायेण समान॑ दृश्यते। 


कश्यप-वसिष्ठसंहितयो: सूक्ष्मतया प्रतिपद्यसिद्धान्ततुलना- 
अध्याय:- ९ 

कश्यपोक्तसंहिता कश्यपसंहिता  नाम्ना विख्याता। किन्तु वशिष्ठ- 
संहिताकार: स्वयमेव संहिताया नामधेयं जगन्मोहनसंज्ञया नामाभिधानं करोति। व.सं.- 
ज्योतिषशास्त्र केवल ब्राह्मणरेवाध्येतव्यम्‌। इति विशेषतो वशिष्ठसंहितायां निर्दिष्ट, न 
तथा निर्देश: कश्यपसंहितायां कृत:। क.सं.- पुण्यमायुर्यशस्करं ज्योतिषशास्त्रज्ञान- 
'फलमुक्तम्‌। किन्तु व.सं. चतुर्विधपुरुषार्थफलं वर्णितम्‌। व.सं.-दैवज्ञगुणदोषा वर्णिता: 
सन्ति। क.सं.- न वर्तते। व.सं.-अष्टादशज्योतिषशास्त्रप्रवर्तकानां समुल्लेखो न कृत: । 
क.सं.- संपूर्णतायाष्टादशप्रवर्तकानां समुल्लेख: कृतः। 
अध्याय:-२ 

व.सं.-अयन-ऋतुवर्णन॑ विशदीकृतम्‌। क.सं.-अस्योल्लेखो न कृतः। सूर्यस्य 
दिवाद्रोप्रवेशफलम्‌- व.सं.-जगद्ठिपत्तिड, सस्यनाशोउल्पवृष्टिफलं वर्णितम्‌। क.सं.- 
केवलं॑ सस्यनाशो वर्णित:। क.सं.-सन्ध्यासमये<र्धरात्रावार्द्रोप्रवेशस्तत्‌ू फलं च 
वर्णितम्‌। व.सं.- एतदू वर्णनं न प्राप्यते। व.सं.-राहुसुतानां केतूनां संख्यानिर्देशो न 
विद्यते। क.सं.- त्रयख्त्रिंशद्राहुसुता इति निर्देशों वर्तते। व.सं.-सूर्यस्य बिम्बे छिद्राणि, 
तोरणाकृति-कुम्भाकृति-छत्राकारादिक॑ वर्णनं न कृतम्‌। क.सं.-एतादृशं वर्णन प्राप्यते। 


व.सं.-पर्वभिन्नस्य सूर्यन्दुग्रहणस्योल्लेख: फलं च न वर्णितम्‌। क.सं.- पूर्वोक्तं संपूर्ण 


२२३ 


वर्णनं॑ कृतमस्ति। वसिष्ठसंहितायां विषयविवेचनं विस्तृतं॑ वर्तते। कश्यपसंहितायां 
नाधिकं न स्तोकं॑ किन्त्वावश्यकं वर्णनं स्वल्पशब्दे: सरलभाषाशैल्या कृतम्‌। 


अध्याय:-३ 
व.सं.-मेषादिराशिस्थितस्य चन्द्रस्य हतशुद्भवशात्‌ फलादेश: कृत:। क-.सं.- 


मेषादिराशिस्थितस्थ चन्द्रस्य हतशुद्भवशात्‌ फलादेशो न कृतः। व.सं.- 
ब्रीहियवाकारचन्द्रशुड्गभवशाद्‌ वृष्टिमहदर्घता फल निर्दिष्ट, पिपीलिकासदृशे पूर्वफलनाशो 
(शुभफलनाशो ) भवेत्‌। व.सं.-यवाकारचन्द्रशुद्भवशाद्‌ वृद्धि, पिपीलिकासदृशे हानि: 
'फल निर्दिष्टम्‌। 

भौमादिग्रहाणां चन्द्रशुड्रवेधफलमू्‌- १ )मजड्गल:- क.सं.-हन्ति प्रत्यन्तभूमिपान्‌। 
व.सं.-क्षुच्छत्रभीतिरतुला भवेत्‌। २)बुध:- क.सं.-दुर्भिक्षवृष्टिभयकृद्धवेत्‌। व.सं.- 
समानं वर्णनं वर्तते। ३)गुरु:- क.सं.-श्रेष्ठगन॒पतिनाशो भवेत्‌। व.सं.- समान वर्णन 
वर्तते। ४)शुक्र:-क.सं.-अल्पनृपानां नाशो भवेतू। व.सं.-सर्वे नृपवर्गा नियतकार्यरता 
भवन्ति। ५)शनि:- क.सं.-अख्रभयदो भवेतू। व.सं.-किरातानां हानिर्भवति। क.सं.- 
समस्तधिष्ण्यानां याम्यगो चन्द्र: शुभदो भवेत्‌। व.सं.-समस्तधिष्ण्यानां 
याम्यगश्चन्द्रो5शुभदो भवेत्‌। 

क.सं.-समस्तधिष्ण्यानां सौम्यगचन्द्रवर्णन॑ न वर्तते। व.सं.-समस्तधिष्ण्यानां 
सौम्यगश्चन्द्र: शुभदो भवेतू। व.सं.- चन्द्रस्य नक्षत्रचारवशाद्‌ रत्न-जीव-धातु-मूल- 
ऊर्ण-कर्पूर-इत्यादिवस्तूनां महदर्घत्वसमर्घत्वयोर्वर्णण॑ वर्तती। क.सं.- चन्द्रस्य 
नक्षत्रचारवशाद्‌.._ रत्न-जीव-धातु-मूल-ऊर्ण-कर्पूर-इत्यादिवस्तूनां.. महदर्घत्व- 


समर्घ॑त्वयोर्वर्णन॑ न वर्तते। 


अध्याय:-४ 
क.सं.- भौमस्य ७-८-९ नक्षत्रे वक्रित्वे, तद्‌ वक्रमुष्णसंज्ं कथितम्‌। तस्य 

'फलम्‌ -आमयाग्निभयप्रदत्वं भवति। व.सं.-भौमस्य ७-८-९ नक्षत्रे वक्रित्वे, तद्‌ वक्रं 

मुख्याहययमेव कथितम्‌। तस्य फल वहिव्याधिभयप्रद॒त्वं भवति। 

अध्याय:-५ 


क.सं.-बुधोदयविषये कथितं यत्‌- सौम्यो विनोत्पातेन सर्वदोदयं न ब्रजेत्‌। 
व.सं.- बुधोदयविषये कथितं यत्‌- कदाचित्‌ विनोत्पातेन बुध उदयं ब्रजेत्‌। क.सं.- 
बुधस्य बिम्बवर्णी विविधानि विशेषणानि वर्ण्यन्त -  यथा- 
वज्रमौक्तिककुन्देन्दुकुमुदस्फटिकोपम:। व.सं.-वसिष्ठसंहितायामधिकानि विशेषणानि 
प्रयुज्यन्तित)। तानि यथा- माणिक्यशछ्भुकनकामलपुष्परागकुन्देन्दुसन्मरकतोपम- 
शुद्धकान्ति: । 
अध्याय:-६ 

व.सं-प्रभवादिसंवत्सराणां वर्ण फलं॑ च गुरुचाराध्याये कथितम्‌। 
क.सं-प्रभवादिसंवत्सराणां वर्णनं॑ फलं चाब्दलक्षणस्य स्वतन्त्राध्याये कथितम्‌। शेषं 
प्रायेण समान प्राप्यते। 
अध्याय: -७ 

व.सं.--शुक्रेण रोहिणी-मघानक्षत्रयोर्भेदनं, तत्‌ फलं च विवृतम्‌। क.सं.-शुक्रेण 
रोहिणी-मघानक्षत्रयोर्भेदन॑ तत्‌ फलं न विवृतम्‌। व.सं.-शुक्रस्य बिम्बकान्तिवर्णनवशात्‌ 
'फलं निरूपितम्‌। क.सं.-एतत्‌ फल॑ न विवृतम्‌। 
अध्याय:-८ 

व.सं.- अअश्विन्यादिविविधनक्षत्रेषु शनैश्वरचारस्य काश्मीरादिदेशभेदेन 
विविधफलं प्रदत्तम। क.सं.- अश्विन्यादिविविधनक्षत्रेषु शनैश्वरचारस्य 


२२५ 


काश्मीरादिदेशभेदेव विविधफलं न॒ प्राप्यते। व.सं.- मेषादिविविधराशिषु 
शनैश्वरचारस्य विविधफल प्रदत्तम्‌। क.सं.- मेषादिविविधराशिषु  शनैश्वरचारस्य 
विविधफल न प्राप्यते। 
अध्याय:-९ 

व.सं.-राहुग्रहस्योत्पत्तिविषये पौराणिक विस्तृतं रोचक वर्णन प्राप्यते। क.सं.- 
आवश्यकमेव वर्णनं प्राप्पते।॥ अधिकविस्तारों नास्ति। व.सं.-सूर्यचन्द्रोपरागानन्तरं 
पुनस्तस्मिन्नेव समये तयोग्रहणं भवेत्तदा संपूर्णराष्ट्स्य नाशो जायते। क.सं.- एतदू वर्णन 
न प्राप्यते। व.सं.-भौम-बुध-गुरु-शुक्र-शनैश्वर-ग्रहाणां ग्रहणं, ततू फल॑ च 
वर्णितम्‌- इति वैशिष्टद्यम्‌। क.सं.- एतद्‌ विवरणं न प्राप्यते। 
अध्याय:-१० 

व.सं.-गणितज्ञानेन केतूनामुदयास्तमयज्ञानं न शक्‍यं भवति। क.सं.- एतद्‌ 
विषये न लिखितम्‌। व.सं.- केतुचाराध्याय. उल्का-परिवेश-इद्धधनु:- 
गन्धर्वनगरादीनामुत्पातानां वर्णन फलसहितं कथितम्‌। क.सं.- केवलं केतुविषयकं॑ 
विवरणं प्राप्यते। व.सं.-अश्विन्यादिनक्षत्रेषूदितानां केतूनां वर्णनं, तत्‌ फलं च कथितम्‌। 
क.सं.-एतन्न प्राप्यते। 
पशञ्ञाड्रविषयकं विविधसंहितानां विवेचनम्‌- 
९ /तिथिः 
कश्यपसंहिता अध्याय:-१२ 
बृहत्संहिता अध्याय:-९९ 

बृ.सं.- तिथिसंज्ञाविषये तृतीयासंज्ञा विजया लिखिता। क.सं.- तिथिसंज्ञाविषये 
तृतीयासंज्ञा जया लिखिता। प्रायेण सर्वत्र जयेत्येव प्रसिद्धम्‌। बृ.सं.-यत्‌ कार्य यत्नश्षत्रे 


२२६ 


विहितं॑ तत्‌ तद्देवत्यासु तिथिषु कर्तव्यमू-इति कथितम्‌। क.सं.-विविधतिथिषु 
कर्तव्याकर्तव्यकर्मणां सविस्तरं स्वतन्त्रं केवलतिथीनां सम्बन्धे कथितम्‌। क.सं.- 
रखतिथीनां ज्ञानपूर्वक॑ त्याज्यात्याज्यविवेक: स्पष्टीकृत:। बू.सं.- एतद्‌ वर्णनं न 
प्राप्पते। क.सं.- तिथ्यादिषु कर्तव्याकर्तव्यस्य विधिनिषेधस्तथा तत्र विविधकर्मणां- 
दन्तधावन- स््रीसेवन- शक्षुरक्रिया- तैलाभ्यड़- आमलकस्नान-इत्यादीनां शुभाशुभफलं 
निरूपितम्‌। बू.सं.- एतद्‌ वर्णन न प्राप्यते। 

क.सं.-अमावास्याभेद: १)सिनीवाली-चन्द्रवती २)कुहू-नष्टचन्द्रा -इति 
प्रदर्शित: । बृ.सं.- एतद्‌ वर्णनं तिथ्यध्याये न॒प्राप्यते। क.सं.- मन्वादितिथयस्तथा 
कृतादिचतुर्युगाणां प्रारम्भतिथय:, तासां महत्त्वं च विवर्णितम्‌। बृ.सं.-एतदू वर्णन 
तिथ्यध्याये न॒प्राप्यते। क.सं.-गजच्छायामुहूर्तस्य विवेचन प्रदत्तम्‌। बृ.सं.- 
गजच्छायामुहूर्तस्य विवेचन तिथ्यध्याये न ॒प्राप्यते। क.सं.-एकस्यां तिथौ द्वौ करणौ 
भवत:, अथवा तिथ्यर्ध करणं स्मृतम्‌। बृ.सं.-एतद्‌ वर्णनं न ॒प्राप्यते। 
कश्यपसंहिता अध्याय:-१२ 
नारदसंहिता अध्याय:-४ 

क.सं.-लोहास्मवृक्षशय्यादिकं,चित्तप्रेष्यासवादिकर्म तथा रणोपकरणं $ क्षेत्र 
प्रतिपदि कर्तव्यमुक्तम्‌। ना.सं.-भिन्नर्पेण - चित्रलेख्यासवज्षेत्रतैलशय्यादिकं, 
वृक्षच्छेदो गृहाश्मकर्म प्रतिपदि विहितम्‌। क.सं.-पक्षरन्ध्रातिथिषु न्‍्यूनं दशनाडिका: 
शुभकर्मणि त्याज्या:। ना.सं.- पक्षरन्थरातिथिषु .क्रमेण- ४-१४-७-९-५नाड्य: 
शुभकर्मणि त्याज्या:। क.सं.- गजच्छायामुहूर्त मासस्य उल्‍लेखो न कृत:। ना.सं.- 
गजच्छायामुहूर्ते भाद्रपदमासस्य उल्‍लेखो कृत: । 


कश्यपसंहिता अध्याय:-१२ 


वसिष्ठसंहिता अध्याय:-१२ 

क.सं.-पक्षरत्बातिथिषु . न्यूनं दशनाडिका: शुभकर्मणि त्याज्या:। व.सं.- 
पक्षरश्रातिथिषु . क्रेण- ५-१४-८-१ ५नाड्य: शुभकर्मणि त्याज्या:। व.सं.- 
विविधमासेषु तिथ्यनुसारेण प्रचलितानां विविधत्रतोत्सवानां विस्तृतं विवरणं प्राप्यते। 
क.सं.- एतद्ठिषये संक्षेपेण विवरणं कृतम्‌। 
२.वारः 
कश्यपसंहिता अध्याय:-१३ 
बृहत्संहितायां वारविषयकं विवेचन न दृश्यते। 
कश्यपसंहिता अध्याय:-१३ 
नारदसंहिता अध्याय:-४ 

क.सं.- तिथेवारों बलाधिक: -इति वारस्य प्राधान्यं प्रतिपादितम्‌। ना.सं.-एतद्‌ 
वर्णन॑ न प्राप्यते। क.सं.-वारविषये5 भ्यड्गस्य रविवारादिक्रमेण यथा- क्लेश-कान्ति- 
मद-लक्ष्मी-धन-हानि-सौभाग्यताफलं विवर्णितम्‌। ना.सं.- वारविषये< भ्यड्भस्य 
रविवारादिक्रमेण यथा- क्लेश-कान्ति-व्याधि-सौभाग्य-नै:स्व-हानि-सर्वसमृद्धिफलं 
विवर्णितम्‌। 
कश्यपसंहिता अध्याय:-१३ 
वसिष्ठसंहिता अध्याय:-१३ 

क.सं.- तिथेवारों बलाधिक: -इति वारस्य प्राधान्यं प्रतिपादितम्‌। व.सं.-एतत्‌ 
वर्णन॑ न प्राप्यते। व.सं.-चन्द्रवासरे रविवारोक्तं चन्द्रवारोक्तं च कर्म कर्तव्यमिति 


निर्दिष्टम्‌। क.सं.-केवलं चन्द्रवारोक्तं कर्म कर्तव्यमिति निर्दिष्टम्‌। 


क.सं.-वारविषये5 भ्यद्गस्थ रविवारादिक्रमेण यथा- क्लेश-कान्ति-मद- 
लक्ष्मी-धन-हानि-सौभाग्यताफलं विवर्णितम्‌। व.सं.-वारविषये5 भ्यड्भगस्य 
रविवारादिक्रमेण यथा-दुःख-कान्ति-निधन- श्रीकीर्ति -शत्रुवृद्धि-रोग- भोगारोग्यादिफलं 
विवर्णितम्‌। व.सं.-ग्रहणं विनानुक्तवारादिष्वमायां-विष्टि-पातयोरौषधेन युतं तैलं न 
दुष्यति। क.सं.-अयं परिहारो न प्राप्यते। व.सं.- ग्रहस्यथ वर्णविषये कथितं यद्‌ बुधस्य 
वर्ण: पीत:। क.सं.-बुधस्य वर्णविषये दूवछिविर्बुध: -इति वर्णितम्‌। व.सं.- 
सूर्यादिवारभेदेन वसत्रधारणे फलं विवृतम्‌। क.सं.-एतद्ठविषयक॑ वर्णनं वसख्त्रलक्षणाध्याये 
लिखितम्‌। व.सं.-कालहोरावर्णनं प्राप्पते। क.सं.-कुलिक-यमघण्ट-अर्धयाम- 
कालहोरादिक॑ गणितागतं सफल विवेचन प्राप्यते। 
३ .नक्षत्राणि- 
कश्यपसंहिता अध्याय:-१४ 
बृहत्संहिता अध्याय:-१० १ 

बृ.सं.-अश्विन्यादिविविधनक्षत्रजातानां फलनिरूपणं प्राप्यते। क.सं.- 
अश्विन्यादिविविधनक्षत्रजातानां फलनिरूपणं मिश्रकाध्याये प्राप्यते। क.सं.-नक्षत्रवशतो 
विविधकर्माणि कर्तव्याकर्तव्यानि समुहूर्त कथितानि। बृ.सं.-एतद्वर्णन॑ न ॒प्राप्यते। 
क.सं.- नक्षत्राणां विविधा: संज्ञा:- तिर्यज्भमुख-अधोमुख-ऊर्ध्वमुख-चर-स्थिर- 
मिश्र-मृदु-क्षिप्रादिकास्तद्वशात्कर्माण च विवर्णितानि सन्ति। बृ.सं.-एतद्ठिषयक॑ 
विवेचन दृश्यते। क.सं.- त्रिपुष्करयोगविवेचनं प्राप्यते। बृ.सं.- त्रिपुष्करयोगविषयक॑ 
विवेचनं न दृश्यते। क.सं.-नक्षत्राणां विशेषदवृक्षास्तद्वक्षपूजनम्‌, अरिवृक्षपीडनं च 


विवर्णिनम्‌। बू.सं.-नक्षत्राणां विशेषदृक्षास्तद्वक्षपूजनमू, अरिवृक्षपीडनादिविषयक॑ 


२२९ 


विवेचन न प्राप्यते। क.सं.-नक्षत्राणां स्वामिनो देवता: कथिता:। बृ.सं.- नक्षत्राणां 
स्वामिनो देवतानां वर्णन न प्राप्यते। 
कश्यपसंहिता अध्याय:-१४ 
नारदसंहिता अध्याय:-६ 

ना.सं.-नक्षत्राणां तारकाणां संख्याल्लेख: प्राप्यते। क.सं.- नक्षत्राणां तारकाणां 
संख्याल्लेखो न प्राप्यते। ना.सं.-अश्वानां सर्वकर्म शुक्रस्य वासरे कर्तव्यम्‌। क.सं.- 
अश्वानां सर्वकर्म सूर्यस्य वासरे कर्तव्यम्‌। 
कश्यपसंहिता अध्याय:-१४ 
वसिष्ठसंहिता अध्याय:-१४ 

व.सं.-अध्याये5स्मिन्‌ नक्षत्रविषयका: विविधमुहूर्ताः यथा- वस्त्रधारणं, 
विद्यारम्भ:, अन्नप्राशनं, धननाशकनक्षत्राणि, सर्पदंशे मरणदायकानि नक्षत्राणि, 
विविधनक्षत्रेषृत्पन्नरोगस्य.. फलविवेचनं, .. रोगमुक्तिविचार:,. रोगशान्त्यर्थ 
शिवपूजनविधिश्च. कथित:। अन्यविषया:- यात्रा, गवां क्रयविक्रय:, 
राजदर्शननक्षत्राणि, क्षौरकर्मविवेचनं, भौमादिभिर्विद्धनक्षत्रचिन्तनं, उत्पातदूषितनक्षत्रं, 
आभूषणधारणे नक्षत्रम्‌, इत्यादिक॑ मुहूर्तविवेचनं विस्तारेण विवर्णितं दृश्यते। क.सं.- 
एतद्‌ विवेचनमस्मित्रध्याये न प्राप्तम्‌। व.सं.-अतीव विस्तृतं वर्णनमस्मित्रध्याये। 
क.सं.- न संक्षेपेन नाधिकेन, किन्तु विषयवस्तुमुद्दिश्य वर्णन॑ सरलभाषया 
सुन्दरशैल्या निर्दिष्टम्‌। 
४ .योग:ः 
कश्यपसंहिता अध्याय:-१५ 


बृहत्संहितायामयमध्यायो न प्राप्यते। 


२३० 


कश्यपसंहिता अध्याय:-१५ 
नारदसंहिता अध्याय:-७ 


क.सं.-योगानां स्वामिनां वर्णी विविधमतान्तराणि दृश्यन्ते- 


क्र. कश्यपसंहितोक्ता: नारदसंहितोक्ता: 
१)काल: यमः 
२)विष्णु: विष्णु: 
३) चन्द्र: चन्द्र: 


४)पितामह: ब्रह्मा 
५) जीव: बृहस्पति: 


६) राक्षस: चन्द्रमा: 


७)देवेद्र:. इच्ध: 

८ ) काल: जलम्‌ 

९) अग्नि: सर्प: 
१०, अर्क: अग्निः 
११. भूमि: सूर्य: 
१२. मरुत्‌ भूमि: 
१३. गज: वायु: 
१४, जलाधीश: शिव: 
१५. गणेश: वरुण: 
१६. शिव: गणेश: 
१७, धराधिप: रुद्रः 


२३१ 


१८. त्वष्टा कुबेर: 


१९. मित्र: त्वष्टा 

२०. अश्विनीकुमार: मित्र: 

२१. मित्र: कात्तिकेय: 
२२.कमला सावित्री 

२३. द्विजा: लक्ष्मी: 

२४. देवता गौरी 

२५. राक्षस: अश्विनीकुमार: 
२६. पितर: पितर: 

२७. विधि: अदिति: 


कश्यपसंहिता अध्याय:-१५ 
वसिष्ठसंहिता अध्याय:-१५ 
व.सं.-योगानां नामानि कथितानि सन्ति। क.सं.-योगानां नामानि न प्राप्यन्ते। 
व.सं.-योग: स्वनामसदृशं॑ फलं ददाति। क.सं.-एतद्ठर्णं न ॒प्राप्यते। व.सं.- 
विरुद्धयोगस्य प्रथम पादं त्याज्यम्‌। क.सं.-एतद्ठर्णन॑ न॒प्राप्यते। 
व.सं.-समस्तयोगानामतीव विस्तारेण विवेचनं॑ प्राप्यते।क.सं.- 
समस्तयोगानामावश्यकमेव विवेचन प्राप्यते। व.सं.-व्यतीपातयोगे दानफलं लक्षगुणं, 
भ्रमणे कोटिगुणं, उत्तिष्ठे सप्तकोटिगुणं, निपाते चाक्षयफलं वर्णितम्‌। क.सं.-एतद्वर्णनं न 


प्राप्यते। 


व.सं.-व्यतीपातयोगस्य शरीराकृति: कल्पिता। क.सं.- न प्राप्यते। व.सं.- 
सूर्यचन्द्रमसोर्यो गान्नक्षत्रमुत्पन्न॑ भवति, अतो नक्षत्रस्वामिन एवं योगानां स्वामिनो ज्ञेया:। 
क.सं.-योगानां स्वामिनामानि वर्णितानि। 
७५.करणम्‌ 
कश्यपसंहिता अध्याय:-१६ 
वसिष्ठसंहिता अध्याय:-१०० 

बृ.सं.-क्रमतः सम्पूर्णकरणानां नामानि कथितानि। क.सं.-बवादीनि, विष्टि:, 
नागचतुष्पदौ इत्यादिक॑ कथितं किन्तु सम्पूर्णकरणानां नामानि न कथितानि। बृ.सं.- 
करणानां स्वामिविषये केवलमेको भेदो दृश्यते, चतुष्पादस्य स्वामी वृषो निर्दिष्ट:। 
क.सं.-करणानां स्वामिविषये केवलमेको भेदो दृश्यते, चतुष्पादस्थ स्वामी रक्षो 
निर्दिष्टम्‌। बृ.सं.-बवादि- एकादशकरणेषु कर्तव्यकर्माणि वर्णितानि। क.सं.- न 
प्राप्यते। बृ.सं.- कर्णवेधविषयको मुहूर्तविचारस्तथा च विवाहपटलविषयकं विवेचन 
करणाध्याये कथं कृतमिति विचारणीयम्‌। क.सं.- करणाध्याय एतद्ठिवेचनं न प्राप्यते। 
कर्णवेधविचारो न कृतः। विवाहाध्याये विवाहमुहूर्तविवेचनं प्राप्पते। क.सं.- 
भद्रा( विष्टि | करणस्य शरीराड्रकल्पना तस्य शरीराड्भरेषु नाडीनां स्थापनम्‌, 
तच्छुभाशुभफलवर्णन प्राप्यते। बृ.सं.- एतद्ठर्णन॑ न प्राप्यते। 
कश्यपसंहिता अध्याय:-१६ 
नारदसंहिता अध्याय:-९ 

क.सं.-भद्रा(विष्टि | करणस्य शरीराड्रकल्पना तस्य शरीराज्भेषु कट्यामुन्मत्तता 
फल कथितम्‌। क.सं.-भद्रा(विष्टि)करणस्य शरीराड़्कल्पना तस्य शरीराज्ेषु 
कट्यामुट्मनं फलं कथितम्‌। 


२३३ 


कश्यपसंहिता अध्याय:-१६ 
वसिष्ठसंहिता अध्याय:-१६ 

व.सं.-क्रमत: सम्पूर्णकरणानां नामानि लिखितानि। क.सं.-बवादीनि, विष्टि:, 
नागचतुष्पदौ इत्यादिक॑ कथितं किन्तु सम्पूर्णकरणानां नामानि न प्राप्यन्ते। व.सं.- 
बवादि- समस्तैकादशकरणेषु कर्तव्यकर्माणि वर्णितानि। क.सं.- न प्राप्यते। व.सं.- 
भद्राजन्मविषये पौराणिकी कथा निरूपिता। देवदानवसंग्रामे देवानां पराजयो भवति, 
तदा शिवक्रोधात्‌ तृतीयशिवनेत्राद्‌ विष्टिकरणोद्धव:। तया दैत्यानां वध:। अत एवं 
करणानां मध्ये तस्ये स्थान प्रदत्तम्‌। शिवक्रोधात्तृतीयनेत्राद्धना जाता। अतो 
माज्ुलिककर्मणि तस्या विवर्जनम्‌। क.सं.- न प्राप्यते। 
संस्कारा: 
कश्यपसंहिता अध्याया:-२३ तः ३५ 
बृहत्संहिता अध्याया:-९८, १००, १०३,५७० 

क.सं.-आधानकालस्य( गर्भाधानसमयस्य) मुहूर्तों विशदीकृत:। तत्र पुत्र-पुत्री- 
षण्ढस्य समुत्पन्नस्य कारणं, तथा पुत्र-कन्याप्राप्तिमुहूर्तों विवेचित:। बृ.सं.- न प्राप्यते। 
क.सं.-गर्भाधान-पुंसवन-सीमन्त-जातकर्म-नामकर्म-चौल-उपनयन-अन्त्येष्टि- 
श्राद्ध-संस्काराणां मुहूर्तस्य विशदं वर्णन प्राप्यते। बृ.सं.- केवलेन श्लोकेनैकेन 
समस्तसंस्काराणां साधारणमत्यन्तस्थूलमानेन मुहूर्तविवरणं प्राप्यते। बृ.सं.- कर्णवेध- 
विवाह-सामान्यक्षौरकर्मविषये विवेचन संक्षिप्त॑ दृश्यते। क.सं.-कर्णवेध॑विहाय 
विवाहादिसमस्तसंस्काराणां विभिन्नाध्यायेषु पर्याप्त॑ विवेचन दृश्यते। क.सं.- 


छुरिकाबन्धनाध्याये छुरिकाधारणकालमुहूर्तविषये चिन्तनं विवर्णितम्‌। बू.सं.- 


खड्गाध्याये खड्गविषयकं चिन्तन प्राप्यते किन्तु छुरिकाधारणकालमुहूर्तविषये चिन्तन 
न विवर्णितम्‌। 
कश्यपसंहिता अध्याया:-२३ तः ३५ 
नारदसंहिता अध्याया:-१५ तः २९, ५५ 

क.सं.-आधानकाले पर्वतिथिट, मूल-आश्लेषा-मघानक्षत्राणि वर्जितानि। 
ना.सं.-एतद्‌ वर्णनं न प्राप्यते। क.सं.-आधानमासाधिपा: शुक्र-मड्गभल-गुरु-सूर्य- 
चन्द्र-शनि-बुध-आधानलग्नेश-चन्द्र-अर्का विवर्णिता: सन्ति। ना.सं.-एतद्‌ वर्णन॑ं न 
प्राप्पते। क.सं.-व्यक्तगर्भे पुंसवनं कुर्यात्‌। ना.सं.- प्रसिद्धगर्भ विषममासे तृतीये वा 
पुंसवनं कुर्यात्‌्त। क.सं.-नामकर्म जन्मतो सूतकान्ते द्वादशाहे सुमुहूर्त वा 
स्वस्तिवाचनपूर्वक॑ कथितम्‌। ना.सं.-सूतकान्ते सुमुहूर्त वा नामकरणं कार्यम्‌। क.सं.- 
सुश्रीयुतं तिडतं सुसमाक्षरैर्नामपूर्वकं नामकरणं शुभप्रदम्‌। ना.सं.-एतद्टर्णनं न प्राप्यते। 
क.सं.-दिनस्य पूर्वाहणे मड्गलघोषपूर्वक॑ नामकरणं कार्यम्‌। ना.सं.-एतद्ठर्णन॑ न 
प्राप्यते। 

क.सं.- ६-८-१० मासे शिशोर्नवान्नप्राशनं कार्यम्‌। ना.सं.-६-८मासे पुत्रस्य 
तथा ५-७ मासे पुत्र्या नवान्नप्राशनं शुभम्‌। क.सं.-अन्नप्राशन आभ्युदायिक॑ 
(नान्दीश्राद्धं ) कर्म कृत्वा स्वस्तिवाचनपूर्वक॑ शुक्लखग्वसख्रगन्धाद्यै: शिशुर्देवज्ञमर्चयेत्‌। 
अन्नप्राशनस्थ विधिस्तथा सूर्यादिग्रहाणामन्नप्राशनलग्नस्थानां विशेषत: फलादेशो 
विवर्णित: । ना.सं.-एतादूशं वर्णन न प्राप्यते। 

क.सं.-उपनयनसंस्कारस्य महत्त्वं प्रतिपाद्य प्रयोजनं वर्णितम्‌। तद्यथा- 
द्विजत्वकारणं श्रौतस्मार्तकर्मप्रसाधनम्‌। ना.सं.-एतादृशं वर्णनं न प्राप्यते। क.सं.- 
उपनयनलग्ने यदा शाखेशो गुरु: शुक्रश्च॒ नीचस्थस्तदंशगो वा तदोपनीत: स 


२३५ 


शिशुर्वेदशास्त्रविवर्जित:। ना.सं.- उपनयनलग्ने यदा शाखेशो गुरु: शुक्रश्व 
नीचस्थस्तदंशगो वा तदोपनीत: स शिशु: कुलशीलविवर्जित:। क.सं.-उपनयनलग्ने 
शाखेशो वा गुरुशुक्रौ रिपुराश्यंशगौ तत्रोपनीतशिशु: कलाखिलविवर्जित:। ना.सं.- 
उपनयनलग्ने शाखेशो वा गुरुशुक्रौ रिपुराश्यंशगौ तत्रोपनीतशिशु: महाघातककृद्धवेत्‌। 


उपनयनलग्नात्‌ केन्द्रगता: पापग्रहोद्धवा विशिष्टपापयोगा: - 


क्र. कश्यपसंहिता नारदसंहिता 
१) स्फूजित:- कुलनाशक: 'फूर्नित:-वंशनाशन: 
२) कुपित:-शिष्याचार्यविनाशन: कूजित:- 
शिष्याचार्यविनाशन: 
३) रुधिर:-महदापद: रुदित:-अतुला गदा 
४) रन्ध्र:-शिशोर्मातृविनाशक: रन्ध्र:-मातृविनाशक: 
५) उग्र:-विद्यावित्तविनाशन: उग्र:-तातवित्तविनाशन: 


क.सं.-अनेकदोषनाशका विशिष्टा विविधयोगा विवर्णिता: ना.सं.- 
एतद्ठर्णनं॑ न प्राप्यते। क.सं.- चैत्रमासं विवर्ज्य माघादिषु पद्चसु मासेषु समावर्तनं 
विवर्णितम्‌। ना.सं.-अत्र मासानां कथनं न॒ विद्यते। कससं.- 
समावर्तनसंस्कारेषष्टमीतिथेस्त्यागः... कथित:।.  ना.सं-. समावर्तनसंस्कारे 
सप्तमीतिथेस्त्यागः कथित:। क.सं.- अत्राडकुरार्पणं विस्तारेण वर्णितम्‌। सर्वेषु 
मड्जलेष्वेवमड्डूरापणमिष्यते। ना.सं.-स्वतन्त्राध्यायेडड्डूरापणं वर्णितम्‌। तत्‌ 
संक्षेपतश्चतुभि: श्लेकिस्त्रयोविंशतितमे< ध्याये वर्णनं कृतम्‌। 
छुरिकाया अद्भुलादिमानेनेकादशभागफलम्‌- 

क्र. कश्यपसंहितोक्तं नारदसंहितोक्तं 


२३६ 


१) मृत्यु: पुत्रलाभ: 


२) आपत्ति: शत्रुवृद्धि: 
३) पुत्रहानि: सत्रीलाभ: 
४) सत्रीलाभ: गमनम्‌ 
५) गमनम्‌ शुभम्‌ 
६) यश: द्रव्यहानि: 
७) अर्थहानि: द्रव्यवृद्धि: 
८ ) धनम्‌ प्रीति: 
९) शत्रुक्षय: सिद्धि: 
१० )सन्धि: विजय: 
११)कोर्ति: स्तुति: 


क.सं.-छुरिकाया अग्रभागे यदा ब्रणो दृश्यते तदा तत्फलम्‌- १) अग्रभागे 
ब्रण:-जयप्रद: २)मध्यभागे ब्रण:-हानिद: ३)अन्त्यभागे ब्रण:- निधनप्रद:। ना.सं.- 
एतादृशं वर्णनं॑ न वर्तते। क.सं.-विवाहसंस्कार ऋणत्रयच्छेदकारी धर्मकामार्थसिद्धिद: 
-इति वर्णनं कृतम्‌। ना.सं.-विवाहसंस्कारस्य महत्त्वं वर्णितं किन्तु ऋणत्रयच्छेदकारी 
धर्मकामार्थसिद्धिद: -इति वर्णन॑ न कृतम्‌। क.सं.-कन्यालाभप्रश्ने- वृषभ-कुम्भ- 
कर्कलग्ने शुक्र-चन्द्रो संबन्धयुक्तौ(युति:-दृष्टि:), तदा कन्‍्यालाभो भवति। ना.सं.- 
कन्यालाभप्रश्ने- वृषभ-तुला-कर्कलग्ने शुक्र-चन्द्रौ संबन्धयुक्तौ(युति:-दृष्टि: ), तदा 
कन्यालाभो भवति। क.सं.-कन्याप्रदानेन- सम्यकू कन्याप्रदानात्‌ 
पुत्रप्रौन्रप्रवर्धनम्‌( वंशाभिवृद्धि:) -इति कन्याप्रदानफलं लिखितम्‌। ना.सं.-एतादृशं 
वर्णन॑ न लिखितम्‌। 


क.सं.-कन्यावरणमुहूर्त- कन्यावरणं कुजवर्जितवासरे, मासाद्यदिवसं 
(प्रतिपदू)- रिक्तां(४-९-१४ तिथि:), अष्टमी नवर्मी च तिथि त्यक्त्वा, 
पश्चाड्भरशुद्धिदिवसे कुर्यात्‌। ना.सं.-एतादृशं मुहूर्तवर्णनं॑ न॒प्राप्यते। क.सं.-कन्यावरणे 
-सह वृद्धगणैर्वरयेत्कन्यकां सतीम्‌। वरणोक्तवासरे कन्यापिता तस्या: कन्याया: 
स्वस्तिवाचनपूर्वक॑ विधिं कारयेतू। ना.सं.-कन्याप्रदानं तस्या: पिता प्रीतिपूर्वक कुर्यात्‌। 
अन्यविवरणं न॒ प्राप्पते। क.सं.-कन्यावरणाध्याय.. इन्द्राणीप्रार्थनामन्त्रे- 
देवेन्द्रप्रियभामिनि -इति पाठ:। ना.सं.-कन्यावरणाध्याय इन्द्राणीप्रार्थनामन्त्रे- 
देवेन्द्रप्रियभाषिणि --इति पाठ:। 

क.सं.-सूर्यगाशिचार (सौरमास)वशात्‌ विवाहमुहूर्त:  प्रदत्त:। . ना.सं.- 
चान्द्रमासवशात्‌ विवाहमुहूर्त: प्रदत्त:। क.सं.-उत्तरायणगे सूर्य मीनराशिचारे चेत्रमासे 
विवाह॑ परिवर्जयेत्‌। ना.सं.-एतादृ्श॑ मुहूर्तविवेचन॑ न॒ प्राप्यते। क.सं.- 
विवाहोक्तमासनामानि वैदिकनामैर्वर्णितानि वर्तते। तथा-शुक्ले, तपस्ये, तपसि, माधवे 
करग्रह: प्रशस्तः, सहोर्जमासयोर्मध्यम: ज्ञेय:। ना.सं.-एतादृशाणि वैदिकमासनामानि न 
प्राप्यन्तेत किन्तु सामान्यानि मासनामानि कथितानि सन्ति। क.सं.- 
चापराशि( धनुराशि)गते सूर्य विवाहं नैव कारयेत्‌। ना.सं.-एतादृशं मुहूर्तविधानं न 
प्राप्पते। क.सं.-वृद्धश्चन्द्र: ख्रियं हन्ति, अस्तंगतश्चन्द्रस्तत्पतिं हन्ति। ना.सं.-एतादृशं 
विधान न प्राप्यते। 

क.सं.-विवाहोक्तविविधानां एकोनविंशतिदोषाणां निरूपणं स्वतन्त्रध्याये 
प्राप्पते। ना.सं.-विवाहोक्तविविधानामेकोनविंशतिदोषाणां निरूपणं न स्वततन्त्राध्याये, 
किन्तु विवाहाध्याय एव प्राप्यते। क.सं.-ज्येष्ठे मासे कन्यावरस्येकस्य ज्येष्ठत्वे 
विवाह: शुभद: (त्रिज्येष्ठे दोष:, न द्विज्येड़े)। ना.सं.-एतादृशं विधानं न प्राप्यते। 


२३८ 


क.सं.-एकोनविंशतिदोषनिरूपणे>त्यन्तमहत्त्वपूर्णविविधसुभाषितानां प्रयोग: प्राप्यते। 
ना.सं.- एकोनविंशतिदोषनिरूपणे सुभाषितानां प्रयोगो न प्राप्यते। क.सं.-सौराष्टे 
साह्नदेशे च लोहिताभं, वज्गडदेशे चण्डीशचण्डायुधं॑ विवर्जयेत्‌। ना.सं.- सौराष्ट्े 
शाल्वदेशे च लत्तितं, कलिड्रे वद्भदेशे च पातितं भमुपग्रह॑ च वर्जयेत्‌। क.सं.-वाहिके 
कुरुदेशे चोपग्रहदोषं विवर्जयेत्‌। ना.सं.-वाहिके कुरुदेशे च यस्मिन्देशे न दूषणम्‌ - 
इति कथितम्‌। 

क.सं.-कलिड्गदेशे दग्धलग्नानि वर्ज्यानि। ना.सं.- कलिज्ले वद्भदेशे च पातित॑ 
भमुपग्रह॑ वर्ज्यम्‌।  क.सं.-विवाहकुण्डलीगतसूर्यादिग्रहाणां . द्वादशस्थानवशात्‌ 
शुभाशुभफलानि विवर्णितानि। ना.सं.-एतादृशं॑ विवाहकुण्डलीगतसूर्यादिग्रहाणां 
द्वादशस्थानवशात्‌ शुभाशुभफलं न प्राप्यते। क.सं.-आर्याणां मागधानां च गोधूलिक॑ 
मुख्य मतम्‌। ना.सं.- प्राच्यानां च कलिज्भानां गोधूलिक॑ मुख्यं मतम्‌। क.सं.-ब्राह्म- 
प्राजापत्य-दैव-आर्षेत्यादीनां विवाहानां लक्षणं विवर्णितम्‌। ना.सं.-एतादृशं लक्षणं न 
प्राप्यते। 

क.सं.-नववधूप्रवेशी विवाहातू ६-८-९-१०दिने शुभप्रद:। ना.सं.- 
नववधूप्रवेशो विवाहातू समदिने तथा दशमे दिने कर्तव्य:। क.सं.-अन्येष्टिक्रियायां 
शवदाहे शुक्र-रविवारौ वर्जनीयौ। ना.सं.- अन्येष्टिक्रियायां शवदाहे शुक्र-मड्रलवारौ 
वर्जनीयौ। क.सं.-द्वितीयातिथावश्चिनीनक्षत्र॑ स्यात्तदा श्राद्धे श्रीवत्सो नाम योगो भवति। 
स इहलोके सम्पत्प्रद:, कर्ता पुत्रप्रौत्रसमन्वितो भवेत्‌। ना.सं.-एतादूृशं योग-फलं न 
प्राप्पते। क.सं.-तृतीयातिथौ भरणीनक्षत्रे श्राद्धे नन्दावर्ताहयो योगो भवति। तत्र पितृभ्यो 
दत्तमक्षय्यं भवति। ना.सं.- योगनाम एवं फल न प्राप्यते। क.सं.-चतुर्थी भोगदा तत्र 
याम्यधिष्ण्यं भवेद्यदि। ना.सं.- चतुर्थी श्रीपदा पितृकर्मणि। क.सं.-पदञ्चमी-भरणीनक्षत्रे 


२३९ 


स्वस्तिकयोगो भवति। सः पुत्रदायक:। ना.सं.- पश्चञमी-भरणीनक्षत्र आनन्दयोगो 
भवति। सः पुत्रपौत्रधनदायक:। क.सं.-त्रयोदर्शीश्राद्धं पुत्र॒कलत्रयो: सर्वदा धनदं 
भवति। ना.सं.-त्रयोदश्यां हानिर्धनकलत्रयोर्भवति। 

कश्यपसंहिता अध्याया:-२३ तः ३५ 

वसिष्ठसंहिता अध्याया:-२४ तः३२ 


गर्भाधानविषये प्रथमार्ततवे वारफलम्‌- 


क्र. वारः कश्यपसंहिता वसिष्ठसंहिता 

१) भौम: दुःखिता वन्ध्या 
२) बुध: सौभाग्ययुता संततियुता 
३) गुरु: श्रीयुता 

अधिकधनयुता 
४) शुक्र: पतिभक्‍ता 

आनन्ददायिनी 
५) शनि: मलिना कुलटा 


क.सं.-आधाने दशमरात्रिवर्जनं॑ न प्राप्यते। व.सं.- आधाने दशमरात्रिवर्जनं 
कथितम्‌। क.सं.-पुंसवन-सीमन्तविषये5स्तागा नीचगा: शश्नुक्षेत्रस्था ग्रहा न 
'फलप्रदा:, उदिता उच्चराशिगता मित्रराशिगता ग्रहा: सुफलप्रदा: भवन्ति। व.सं.- 
एतादूशं वर्णन न प्राप्यते। 

व.सं.-गर्भरक्षार्थ पौराणिकदृष्ट्या रोहिणीनक्षत्रे श्रवणनक्षत्रे वा शुक्लपक्षस्य 
द्वादशीतिथौ सप्तमीतिथौ वा दिनस्य मध्याह्ले पूर्वाह्णे वा विष्णुपूजनं सविस्तारं सविधि 
वर्णितम्‌। क.सं.- एतादृशं वर्णन न प्राप्यते। 


२४० 


क.सं.-नामकरणसंस्कारे- नामकर्म द्वादशाहे वा सूतकान्ते स्वस्तिवाचनपूर्वक॑ 
कार्यम्‌। व.सं.-एतादृशं वर्णनं न प्राप्यते। क.सं.-नामकरणसंस्कारे- नामकमं सुश्रीयुत 
तिडतं॑ सुसमाक्षरै:ःकरणीयम्‌। व.सं.- एतादृश॑ वर्णन॑ न॒प्राप्यते। क.सं.- 
नामकरणसंस्कारो दिनस्य पूर्वाहणे कार्य:। व.सं.- एतादृशं वर्णन न प्राप्यते। क.सं.- 
नामकरणसंस्कारे- नाम मड्जलघोषैश्व सरहस्यं शिशोर्दक्षिणश्रुताी कथयेत्‌। व.सं.- 
एतादृशं वर्णनं न प्राप्यते। क.सं.-अन्नप्राशने शनैश्वर-भौम-सूर्यवारांस्त्यक्त्वान्यवासरे 
दिवसे कार्यम्‌। व.सं.-एतादृशं विवेचनं॑ न॒प्राप्यते। क.सं.-अन्नप्राशन आभ्युदयिक॑ 
(नान्दीश्राद्धं ) कर्म कृत्वा स्वस्तिवाचनपूर्वक॑ शुक्लख्नगवसत्रगन्धाद्यै: शिशुर्देवज्ञमर्चयेत्‌। 
व.सं.-एतादृशं विवेचन न प्राप्यते। 

क.सं.-अन्नप्राशने बालकं प्राडः्मुखं कृत्वा विधानतः प्राशयेत्‌। व.सं.-एतादूशं 
विवेचन न च प्राप्यते। क.सं.-अन्नप्राशने बालकं सुवर्णद्रव्या रौप्यद्र॒व्या वा प्राशयेत्‌। 
व.सं.-एतादृशं विवेचन न प्राप्यते। क.सं.-अन्नप्राशनलग्नस्थो यदा राहु: केतुर्वा 
भवेत्तदा सदालसं कदशनं बालक॑ करोति। व.सं.-अन्नप्राशनविलग्नगो यदा राहु: केतुर्वा 
भवेत्तदा शिशुमन्नविवर्जितं करोति। क.सं.-यदान्नप्राशनलग्नस्थो भौमो भवेत्तदा 
प्राशनकर्ता शिशू रिपुणा हन्यते। व.सं.-अन्नप्राशनविलग्नगो यदा भौमो भवेत्तदा 
प्राशनकर्ता शिशुः पित्तरोगेण पीडितो भवति। क.सं.-यदान्नप्राशनलग्नस्थौ द्वौ शुभौ ग्रहौ 
स्यातां तदा भोक्ता शिशु: सत्रदो भवेत्‌। व.सं.-एतादृश्श विवेचन न प्राप्यते। क.सं.- 
गर्भिणीपतिधर्मा न विवर्णिता: | व.सं.-गर्भिणीपतिधर्मा विवर्णिता:। 

क.सं.-सर्वेषां जनानां सामान्यक्षौरकर्ममुहूर्तों विवर्णित:। व.सं.- सर्वेषां जनानां 
सामान्यक्षौरकर्ममुहूर्तो न विवर्णित:। क.सं.- पद्ञमे-पदञ्ममे दिने सामान्यक्षौरं 
शुभदम्‌। व.सं.-एतादृशं विवरणं न लिखितम्‌। क.सं.-आत्महितैषिणां क्षौरनिषेध:- 


२४१ 


स्नात्वा-भुक्त्वा-युद्धे-याने- भूषिते-निशायां-सन्ध्यायां-नवमे नवमे दिने न क्षौरं 
कार्यम्‌। व.सं.-एतादृशं॑ विवरणं न लिखितम्‌। क.सं.-विप्रभूपाज्ञयोद्वाहे सूतके- 
बन्धमोक्षणे-यज्ञाधाने समस्तनक्षत्रवारेषु क्षौरकर्म इष्टसिद्धिदम्‌। व.सं.-एतादूशं 
विवरणं न लिखितम्‌। 
क.सं.-उपनयनसंस्कारमहत्त्वं- अनेन संस्कारेणैव द्विजत्वं प्राप्पोति। अनेन 
संस्कारेणैव श्रौतस्मार्तकर्म साध्यते। सर्वाश्रमाणामाद्यसंस्कार:। अय॑ देहसंस्कार:। अनेन 
संस्कारेणैव पूर्वदेहिन: संस्कृता भवन्ति। व.सं.-श्रुतिस्मृतीनां पदमुत्तमं 
द्विजस्तस्योत्तमत्व॑ ब्रतबन्ध:। क.सं.-उपनयनसंस्कारलग्ने यदा भौमः स्यात्तदा 
शिष्याचार्यविनाशो भवेत्‌। व.सं.- उपनयनसंस्कारलग्ने यदा भौम: स्यात्तदा स 
वर्षमध्ये कुमारं हन्ति। 
क.सं.-उपनयनसंस्कारलग्ने यदा राहु: स्यात्तदा शिशोर्मातृनाशों भवेत्‌। व.सं.- 
उपनयनसंस्कारलग्ने यदा राहु: स्यात्तदा शिशोर्मातृनाशो5 र्थविनाशो वा जायते। क.सं.- 
उपनयनसंस्कारलग्नकुण्डल्यां विविधभाव- ग्रहोद्धवानामावश्यकशुभाशु भयोगानां 
शुभाशुभभलं विवर्णितम्‌। व.सं.- उपनयनसंस्कारलग्नकुण्डल्यां. द्वादशभाव- 
ग्रहोद्धवानां फलं विस्तारेण वर्णितम्‌। क.सं.-चैत्रमासं विवर्ज्य माघादिषु पश्चञमासेषु 
समावर्तनसंस्कारमुहूर्तों विवर्णित:। व.सं.- समावर्तनसंस्कारमुहूर्तविषये मासानां कथन 
न प्राप्यते। क.सं.- समावर्तनसंस्कारोक्तवार: १)बुधः२)गुरु: ३ )शुक्र: विवर्णित:। 
व.सं.- समावर्तनसंस्कारोक्तवार: १) गुरु: २) शुक्र: विवर्णित: । 
क.सं.-समावर्तनसंस्कारेईपि सर्वेषु  मज्जलेष्वेवमड्डरार्पणमिष्यते। इति 
कथपयित्वाडडरार्पणं सविधि विवर्णितम्‌। व.सं.- समावर्तनसंस्कारे5हूरार्पणविधिरन 
वर्णित:। क.सं.-आवश्यक॑ सम्पूर्ण वर्णनमस्मिन्नध्याये प्राप्यते। व.सं.-अस्मिन्नध्याये 


२४२ 


केवलं श्लोकत्रयं प्राप्पते। तेन स्वल्पं वर्णनं प्राप्यते। क.सं.-विवाहप्रश्नविषये वरस्य 
कन्यायाश्व जन्मनक्षत्रं राशिं च दैवज्ञाय निवेदयेत्‌। व.सं.-एतादृशं विवरणं न 
लिखितम्‌। क.सं.- कन्या-वर प्राप्तिप्रश्ने निमित्त-शकुनादिभिलभालाभविचार: कृत: । 
व.सं.-एतादृशं॑ विवरणं न लिखितम्‌। 

क.सं.-कन्यावरणं विवाहस्यादड्रं वर्तते तेनात्र पूर्णया कन्यावरणस्य 
स्वतन्त्राध्याये (कन्याप्रदानाध्याये) वर्णन॑ कृतम्‌॥। व.सं.-एतद्विषये विवरणं न 
लिखितम्‌। क.सं.-कन्याप्रदानाध्याये -गन्ध-वस्त्र-ताम्बूलादिभि: कन्यां पूजयित्वा 
शुक्लवसत्रविभूषणं दत्त्वा मड़़लघौषैर्विप्राशीवंचनेी: सह शची (देवेन्द्राणी) पूजनादौ 
कन्यावरणविधि: प्रदर्शित: | व.सं.-एतादूशं किमपि वर्णन न प्राप्यते। 

क.सं.-विवाहविषये स्त्रीणां युग्माब्दे, पुरुषाणामयुग्माब्दे विवाह: पुत्रपौत्रद:। 
तस्य विपरीते तु मृत्युदो भवेत्‌। व.सं.-विवाहविषये स्त्रीणां युग्माब्दे, पुरुषाणामयुग्माब्दे 
विवाह: शुभद: कथित: । तस्य विपर्यये तु दुःखगदप्रद:। क.सं.-वृद्धशुक्र: स्त्रियं 
हन्ति वृद्धजीवस्तु तत्पतिं हन्ति -इति कथितम्‌। व.सं.-एतादृशं किमपि वर्णनं न 
प्राप्पते। क.सं.-ज्येष्टमासे कन्या वा वरैकस्य जेष्ठत्वं शुभदं स्मृतम्‌। ( अत्र त्रिज्येष्ठत्वं 
विवर्जनीयं न द्विज्येष्ठत्वं) व.सं.-एतादृशं॑ किमपि वर्णन॑ न प्राप्यते। क.सं.- 
तिथिरेकगुण:, वारो द्विगुणो, ततः तारक: (नक्षत्रम्‌), तस्मात्तु बलवान्योग:, करणं 
बलवांस्ततो लग्नं बलाधिकमू, होरा बलवती लग्नाद, देक्काणो बलवांस्तत:, ततो 
नवांशो बलवान, द्वादशांशस्ततो बली, सर्वेभ्यो बलवान्‌ त्रिंशांश:। व.सं.- 
अध्याये5स्मिन्‌ एतत्‌ तिथ्यादिबलाबलत्वं न चिन्तितम्‌। 

क.सं.-ग्रन्थकार: केवलं स्वमतमेव प्रस्थापितं करोति। व.सं.- ग्रन्थकार: 
पितामहादीनां मतानां स्वसंहितायां समुल्लेखं करोति। 


२४३ 


क.सं.-विवाहे संग्रहदोष(चन्द्रयुतग्रहोद्धबदोष )विषये. फलम्‌-राहुग्रहोद्धव: 
संग्रहदोष: कलहप्रद:, केतूद्धव: संग्रहदोषो5तुलं दुःखप्रदो भवेत्‌। व.सं.- राहुग्रहोद्धव: 
संग्रहहोषो न वर्णित:। क.सं.-विवाहे संग्रहदोषे(चन्द्रयुतग्रहोद्धवदोषे ) पापद्दयेन 
युतश्चन्द्रो दम्पत्योर्निधनप्रद:। व.सं.- एतस्य योगस्य वर्णनं न प्राप्यते। व.सं.-वेध- 
गण्ड-लिज्ग-जाति-पक्षि-आय-गोत्र-योगिन्यादिविविधान्यष्टादश कूटानि लिखितानि। 
क.सं.- अत्रावश्यकाष्टकूटानां वर्णन प्राप्यते, किन्तु अन्यकूटानां वर्णनं न प्राप्यते। 
क.सं.- नववधूप्रवेशः ६-८-९-१० दिने शुभप्रद:। व.सं.- नववधूप्रवेश: ६-८- 
१० दिने शुभप्रद:। क.सं.-अन्त्येष्टिसंस्कारस्य, श्राद्धविषयकस्य स्वततन्त्राध्याये 
विशिष्टं सफलं योगादिसहितं विस्तृतं वर्णन प्राप्यते। व.सं.- अन्त्येष्टिसंस्कारस्य 
श्राद्धविषयक॑ विवेचन न प्राप्यते। 
वास्तु - 
कश्यपसंहिता अध्याया:-३७ तः ३९ 
बृहत्संहिता अध्याय:-५३ 

बृ.सं.-वास्तुपुरुबस्थ पौराणिकरीत्योत्पत्तिवर्णं  विवर्णितम्‌।. क.सं.- 
वास्तुपुरुषस्य पौराणिकरीत्योत्पत्तिवर्णं॑ न॒ प्राप्यते। क.सं.-गृहप्रवेशविषयके 
स्वतन्त्राध्याये गृहप्रवेशमुहूर्तस्य विस्तृतं॑ विवरणं प्राप्पतेके तस्य मुहूर्त:- 
पश्चाड्गशशुद्धिसंयुक्ते, गृहे दिवा-रात्रिप्रवेशः,  तत्फलं, गृहप्रवेशकुण्डलिगतग्रह- 
योगानयसारत: शुभाशुभफलं, वामार्कादिविवर्णनपूर्वक॑ भृज़ारादिसहितं॑ गृहप्रवेशो 
विशदीकृत:। अकपाटमनाच्छन्रे वास्तुबलिपूजनहीने गृहप्रवेशे विपत्तिरशुभफलं 
विवर्णितम्‌। बृ.सं.-केवलैकेन श्लोकेन गृहप्रवेशवर्णनं कृतम्‌। तत्र वेदमन्त्रध्वनिपूर्वक॑ 
भृड्भारसहितं गृहप्रवेशो लिखित:। ग्रन्थकारो गृहप्रवेशमुहूर्तादिविषये वर्णन॑ न करोति। 


२४४ 


क.सं.-भूमेर्विप्रादिवर्णानां क्रमतो गन्ध:- १०)विप्र:-मधु २) क्षत्रिय:-पुष्पम्‌ 
३)वैश्य:-सुरा ४)शूद्र:-मांसम्‌। बृ.सं.-भूमेर्विप्रादिवर्णानां क्रमतो गन्ध:- १ )विप्र:- 
घृतगन्धा २) क्षत्रिय:-रक्तगन्धा ३ )वैश्य:-अन्नगन्धा ४)शूद्र:-मद्यगन्धा 

क.सं.-क्षेत्रस्वीकरणार्थ तस्मिन्‌ भूमौ दिग्ज्ञानार्थ द्वादशाब्रुलशडूस्थापनं, तेन 
पूर्वापराह्ययोश्छायया  पूर्व-पश्चिमदिक्शोधनं, ततश्चाप-त्रिकोणमितिगणितेनोत्तर- 
दक्षिणदिग्ज्ञानं विशदीकृतम्‌। बृ.सं.-दिग्ज्ञानार्थ कापि पद्धतिरध्यायेडस्मिन्न दत्तास्ति। 


प्राच्यदिशायां गृहद्दारफलानि- 

क्र. कश्यपसंहिता बृहत्संहिता 
१)क्रोध: अग्निभयम्‌ 
२) भीति: कन्याजन्म 
३) धनप्राप्ति: बहुधनम्‌ 
४)नृपपूजा नरेन्द्रप्रीति: 
५)महद्धयम्‌ क्रोधपरता 
६)चौरभयम्‌ असत्यभाषणम्‌ 
७)विपुत्रता क्रूरता 

८ ) हानि: तस्करता 
दक्षिणदिशायां गृहद्वारफलानि- 

क्र. कश्यपसंहिता बृहत्संहिता 
१ )बन्धनम्‌ अल्पपुत्रता 
२)निधनम्‌ दासत्वम्‌ 

३) प्रीति: नीचत्वम्‌ 


२४५ 


४) अर्थप्राप्ति: 

५) धनागमत्वम्‌ 

६) अरुजत्वम्‌ 

७)व्याधिभयम्‌ 

८ ) अधनत्वम्‌ 

पश्चिमदिशायां गृहद्दधारफलानि- 
क्र. कश्यपसंहिता 

१) पुत्रहानि: 

२)शत्रुवृद्धि: 

३)लक्ष्मीप्राप्ति: 

४) अर्थप्राप्ति: 

५) धान्यप्राप्ति: 

६)सौभाग्यम्‌ 

७) दुःखम्‌ 

८ )शोकः 

उत्तरदिशायां गृहद्वारफलानि- 
क्र. कश्यपसंहिता 

१)हानि: 

२) स्त्रीदूषणम्‌ 

३)निःस्वम्‌ 


४)बहुधान्यम्‌ 


भक्ष्यपानवस्तुपुत्रवृद्धि: 
रौद्रम्‌ 

कृतघ्नता 

निर्धनता 


पुत्रबलहानि: 


बृहत्संहिता 
पुत्रपीडा 
शत्रुवृद्धि: 
धनलाभ: 
सुतसम्पत्तिप्राप्ति: 
सम्पत्ति: 
राजभयम्‌ 
धननाश: 


रोग: 


बृहत्संहिता 
मृत्युर्बन्धनम्‌ 
शत्रुवृद्धि: 

पुत्रधनलाभ: 


समस्तगुणसम्पत्‌ 


२४६ 


५) धनागम: पुत्रधनाप्ति: 


६)सम्पद्द्धि: वैरम्‌ 
७)महाभीति: सुतदोष: 
८ )व्याधि: नैःस्वम्‌ 


क.सं.-द्वारस्यायाम-दैर्घ्यविषये- विस्ताराद्विगुणोत्सेधं द्वारमेव॑ गृहादिषु। बृ.सं.- 
राजा-सेनापति-विप्रादिवर्णानां भिन्न-भिन्नप्रमाणानि प्रदत्तानि। क.सं.- यदा 
पितृद्दयान्त्यमूलार्कानि, भौमेन सहितानि तदा गृहारम्भस्तदृहमग्निना दह्मते। बृ.सं.- 
एतादृशं॑ विवरणं न प्राप्यते। क.सं.-चन्द्रेडक वाम्निनक्षत्रे संस्थे गृहनिर्माण सति 
तदृहमग्निना दह्मयते। बृ.सं.-एतादृशं विवरणं न प्राप्यते। क.सं.-शनिसंयुक्तेषु, 
मेत्रेन्द्रनिलयाम्यनक्षत्रेषु गृहनिर्माणे सति तदृहं यक्षराक्षसैर्गृद्मते। बृ.सं.-एतादृशं विवरणं 
न प्राप्यते। 

क.सं.-अध्याये5स्मिन्‌ विस्तारेण विविधयोगा: -अन्यहस्तगतगृहं, निःस्वगृहं, 
श्रीयुतगृहं, सुखप्रदगृहम्‌, दइष्टार्थसिद्धिप्रदगृहं, धनधान्यसुखप्रदगृहं, भूरिधान्यप्रदगहं, 
भूरिलाभप्रदगृहं, पुत्रपौत्रप्रवर्धनगृहम्‌ू, इत्यादीनि विविधशुभाशुभफलयुतानि गृहाणि 
वर्णितानि। बृ.सं.-एतादूशं विवरणं न प्राप्यते। क.सं.-गृहारम्भ: स्थिरराशिगते रवौ वा 
चरराशिगते कार्य:, किन्तु द्विस्वभावराशिगते रवौ न कारयेत्‌। बृ.सं.-एतादृशं विवरणं 
न प्राप्यते। क.सं.-गृहारम्भे मासा:-माघ-फाल्गुन-वैशाख-ज्येष्ठ-श्रावण-कार्त्तिक- 
मार्गशीर्षमासा: शुभप्रदा:। बृ.सं.- गृहारम्भे मासानां विवरणं न प्राप्यते। क.सं.- 
गृहास्याय-व्ययप्रमाणेन गृहनिर्माणं तत्फलं च प्रथितम्‌। बृ.सं.- एतादूशं गृहास्याय- 


व्ययविषयक विवरणं न प्राप्यते। 


२४७ 


क.सं.- गृहारम्भे सूर्य-भौमवारांशा भयप्रदा:। शेषग्रहाणां वारांशा: 
कर्तरिष्टार्थसिद्धिप्रदा: । बृ.सं.- एतादूशं गृहारम्भे सूर्य-भौमवारांशविषयकं विवरणं न 
प्राप्पते। क.सं.- चरवास्तूल्लेखो गृहद्वारस्थापनविषये कृत:। बृ.सं.- एतादूशं 
चरवास्तुविषयक॑ विवरण न प्राप्यते। 

क.सं.- गृहराशिगृहस्वामिराशिसम्बन्धवशात्‌ षडाष्टक-नवमपशञ्ञम- 
द्विर्द्वठाद्शमित्यादिकं विविधसम्बधप्रकारेणैव शुभाशुभफलं विवर्णितम्‌। बृ.सं.-एतादूशं 
गृहराशि-गृहस्वामिराशिसम्बन्धवशात्‌ शुभाशुभं फलविवरणं न प्राप्यते। 
क.सं.-षोडशविधगृहस्य नामानि विवर्णितानि- 
(१) ध्रुवं, ( २)धन्यं, (३)जयं, (४)नन्दं, (५)खरं, (६)कान्तं, (७)मनोरमं, 
(८)सुमुखं, (९)दुर्मुख (१०)क्रूरं, (११)शत्रुं, (१२) स्वर्णप्रदं, (१३) क्षयम्‌, 
(१४) आक्रन्दं, (१५)विपुलाख्यं, (१६)विजयम्‌। -एते गृहा: पुण्यवंशास्तेषां 
वर्णन॑ कृतम्‌। बृ.सं.- एतादूशां पुण्यप्रदानां षोडशविधगृहाणां नामविषयकं विवरणं न 
प्राप्यते। 

क.सं.- सर्वतोभद्रादिप्रसिद्धवास्तुसहितस्य त्रैलोक्यविश्रुतस्य जयनाम्नो गृहस्य 
वर्णनं प्राप्यते। बृ.सं.- एतादूशो जयनाम्नो गृहस्य विवरणं न प्राप्यते। 

क.सं.- गृहाभ्यन्तरे विविधव्यवस्था:- (१)इच्द्राग्यो:- वर्धन॑ गेहम्‌, 
(२)यमाग्न्यो:- घृतमन्दिरम। (३) राक्षसकालयोम॑ध्ये- पुरीषत्यागसदनम्‌, 
(४)जलाधीशनिर्क्रत्योर्मध्ये- विद्यागृहमू, (५)जलाधीशसमीरयो:- रोदनं सदनम्‌, 
(६)वायुकुबेरयोर्मध्ये- कामोपभोगसदनम्‌, (७)कुबेरेश्वरयोर्मध्ये- नवरत्नालयम्‌|। 
(८ )ईशैन्द्रयोर्मध्ये-धान्यगृहम्‌। बृ.सं.- एतादूशं गृहाभ्यन्तरे विविधव्यवस्थाविवरणं न 
प्राप्यते। 


२४८ 


क.सं.- जलस्रावे विविधानि मानानि- १)पाश्ञालं, २)विदेहं, ३)आवन्तिकं, 
४)मागधं ५)कौरवं, ६)शूरसेनं, ७)विजयं, ८ )गान्धरम्‌ -इत्यष्टी मानानि कथितानि 
सन्ति। बृ.सं.- एतादूशानि जलख्रावे विविधानि मानानि नामानि च न प्राप्यन्ते। 

क.सं.-वास्तो: शिलान्यासे ब्रह्मस्थानं निधनप्रदम, मण्डलपरित: पिशाचांशा: 
दुःखशोकभयप्रदा:। शेषांशा: पुत्रपौत्रप्रदा:। बृ.सं.- पूर्वोत्तरकोणे पूजापूर्वक॑वास्तो: 
शिलान्यासं कुर्यात्‌। क.सं.- गृहसमीपे बदिरं खदिरं विना सर्वे कण्टका निन्दिता: 
सन्ति। बृ.सं.- गृहसमीपे सर्वे कण्टका निन्दिता:, शत्रुभयप्रदा: सन्ति। क.सं.- 
गृहाड़णे गृहसमीपे च विविधशुभाशुभवृक्षाणां विस्तारेण विवरणं प्राप्यते। बू.सं.- 
गृहाड़णे गृहसमीपे च विविधशुभाशुभवृक्षाणां संक्षेपतो विवरणं प्राप्यते। 

क.सं.-गृहारम्भकालीनकुण्डल्यनुसारेण गृहस्य विविधशुभाशुभफलानि 
कथितानि सन्ति। बृ.सं.-एतादृशं गृहारम्भकालीनकुण्डल्यनुसारेण शुभाशुभफलानि न 
प्राप्यन्ते। क.सं.-विप्रादीनां नृपादीनाञ्च गृहं ध्वजादि -आयानुसारतः कार्यम्‌। बृ.सं.- 
सविस्तरं विविधहस्तप्रमाणतो विप्रादीनां नृपादीनाञ्च गृहं कार्यम्‌। क.सं.- 
वर्णसड्डूररप्रजानां किमपि गृहप्रमाणं प्रकारश्च॒ न॒ प्राप्यते। बू.सं.- 
पराशवादिचतुर्विधवर्णसड्डूररप्रजानां गृहप्रमाणं वर्णितम्‌। क.सं.- वास्तुमण्डले 
वास्तुदेवतास्थापने गणाधीशनाम प्राप्यते, किन्तु दितेर्नाम न प्राप्यते। 

बृ.सं.-वास्तुमण्डले वास्तुदेवता स्थापने दितेर्नाम प्राप्यते, किन्तु गणाधीशस्य 
नाम न प्राप्यते। क.सं.-वास्तुपूजनाध्याये वास्तुदेवतास्थापनपूर्वक॑ सविस्तारेण 
मण्डलदेवतासहितं॑ वास्तुपूजनं  सविधि विवर्णितम्‌। अत्र वास्तुपूजनफलं- 


सम्यग्वास्तुपूजां प्रयत्नपूर्वक॑ यः कुरुते स नर आरोग्यायु:पुत्रपौत्रधनादीनि लभेत्‌। 


२४९ 


वास्तुपूजाहीने फलम्‌-वास्तुपूजारहितं य: प्रविशेन्नवमन्दिरं रोगान्नानाविधान्क्लेशान्नश्नुते 
सर्वसड्ड्टानू। बृ.सं.-एतादृशं वास्तुपूजादिकं विवरणं न प्राप्यते। 
कश्यपसंहिता अध्याया:-३७ तः ३९ 
नारदसंहिता अध्याय:-३१-३२ 
क.सं.-गृहप्रवेशमुहूर्तविषय्क॑ सविस्तारं विशदं वर्णनं स्वतन्त्राध्याये कृतम्‌। 


ना.सं.-गृहप्रवेशमुहूर्तविषयकं वर्णन प्राप्यते। 


वास्तुभूमेर्गन्ध:- 

क्र. विप्रादिवर्णः.. कश्यपसंहिता नारदसंहिता 
१) विप्र: मधु मधु 

२) क्षत्रिय: पुष्पम्‌ 0 

३) वैश्य: सुरा आम्लम्‌ 
४) शूद्र: मांसम्‌ मांसम्‌ 
वास्तुभूमेर्वर्ण : - 

क्र. विप्रादिवर्णः.. कश्यपसंहिता नारदसंहिता 
१) विप्रः सितः सितः 

२) क्षत्रिय: रक्तः रक्तः 

३) वैश्य: हरिद्र: (पीत: ) हरितः 

४) शूद्र: कृष्ण: कृष्ण: 
विप्रादीनां वर्णक्रमेण भूमिरस:(स्वाद: )- 

क्र. विप्रादिवर्ण.. कश्यपसंहिता नारदसंहिता 
१) विप्र: मधुर: मधुर: 


२५७० 


२) क्षत्रिय: कटुः कटुः 


३) वैश्य: कषाय: तिक्तः 

४) शूद्र: तिक्तः कषाय: 
जलस्त्रावे अष्टविधदेशप्रमाणम्‌- 

क्र. कश्यपसंहिता नारदसंहिता 
१) पाञ्चालमानम्‌ पाञ्चालमानम्‌ 
२) वैदेहमानम्‌ वैदेहमानम्‌ 
३) कौरवमानम्‌ कौरवमानम्‌ 
४) विजयमानम्‌ कन्यकामानम्‌( कान्यकुब्जमानम्‌ ) 
५) मागधमानम्‌ मागधमानम्‌ 
६) शूरसेनमानम्‌ शूरसेनमानम्‌ 
७) गान्धरमानम्‌ वक्रमानम्‌ 
८) आवन्तिकम्‌ आवन्तिकम्‌ 


क.सं.- वास्तुपूजनप्रकरणे वास्तुपूजा न करणेज्शुभफलं चोक्‍तम्‌- 
रोगान्नानाविधान्क्लेशानश्नुते सर्वसड्डूटान। ना.सं.- एतादृशं॑ वास्तुपूजनाध्याये 
वास्तुपूजा न करणे किमपि फलवर्णन न प्राप्यते। 


द्वारस्थायामष्टभागानुसारतः फलम्‌- 


(१)पूर्वद्वारम्‌- 

क्र. कश्यपसंहिता नारदसंहिता 
१) क्रोध: हानि: 

२) भीति: नैस्वं 


३) धनप्राप्ति: 


४) नृपपूजा 
५) महद्धनम्‌ 
६) चौर्यम्‌ 
७) विपुत्रता 
८ ) हानि: 
(२)दक्षिणद्वारम्‌- 
क्र. कश्यपसंहिता 
१) बन्धनं 
२) निधन 
३) प्रीति: 
४) अर्थप्राप्ति: 
५) धनागमः: 
६) अरुज त्व॑ 
७) व्याधिभयं 
८) निर्धनता 
(३)पश्चिमद्वारम्‌- 
क्र. कश्यपसंहिता 
१) पुत्रहानि: 
२) शत्रुवृद्धि: 
३) लक्ष्मीप्राप्ति: 


२५०२ 


धनप्राप्ति: 
नृपपूजा 
महद्धयम्‌ 
चौरभयम्‌ 
अतिक्रोध: 
भीति: 


नारदसंहिता 
निधन 
बन्धनं 

भीति: 
अर्थप्राप्ति: 
धनवर्धनम्‌ 
अनातड्ढू: 
व्याधिभयम्‌ 


निःस्वत्वम्‌ 


नारदसंहिता 
पुत्रहानि: 
शत्रुवृद्धि: 
लक्ष्मीप्राप्ति: 


४) धनागमः धनागमः 


५) धान्यप्राप्ति: सौभाग्यता 
६) सौभाग्यता अतिदौर्भाग्यता 
७) दुःखं दुःखं 

८) शोक: शोक: 
(४)उत्तरद्वारम्‌- 

क्र. कश्यपसंहिता नारदसंहिता 
१) हानि: कलत्रहानि: 
२) स्त्रीदूषणं निःस्वत्वम्‌ 
३) निःस्वता हानिः 

४) बहुधान्यं धान्यम्‌ 

५) धनागम: धनागम: 
६) सम्पद्वृद्धि: सम्पद्वृद्धि: 
७) महाभयम्‌ महाभीति: 
८) व्याधि: रोग: 


क.सं.-वास्तुपूजायां गन्धदूवाक्षतादिभि: -इति कथन प्राप्यते। ना.सं.- 
वास्तुपूजायां दूर्वादध्यक्षतादेभि: -इति कथन प्राप्यते। क.सं.-वास्तुपूजायां 
वास्तुनैवेद्यविषये -अपूर्पैभूरिनैवेद्यं समर्पयेत्‌ -इति कथन प्राप्यते। ना.सं.-वास्तुपूजायां 
नैवेद्यविषये केवल भूरिनैवेद्यं समर्पयेत्‌ -इति कथन प्राप्यते। 
कश्यपसंहिता अध्याया:-३७ तः ३९ 


वसिष्ठसंहिता अध्याय:-३८-३९ 


क.सं.-गृहप्रवेशविषये दिवाप्रवेश: सम्पत्तिप्रद.,. निशिप्रवेशों मद्गलप्रद:। 
व.सं.-दिवाप्रवेश: शुभद: सुपुत्रपौत्राभिवृद्धिद:, रात्रौ शुभद:। क.सं.-माघादिमासानां 
गृहप्रवेशफलं विस्तरेण न प्राप्यते। व.सं.-माघादिमासानां गृहप्रवेशफलं सविस्तरेण 
भिन्न भिन्न प्राप्पे। क-सं.-गृहप्रवेशे जन्मलग्नात्‌  द्वादशाष्ट( १२- 
८ ) भावगतश्चन्द्रस्त्याज्य:, जन्मभे जन्मलग्ने, लग्नादुपचयभाव( ३-६-१०-११ )गते 
प्रवेश: शुभप्रद:। अन्यथा दुःखनिःस्वता प्राप्नुयात्‌। व.सं.-कर्ता विलग्नाद्‌ 
जन्मराशेद्द्गदिशभावस्थितित्वे सविस्तारेण वर्णन॑ कृतमस्ति। क.सं.-स्वमतोकत॑ 


स्वरचितमेवं वास्तुशासतज्ञानं प्रवक्ष्यति। व.सं.- ब्रह्मणा पूर्वोक्तं वास्तुज्ञानं प्रवक्ष्यति। 


वास्तुभूमेर्गन्ध:- 

क्र. विप्रादिवर्ण.. कश्यपसंहिता वसिष्ठसंहिता 
१) विप्र: मधु मधुर: 

२) क्षत्रिय: पुष्पम्‌ पुष्पम्‌ 

३) वैश्य: सुरा आम्लम्‌ 

४) शूद्र: मांसम्‌ मांसम्‌ 


विप्रादीनां वर्णक्रमेण भूमिरस:(स्वाद: )- 


क्र. विप्रादिवर्णः.. कश्यपसंहिता वसिष्ठसंहिता 
१) विप्र: मधुर: मधुर: 

२) क्षत्रिय: कटुः कटुः 

३) वैश्य: कषाय: आम्ल: 

४) शूद्रः तिक्तः तिक्तः 


पूर्वादिदिशायां द्वारस्यायामष्टभागानुसारत: फलम्‌- 


२५४ 


(१)पूर्वद्वारम्‌- 


क्र. कश्यपसंहिता 
१) क्रोध: 
९) भीति: 
३) धनप्राप्ति: 
४) नृपपूजा 
५) महद्धनम्‌ 
६) चौर्यम्‌ 
७) विपुत्रता 
८ ) हानि: 
(२)दक्षिणद्वारम्‌- 
क्र. कश्यपसंहिता 
१) बन्धनं 
२) निधन 
३) प्रीति: 
४) अर्थप्राप्ति: 
५) धनागम: 
६) अरुज त्व॑ 
७) व्याधिभयं 
८) निर्धनता 
(३)पश्चिमद्वारम्‌- 


२५५ 


वसिष्ठसंहिता 


दुःखम्‌ 
शोकः 
धनप्राप्ति: 
नृपपूजा 
महद्धनम्‌ 
स्त्रीजन्म 
पुत्रता 


हानि: 


वसिष्ठसंहिता 
निधन 

बन्धनं 

भीति: 
पुत्रवाप्ति: 
धनागम: 
यशोलाभ: 
चौरभयम्‌ 
रोगभयम्‌ 


क्र. कश्यपसंहिता वसिष्ठसंहिता 


है) पुत्रहानि: शत्रुवृद्धि: 
२) शत्रुवृद्धि: पुत्रहानि: 
३) लक्ष्मीप्राप्ति: लक्ष्मीप्राप्ति: 

४) धनागम: धनागम: 
५) धान्यप्राप्ति: सौभाग्यता 
६) सौभाग्यता धनलाभ: 
७) दुःखं दुःखम्‌ 

८) शोक: शोक: 

(४)उत्तरद्वारम्‌- 

क्र. कश्यपसंहिता वसिष्ठसंहिता 
१) हानि: निःस्वं 

२) स्त्रीदूषणं स्त्रीदूषणं 

३) निःस्वता हानिः 

४) बहुधान्यं सम्पत्प्राप्ति: 
५) धनागम: सुखागम: 
६) सम्पद्रृद्धि: दुःखागमः 

७) महाभयं शत्रुता 

८) व्याधि: बाधा 


क.सं.-गृहनिर्माणे मासा:- माघ-फाल्गुन-वैशाख-ज्येष्ट-श्रावण-कार्त्तिक- 
मार्गशीर्षा:। व.सं.-गृहनिर्माणे मासाः- तपो(माघ)-तपस्य (फाल्गुन)-माधव 


२५६ 


(वैशाख)-इष (आश्विन) - नभस्‌ (श्रावण) - ऊर्जा: (कार्तिका:)। क.सं.- 
वास्तुकुक्षिभागे ब्राह्मणादीनामडुलात्मक॑ शह्गजूमानम्‌ू- ९१०)विप्राणां-२२, 
२) क्षत्रियाणां-२ ३, ३)वैश्याणां-१६, ४)शूद्राणां-१२ व.सं.-सर्वेषां वर्णानां 
केवलमेकप्रकारमेवं वितस्तिमात्र: शह्ढू: कथित: । 

क.सं.-षोडशगृहनामानि- 

(१)ध्रुवं, (२)धन्यं, (३)जयं, (४)नन्दं, (५)खरं, (६)कान्त॑, 
(७)मनोरमं, (८)सुमुखं, (९)दुर्मुख (१०)क्रूरं, (११)शत्रुं, (१२) स्वर्णप्रदं, 
(१३) क्षयं, (१४)अआक्रन्दं, (१५)विपुलाख्यं, (१६)विजयम्‌। 
व.सं.-षोडशगृहनामानि- 

(१) श्रुवं, (२)धान्यं, (३)जयं, (४)नन्दं, (५)खरं, (६)कान्तिं, 
(७)मनोरमं, (८)सुवक्त्रं, (९)दुर्मुख (१०)क्रूरं, (११)विपक्षं, (१२) धबनदं, 


(१३) क्षयं, (१४)अआक्रन्दं, (१५)विपुलं, (१६)विजयम्‌। 


जलस्त्रावे अष्टविधदेशप्रमाणम्‌- 

क्र. कश्यपसंहिता वसिष्ठसंहिता 

१) पाञ्जालमानम्‌ पाञ्जालमानम्‌ 

२) वैदेहमानम्‌ वैदेहमानम्‌ 

३) कौरवमानम्‌ कौरवमानम्‌ 

४) विजयमानम्‌ कन्यकामानम्‌( कान्यकुब्जमानम्‌) 
५) मागधमानम्‌ मागधमानम्‌ 

६) शुरसेनमानम्‌ शुरसेनमानम्‌ 

७) गान्धरमानम्‌ गान्धरमानम्‌ 


२५७ 


८) आवन्तिकम्‌ आवन्तिकम्‌ 
क.सं.- वास्तुपूजनप्रकरणे5न्तिमश्कोलट्ठयं प्रायेण समानरूपेण प्राप्यते। 
यात्रा 
कश्यपसंहिता अध्याय:-३५ 
बृहत्संहिता अध्याया:-८६ तः ९० तथा ९६ 

क.सं.- स्वमतोकतं नृपादीनां यात्राविषयर्क रोचक॑ वर्णनं प्राप्यते। बृ.सं.- 
विविधर्षिमतानि दृष्ट्वा यात्रा-शकुनानि लिखितानि सन्ति। क.सं.-यात्रामुहूर्तस्य सम्पूर्ण 
विवेचन प्राप्यते। बृ.सं.-यात्रामुहूर्तस्य शकुनविषयक विवरणं प्राप्यते। क.सं.-द्वादशी- 
पषष्टी-रिक्ता(४-९-१४)-पूर्णिमा-मासादि(शुक्लप्रतिपद्‌)तिथिषु यात्रा  मृत्युकरा 
निर्धनत्वकारिणी च। बू.सं.-एतादृशं यात्रावर्णन॑ न॒प्राप्यते। क.सं.-नक्षत्रवशतो 
यात्राफलम-. हस्त-मृगशीर्ष-पुनर्वसु-अश्विनी- श्रवण-अनुराधा-रेवती-पुष्यनक्षत्रेषु 
यात्राभीष्टफलदा भवेतू। बृ.सं.-नक्षत्रवशतो यात्राफलविवेचन न प्राप्यते। 

क.सं.- मन्द(शनि)-इन्दु(सोम)दिनयो:( वारयो: ) प्राच्यां गमनं वर्जयेत्‌। 
गुरोवरि दक्षिणदिशं त्यजेतू। शुक्र-अर्कवारे प्रतीचीं(पश्चिमां) दिशं न गच्छेत्‌। बुध- 
भौमवारयोरुत्तरदिशं वर्जयेत्‌। बृ.सं.-एतादृशं वारवशाद्‌ यात्राफलं नोक्तम्‌। 

क.सं.-ज्येष्ठा-पू.भा.-रोहिणी-उ.फा.-नक्षत्राणि पूर्वादिक्रमादू दिशायां शूलरूपा 
भवन्ति। किन्तु अनुराधा-अश्विनी-पुष्य-हस्तनक्षत्राणि सर्वासु दिश्लु शुभदानि स्मृतानि। 
बृ.सं.-एतादृशं यात्राफलविवेचनं नोक्तम्‌। क.सं.- युद्धयात्रायां चन्द्रो यायी सूर्यो 
स्थायी वर्तते। एतद्‌ वशाद्‌ राजा जय-पराजयमाप्नोति। बृ.सं.-एतादृशं यायि- 


स्थायियात्राफलविवेचनं नोक्तम्‌। क.सं.-विविधशकुन-ग्रह-योग-नक्षत्र-राशि-लग्न- 


वार-तिथ्यादिक॑ समश्रित्य यात्रावर्णन॑ कृतम्‌। ब्‌.सं.-केवलं 
पशुपक्ष्यादिनिमित्तशकुनादिभ्यो यात्राविवेचनं कृतम्‌। 
कश्यपसंहिता अध्याय:-३५ 
नारदसंहिता अध्याय:-३३ 

क.सं.-हस्त-मृगशीर्ष-पुनर्वसु-अश्विनी-श्रवण-अनुराधा-रेवती-पुष्यन क्षत्रेषु 
यात्राभीष्टफलदा भवेत्‌। ना.सं.-कृत्तिका-धनिष्ठा-हस्त-मृगशीर्ष-अश्विनी- श्रवण- 
अनुराधा-रेवतीपुष्यनक्षत्रेषु यात्राभीष्टफलदा भवेतू। ना.सं.-विप्रक्षोभे राजक्षोभे 
प्रतिशुक्रदोषो न विद्यते। क.सं.- प्रतिशुक्रदोषविषय एतादृशं वर्णन॑ न प्राप्यते। क.सं.- 
ज्येष्टा-पू भा.-रोहिणी-उ.फा.-नक्षत्राणि पूर्वादिक्रमादू दिशायां शूलरूपकाणि भवन्ति। 
किन्तु अनुराधा-अश्विनी-पुष्य-हस्तनक्षत्राणि सर्वीसु दिश्लु शुभदानि स्मृतानि। ना.सं.- 
एतादृशं वर्णन॑ न प्राप्यते। क.सं.-यात्रानिषिधकाल:- उपनयन-उत्सव-विवाह-प्रतिष्ठा- 
सूतक(मरण-जननसूतकं) समाप्तिपर्यन्तं यात्रा जिजीविषुर्न कुर्यात्‌। ना.सं.-ग्रहण- 
उपनयन-उत्सव-विवाह-शवसूतकेषु यात्रा बुद्धिमान्नरो न कारयेत्‌। 

क.सं.- यात्रायां प्रतिकूलतावशाद्‌ यदा नृपति: स्वयं प्रयाणेडशक्तस्तदा छत्र- 
ध्वज-अश्व-वसत्र-अक्षतादिभि: स्वस्थानातू निर्गममुहूर्त शतद्यं वा शतं वा दश 
दण्डानां प्रस्थान यात्रा-प्रस्थानं कथ्यते। ना.सं.- यात्रायां प्रतिकूलतावशाद्‌ यदा नृपति: 
स्वयं प्रयाणेडशक्तस्तदा छत्र-ध्वज-अश्व-वस्त्र-अक्षतादिभि: स्वस्थानात्‌ निर्गममुहूर्ते 
शतद्वयं वा शतं वा दश धनुषाणां वा ४० धनुषाणां वा १२ धनुषणां वा स्वगृहादन्यगृहं 
प्रस्थानमेवं यात्रा-प्रस्थानं कथ्यते। 

क.सं.- यात्रायां विरुद्धशकुनपरिहारार्थ प्राणायामप्रयोग: प्रदत्त:। यदा 


यात्रासमये यायी विरुद्धशकुनं पश्यति, तदावश्यकयात्रायां प्राणायामत्रयं कुर्यात्‌। तदापि 


२०९ 


पुनर्विरुद्धशकुने षट्‌ प्राणायामा: कर्तव्या:। तथाप्यशुभमेव शकुनं दृश्यते तदा पुनः 
प्राणायामा:, शान्त्या यायाद्‌ दिनान्तरे वा पुनरागम्यान्यदिने यात्रा कर्तव्या। ना.सं.- 
एतादृशं यात्रायां विरुद्धशकुनपरिहारार्थ प्राणायामप्रयोगवर्णनं न प्राप्यते। 
कश्यपसंहिता अध्याया:-३५ 
वसिष्ठसंहिता अध्याय:-३७ 

क.सं. - अष्टमी - द्वादशी - षष्ठी - रिक्‍्ता (४-९-१४)- पूर्णिमा- मासादि 
(शुक्लप्रतिपद्‌) - तिथिषु यात्रा मृत्युकरा निर्धनत्वं च करोति। व.सं.- षष्ठी-रिक्ता 
(४-९-१४) तिथिषु यात्रा कलहप्रदा वा मृत्युप्रदा भवेत्‌। अष्टमी शोकदायकी भवेत्‌। 
क.सं.- हस्त - मृगशीर्ष - पुनर्वसु - अश्विनी - श्रवण - अनुराधा -रेवती- 
पुष्यनक्षत्रेषु यात्राभीष्टफलदा भवेतू। व.सं.- धनिष्ठा-हस्त-मृगशीर्ष-पुनर्वसु-अश्विनी- 
श्रवण-अनुराधा-रेवती-पुष्यनक्षत्रेषु यात्राभीष्टफलदा भवेत्‌। अत्र धनिष्ठानक्षत्रं 
विशेषतो दृश्यते। 

क.सं.- अष्टममुहूर्ते( मध्याह्े) योअभिजित्स्यात्‌ू, तत्र यातणां याम्यदिग्गमनं 
वर्जयित्वान्यत्राभीष्टफलसिद्धिर्भवेत्‌। व.सं.- अष्टममुहूर्ते( मध्याह्े) यो5भिजित्स्यात्‌, 
तत्र याम्यदिग्गमनसहितं यातणां गमने5भीष्टफलसिद्धिर्भवेत्‌। क.सं.- सन्मुखे शुक्रे 
यात्रानिषिध एवं कृत:। व.सं.-सन्मुखे शुक्र आवश्यकयात्रायां सन्मुखशुक्रशान्ति: 
कर्तव्या। क.सं.- यात्रायां प्रतिकूलतावशान्नपते: स्वस्थानान्निर्गममुहूर्ते शतद्वयं वा शत 
वा दश दण्डानां प्रस्थानं यात्रा-प्रस्थानं कथ्यते। व.सं.- यात्रायां प्रतिकूलतावशाद्‌ 
नृपते: स्वस्थानान्निर्गममुहूर्त पञ्चशतं धनुषाणां वा धनुषशतद्वयं जा दश धनुषाणां 
स्वगृहादन्यन्यगृहं प्रस्थानमेव॑ यात्रा-प्रस्थानं कथ्यते। क.सं.-आवश्यकयोगसहितं 
यात्राकुण्डलीविषयकं ग्रह-राशि-नक्षत्र-वार-तिथ्यादिरूपं विवेचन प्राप्यते। व.सं.- 


२६० 


आवश्यकयोगसहितमतीवविस्तारेण यात्राकुण्डलीविषयकं॑ ग्रह-राशि-नक्षत्र-वार- 
तिथ्यादीनां विवेचन प्राप्यते। कश्यप-वसिष्ठोक्ता दशदिक्पालानां स्वरूपवर्णनमन्त्रा: 
प्रायेण पूर्णतया वा समाना दृश्यन्ते। 
उत्पातः- 
कश्यपसंहिता अध्याया:-४५ तः४८ 
बृहत्संहिता अध्याया:-४६ एवं ३ १त:३ ९ 

क.सं.-केवलं स्वमतेन विविधोत्पातानां विवरणं कृतम्‌। बू.सं.- गर्गोक्त॑ 
मतमश्रित्य तत्र विविधोत्पातानां संक्षेपतों वर्णनं कृतम्‌। क.सं.-काकसंयोगोत्पातस्तस्य 
शान्तिविधिश्व सविस्तारेण विवर्णित:। बृ.सं.-काकसंयोगोत्पातस्तस्य शान्तिविधेश्व 
विवरणं न प्राप्यते। 

क.सं.-कपोत-मधुवल्मीकदोषस्तस्य शान्तिविधिश्व सविस्तरेण विवर्णित:। 
ब.सं.- कपोत-मधुवल्मीकदोषस्तस्य शान्तिविधेश्व विवरणं न प्राप्यते। क.सं.- 
शिथिलीजननदोषस्तस्य शान्तिविधिश्चव. सविस्तरेण विवर्णित:। . बू.सं.- 
शिथिलीजननदोषस्तस्य शान्तिविधेश्व विवरणं न प्राप्यते। क.सं.-शरीरोपदोषा:- 
(दन्तच्छेद:-काकपात:-सरटीपतनादिदोष: ) तेषां विवरणं शान्तिविधिसहितं च 
प्राप्पते। बृ.सं.-शरीरोपदोषा:-(दन्तच्छेद:-काकपात:-सरटीपतनादिदोष: )तेषां 
शान्तिविधेश्व विवरणं न ॒प्राप्यते। क.सं.-शिथिलीजननदोषस्तस्य शान्तिविधिश्व 
सविस्तरेण विवर्णित:। बू.सं.-शिथिलीजननदोषस्तस्य शान्तिविधेश्व विवरणं न प्राप्यते। 
देवतामूर्तिविकृतिः. वृक्षविकृति,, सस्यविकृति:, वृष्टिविकृतिड. छायाविकृति:, 
जलविकृति:, प्रसवविकृति:, वायव्यवैकृतम्‌, पशु-पक्षिवैकृतम्‌, इन्द्रध्वजादिवैकृतम्‌ - 


२६१ 


इत्यादीनामुत्पातानां लक्षणं तत्फलं च गर्गोकक्‍्तमतामश्रित्यात्यन्तसंक्षेपत: शान्तिविधि: 
प्रदर्शित: । कश्यसंहितोक्तमेवं बृहत्संहितोक्तमुल्कालक्षणं प्रायेण समान वर्तते। 

क.सं.-मयूरपत्रसड्डाशो परिवेषो वातवृष्टिकारको भवेतू। बु.सं.-एतादूशं वर्णन 
न प्राप्यते, किन्तु मयूरकण्ठसड्डाशो परिवेषो$तिवृष्टकारको भवति। क.सं.- अहर्निशं 
प्रतिदिनमरुणौ चन्द्राकों यदा भवेतां तदा परिवेषो नृपवधं कुरुते। क.सं.-परिवेषो यदा 
द्विमण्डलात्मको दृश्यते तदा चमूनाथ्थ नाशयति। त्रिमण्डलात्मको दृश्यते तदा नृपनाशो 
भवति। क.सं.-प्रतिपदादिषु तिथिषृत्पन्नपरिवेषस्य फल॑ विवर्णितम्‌। बृ.सं.-प्रतिपदादिषु 
तिथिषृत्पन्नपरिवेषस्य फलविवरणं न प्राप्यते। 

क.सं.-नृक्षयं व्योम्निजं चापं भूमिजं सस्यहानिदम्‌-इत्युक्तम्‌। बृ.सं.-भूमिजं 
शुभदम्‌ -इत्युक्तम्‌। व्योम्निनचापस्य वर्णनं न प्राप्यते। क.सं.-गन्धर्वनगरविषये- 
रात्री यदा गन्धर्वनगरं दृश्यते तदा धराधीशविनाशक॑ भवेत्‌। बृ.सं.- रात्रौ 
गन्धर्वनगरस्य किमपि वर्णनं न प्राप्यते। क.सं.- सूर्यस्योपरि दृश्यमाण: प्रतिसूर्यो 
नृपनाशको भवेत्‌। सूर्यस्याधोभागे दृश्यमाण: प्रतिसूर्यो जनानां नाशको भवेतू। यदा 
तीक्ष्णांशोर्वा शीतद्युत: प्रतिसूर्यों दृश्यते, तदा सम्पूर्णस्य जगतो विनाशो भवेत्‌। बृ.सं.- 
एतादृशं प्रतिसूर्यस्थ किमपि वर्णन न प्राप्यते। 

क.सं.-निर्घातविषये- यदा निर्घातो रात्रौ तृतीयप्रहरे भवति तदा लिपिलेखकान्‌ 
पीडां करोति। चतुर्थयाम इतरान्‌ जनान्‌ हन्ति। बृ.सं.- निर्घातविषये -यदा निर्घातो 
रात्रौ तृतीयप्रहरे भवति तदा तुरग-हस्तिनो: पीडां करोति। चतुर्थयामे पथिकान्‌ हन्ति। 
क.सं.-यदा निर्घातस्य भीमगम्भीरशब्द: स्यात्‌ तदा तदीश्वरस्य नाशं करोति। बृ.सं.- 


यदा भेरवजर्जरशब्द आयाति तदा तत्र दिग्हननं करोति। क.सं.-दिग्दाहविषये-यदा पद्च 


२६२ 


दिग्दाहदिवसास्तदा ते राष्ट्रविद्रावणप्रदा भवन्ति। बृ.सं.- पद्जचदिग्दाहविषयं किमपि 
वर्णन॑ न प्राप्यते। 

क.सं.-रजोलक्षणविषये-सितेनाच्छादितग्राम-पर्वतादीनां विवरणं प्राप्यते। 
बृ.सं.- रजोलक्षणविषये-सितेनाच्छादितग्राम-पर्वतादीनां विवरणं न प्राप्यते। क.सं.- 
रजोलक्षणविषये-रात्रिचतुष्टयपर्यन्तं रजो भवति तदा ईतिदुर्भिक्षमतुलं भवेत्‌। बृ.सं.- 
रजोलक्षणविषये- रात्रिचतुष्टयपर्यन्तं रजो भवति तदान्न-रसा विनाशं यान्ति। क.सं.- 
भूकम्पविषये भूमेर्कम्पनस्य कारणविषये केवलं स्वमतं लिखितम्‌। बृ.सं.- 
भूकम्पविषये भूमे: कम्पनस्य कारणविषये विविधर्षीणामाचार्याणां मत- 
मतान्तरसडम्ग्रहः कृत:। क.सं.-प्रायेण निखिलोत्पाता: क्षितीशानामनिष्टदा भवन्ति। 
बृ.सं.-एतादृशमन्वेषणात्मक॑ वर्णनमध्याये5स्मिन्न विद्यते। 
कश्यपसंहिता अध्याया:-४५ तः ४८ 
नारदसंहिता अध्याया:-३७ तः ५१ 

क.सं.-काकमैथुनशान्त्यां विशेष:- ब्राह्मणानू षोडश वाष्टी वा चत्वारो 
वेदपारगान्‌_स्वस्तिवाचनपूर्वक॑ वरयेत्‌। तेषां मध्ये विशिष्टविद्वद्वरमाचार्यत्वेन 
नियोजयेत्‌। ततो गाणपत्यं, सावित्र(सूर्य), पद्नदुर्गाजपं, रुद्रसूक्‍्तं, श्रीसूक्‍तं द्विजो 
जपेतू्‌। कुण्डे स्वगृद्योक्तविधानेनाग्निं स्थापयेत्‌। मखान्ते( ग्रहमखान्ते-ग्रहहोमान्ते 
प्रधानहोमे )समिधाज्येनान्नैरष्टोत्तरसंख्यया( १०८) (१)यत इन्द्र० (२)स्वस्तिदा० 
(३)त्र्यम्बक॑० मन्त्र: क्रमतो जुहुयात्‌। तिलब्रीहिभिर्जपसंख्यानुसारतो व्याहतिहोम॑ 
कृत्वा पूर्णाहुतिं जुहुयात्‌। -इति विवरणं प्राप्यते। ना.सं.- काकमैथुनशान्त्यामेतादूशं 
वर्णन भिन्नं प्राप्यते। किन्तु, मखान्ते( ग्रहमखान्ते-ग्रहहोमान्ते 


प्रधानहोमे )समिधाज्यान्नैरष्टोत्तरसंख्यया (१०८) त्यम्बकं० मन्त्रैर्वा मृत्युझ्रयमन्त्रेण 


२६३ 


जुहुयात्‌। तिलब्रीहिभि: व्याहृतिहोम॑ कृत्वालड्डूतखुच्या पूर्णाहुतिं जुहुयात्‌। -इति 
विवरणं प्राप्पे। क.सं.-काकमैथुनशान्त्यां ततो  ब्राह्मणान्भोजयित्वा 
शान्तिवाचनपूर्वकमेतच्छान्तिविधिं भक्‍त्या कुर्यात्‌। तेन दोषात्‌ प्रमुच्यते। ना.सं.- 
काकमैथुनशान्त्यां ततो ब्राह्मणान्भोजयित्वा स्वस्तिवाचनपूर्वकमेतच्छान्तिविधिं भक्त्या 
कुर्यात्‌। तेन दोषात्‌ प्रमुच्यते। क.सं.- शिथिलीजननस्य शुभाशुभफलविवेचनं शान्तिश् 
विशदीकृत:। 

विविधस्थाने शिथिलीजननस्य फलम्‌- 

(१ )मन्दिरस्य मध्ये-अशुभफल प्राप्ति: । नगरजनानां सप्ताहाभ्यन्तरे व्याधिपीडा भवेत्‌। 
(२)मन्दिरस्य प्राच्यां- अष्टदिनाल्‍लाभ: पश्चाद्‌ व्याधिस्तु तत्परे। 

(३) मन्दिरस्याग्नेय्यां- त्रिदिनाल्लाभ: पश्चादर्ध तस्कराह्ययम्‌। 

(४)मन्दिरस्य याम्ये-अष्टाहादिष्टसिद्धिस्तत: पत्नीविनाशनम्‌|। 

(५)मन्दिरस्य पश्चिमे-सप्ताहाद धान्यलाभस्ततो नृपतिभयम्‌। 

(६ )मन्दिरस्य वायव्ये- प्रीतिरष्टाहात्पतत: पशुनाशनम्‌। 

(७)मन्दिरस्योत्तरे- त्रिरात्रतः शत्रुहानि: पश्चाद्धनक्षय:। 

(८ )मन्दिरस्येशाने-पश्चाहात्प्रीति: परत: पशुनाशनम्‌। 

(९ )मन्दिरस्य द्वारे- विनाश: स्त्रीहानि: पश्चात्तत्पशुनाशनम्‌। 

(१० )शयनस्थाने- प्रीतिख्त्रिरात्रात्पतनीविनाशनम्‌। 

(११ )पशुस्थाने -शिथिलीजनने पशुहानि:। 

(१२) अम्बुभाण्डके-दासीनाश:। 

(१३)सौवीरभाण्डे-सत्रीनाश: । 

(१४) अन्नभाण्डे- सुहन्मृति:। 


२६४ 


(१५) तैलाज्यमध्वादीनां घटेषु- कुट॒म्बहानि:। 
ना.सं.-एतादृशं किमपि शिथिलीजननस्य शुभाशुभभलविवेचनं शान्तिवर्णं च न 
कृतम्‌। 

क.सं.- उल्कालक्षणविषये-इन्द्रचापनिभोल्का राज्यं, खेलनोल्का 
जलनाशदा भवति। यो नरो विद्युद्धावं(उल्काज्ञानं) वेत्ति स॒ एव ज्योतिषो भुवि। 
ना.सं.- उल्कालक्षणविषये -इन्द्रचापनिभा -इत्यादिकं वर्णनं॑ न॒प्राप्यते। क.सं.- 
परिवेषविषये-मयूरपत्रसदूशो पीताभ: परिवेषो वातवृष्टिकृद्धवेत्‌। ना.सं.- 
परिवेषविषये-मयूरपत्रसदृशों पीताभ: परिवेषो न वर्णित:। क.सं.-पश्जदिग्दाहदिवसा 
राष्ट्रविद्रावणप्रदा भवन्ति। ना.सं.-एतादृशं किमपि दिग्दाहविषये विवेचन न प्राप्यते। 

संहिताभ्यां (क.सं.-ना.सं.) परिवेष-इन्द्रचाप-प्रतिसूर्य-निर्धात-रजोलक्षण- 
दिग्दाह-भूकम्पादिविषयकाध्यायेषु -श्लोका: श्लोकसडुख्या शब्दार्थादीनां प्रयोगश्व 
प्रायेण समानरूपो दृश्यते। 
कश्यपसंहिता अध्याया:-४५ तः ४८ 
वसिष्ठसंहिता अध्याय:-४५ 

क.सं.-दिव्य-भौम-अन्तरिक्षात्मकानां त्रिविधोत्पातानां विवरणं तच्छान्ति- 
विधिश्च विवर्णित:। व.सं.- भौमोत्पाता: शान्तिविधिना शान्ति यान्ति। अन्तरिक्षात्मका 
उत्पाता: शान्तिविधिना मन्दा भवन्ति। किन्तु, दिव्योत्पाता होमान्नगोभूमि- 
दानैस्तत्कोटिहोमत: शमं यान्ति। 

क.सं.-काकमैथुनशान्ति:- ब्राह्मणान्‌ षोडश वाष्टी वा चत्वारों वेदपारगान्‌ 
स्वस्तिवाचनपूर्वक॑ वरयेत्‌। तेषां मध्ये विशिष्टविद्वद्वरमाचार्यत्वे नियोजयेत्‌। ततो 
गाणपत्यं, सावित्रं( सूर्य), पद्नदुर्गाजपं, रुद्रसूक्‍्तं, श्रीसूक्‍तं च द्विजोत्तमा जपेयु:। कुण्डे 


२६५ 


स्वगृह्योक्तविधानेनाग्निं. स्थापयेत्‌। मखान्ते(ग्रहमखान्ते-ग्रहहोमान्ते प्रधानहोमे ) 
समिधाज्येनान्नैरष्टोत्तरसंख्यया( १०८) (१)यत इन्द्र ० (२)स्वस्तिदा० (३)ज््यम्बक॑ ० 
मन्त्रे: क्रमतो जुहुयात्‌। तिलब्रीहिभिर्जपसंख्यानुसारतो व्याहृतिहोमं॑ कृत्वा पूर्णाहुतिं 
जुहुयात्‌। व.सं.- काकमैथुनशान्ति:-अपमृत्युमपश्चुधसमपि० मन्त्रद्येनोपचारान्कुर्यात्‌। 
मखान्ते(ग्रहमखान्ते-ग्रहहोमान्ते प्रधानहोमे )समिधाज्येनान्रै: ८०० वा २८ (१)मृत्यु० 
(२)वारुण० (३)ग्रहमन्त्रै: ० क्रमतो जुहुयात्‌। 

क.सं.-विविधोत्पातानि -उल्का - परिवेष - इन्द्रचाप - गन्धर्वनगर -प्रतिसूर्य 
-निर्घात-दिग्दाह-रजोलक्षण-भूकम्पलक्षणादीनामावश्यकं लक्षणं विवरणसहितं 
तत्तच्छान्तिविधि: पूर्णतया विशदीकृत:। व.सं.-विविधोत्पातानि-उल्का-परिवेष- 
इन्द्रचाप-गन्धर्वनगर-प्रतिसूर्य-निर्धात-दिग्दाह-रजोलक्षण- भूकम्पलक्षणादीनामत्य- 
न्तस्वल्पं विवरणं प्राप्यते, किन्तु तदुत्पातानां लक्षण-फलविवेचनमावश्यकमपि न 
प्राप्पते। उक्तविविधोत्पातशान्तिविधिरतीव विस्तारेण विशदीकृत:। उत्पातानामध्ययन 
इयं संहिता न पूर्णरूपो ग्रन्थ: । 
प्रतिष्ठा- 
कश्यपसंहिता अध्याय:-४ ९ 
बृहत्संहिता अध्याय:-४५ 

क.सं.-सुरप्रतिष्ठाकाल:- अस्त-बाल-दवृद्धत्वरहिते गुरो, माघ-फाल्गुन- 
वैशाख-ज्येष्टठमासे, शुक्लपक्षतः  कृष्णपक्षार्ध-कृष्णाष्टमीतिथिपर्यन्तं, . देवानां 
स्थापनं(प्राणप्रतिष्ठा) शुभा। बृ.सं.-एतादृशं गुर्वस्तमौढ्यविचार:, प्रतिष्ठामासविषयकं, 
प्रतिष्ठातिथिविषयकं, विवरणं न प्राप्यते। क.सं.- या तिथिर्यस्य देवस्य (यथा- 
चतुर्थीस्वामी गणेश: -इत्यादिक॑ ज्ञायेतू), सा तिथिस्तस्य(तिथिस्वामि) देवतानां 


२६६ 


प्रतिष्ठापने शुभदा स्मृता। वर्ज्यम्‌-शुक्लप्रतिपदां, रिक्‍्ताम्‌ (४-९-१४), अमावास्यां, 
दिनक्षयं स्थापने परिवर्जयेत्‌। बृ.सं.-एतादृशं प्रतिष्ठापनतिथिविषय्कं विवरणं न 
प्राप्यते। 

क.सं.- सुरप्रतिष्ठाकाले नक्षत्राणि- मूल-ज्येष्टा-आश्लेषा-पू.षा.- 
पू.भा.-पू.फा.-कृत्तिका-विशाखा-मघा-भरणी -हत्येतानि त्यक्त्वान्यनक्षत्रेषु सुराणां 
स्थापनं शुभम। बृ.सं.- सुरप्रतिष्ठाकाले नक्षत्राणि- उत्तरात्रय-रोहिणी-मृगशीर्ष-रेवती- 
चित्रा-अनुराधा- श्रवण-पुष्य-स्वातीनक्षत्रेषु सुराणां स्थापनं शुभम्‌। क.सं.- कर्ता 
सूर्य-चन्द्रताराबलान्विते, पद्चाड्भरशुद्धिसंयुक्ते, दिनस्य पूर्वाहणे, स्वजन्मराशेरष्ट- 
मोदयरहिते, पश्चेष्टिकयुतलग्ने, अष्टमलग्नशुद्धियुक्ते, लग्नं शुभग्रहेक्षितयुक्ते, लग्नं न 
पापैरीक्षितयुते देवतास्थापनं शुभं भवेत्‌। बृ.सं.-एतादृश॑ वर्णन न प्राप्यते, किन्तु 
चन्द्र-गुरुषड्वर्गे स्थिरलग्ने स्थिरनवमांशे देवतास्थापनं शुभं भवेत्‌। 

क.सं.- प्रतिष्ठासममयकुण्डल्यां द्वादशभाव- ग्रहस्थित्यनुसारत: सविस्तरं 
शुभाशुभं सूक्ष्मफलकथनं च प्रदत्तम्‌। बू.सं.-एतादृशं॑ वर्णन न प्राप्यते। क.सं.- 
दक्षिणाहीनं देवताप्रतिष्ठाकर्तारं हन्ति, मन्त्रहीनं त्वर्त्विजं हन्ति, लक्षणहीनं तु श्रियं 
हन्ति। अतो विवेकहीनानां प्रतिष्ठासदृशो को$पि रिपुर्नास्ति। बू.सं.-एतादृशं वर्णनं न 
प्राप्पते।क बू.सं.-विविधमूर्तीनां सलक्षणात्मक॑ विवरणं अध्यायक्र.-५८ 
प्रतिमालक्षणाध्याये प्राप्यते। प्रतिमाविकारास्तेभ्य उत्पन्नविविधशुभाशुभफलानि- 
देवताप्रतिष्ठापनविधि: संक्षेपतो विवर्णित: | क.सं.-एतादूशं वर्णन न प्राप्यते। 
कश्यपसंहिता अध्याय: -४ १ 


नारदसंहिता अध्याय:-३० 


क.सं.-सुरप्रतिष्ठाकाले नक्षत्राणि- मूल-ज्येष्टा-आश्लेषा-पू.षा.- 
पू.भा.-पू.फा.-कृत्तिका-विशाखा-मघा- भरणी -इत्येतानि नक्षत्राणि त्यक्त्वान्यनक्षत्रेषु 
सुराणां स्थापनं शुभम्‌। ना.सं.-सुरप्रतिष्ठाकाले नक्षत्राणि- अश्विनी-उत्तरात्रय-पुनर्वसु- 
रेवती-हस्त-पुष्य-रोहिणी-शतभिषा- श्रवण-अनुराधा-धनिष्ठानक्षत्रेषु सुराणां स्थापनं 
शुभम्‌। 
कश्यपसंहिता अध्याय: -४ ९ 
वसिष्ठसंहिता अध्याय:-४० 

क.सं.-सुरप्रतिष्ठाकाले नक्षत्राणि- मूल-ज्येष्टा-आश्लेषा-पू.षा.- 
पू.भा.-पू.फा.-कृत्तिका-विशाखा-मघा- भरणी -इत्येतानि नक्षत्राणि त्यक्त्वान्यनक्षत्रेषु 
सुराणां स्थापनं शुभम्‌। व.सं.-सुरप्रतिष्ठाकाले नक्षत्राणि-हस्त-चित्रा-स्वाती-अनुराधा- 
ज्येष्टा-मूल-श्रवण-धनिष्ठा-शतभिषा-अश्विनी-रेवती-पुनर्वसु-पुष्य-त्रिरुत्तरा- 
रोहिणी-मृगशीर्षनक्षत्रेषु सुराणां स्थापनं विवर्णितम्‌। 

क.सं.-दक्षिणाहीन॑ देवताप्रतिष्ठाकर्तारं हन्ति, मन्त्रहीनं॑_त्वर्त्विज॑ हन्ति, 
लक्षणहीनं तु श्रियं हन्ति। अतो विवेकहीनानां प्रतिष्ठासदूश: को5पि रिपुर्नास्ति। 
व.सं.- दक्षिणाहीनं देवताप्रतिष्ठाकर्तारें हन्ति, मन्त्रहीनं त्वर्त्विजं हन्ति, लक्षणहीन तु 
कर्तृभार्यानाशं करोति। 
वस्त्रलक्षणम्‌- 
कश्यपसंहिता अध्याय:-४२ 
बृहत्संहिता अध्याय:-४० 

क-.सं.-अश्विन्यादिनक्षत्रानुसारेण प्रतिनक्षत्रस्थ नूतनवस्त्रधारणे फलम्‌- 
(१)अश्विनी-वखलाभ:।  (२)भरणी-अर्थहानि। . (३)कृत्तिका-वहिदाह:। 


२६८ 


(४)रोहिणी- धनागम:। . (५)मृगशीर्षमू-आखुभीति:। (६) आर्द्रा-मृत्यु: । 

(७) पुनर्वसु:-लक्ष्मी:। (८)पुष्य:- अर्थलाभ:।. (९)आश्लेषा- महागद:। 
(१०)मघा-मृत्यु: । (११ )पूर्वाफाल्गुनी- नृपभयम्‌। 

(१२) उत्तराफाल्गुनी-सम्पल्लाभ:। (१३)हस्त:- कर्मसिद्धि:। 

(१४)चित्रा- अरिक्षय:। (१५)स्वाती- सुभोजनलाभ:। (१६ )विशाखा- राजपूजा। 
(१७)अनुराधा- मित्रप्राप्ति:। (१८ )ज्येष्ठा-युवतीयुति: । 

(१९)मूलमू-जलप्लुति: (जलभयम्‌) | (२०) पूर्वाषाढा-रोगभीति: । 
(२१)उत्तराषाढा- मिष्ठा्ननाभ:। (२२) श्रवणम्‌ू-नयनामय: (नयनरोग:) 
(२३) धनिष्ठा-धान्यलाभ: | (२४)शतभिषा (शततारका)- विषभयम्‌। 
(२५) पूर्वाभाद्रपदा-सर्वसम्पत्प्राप्ति:। ( २६) उत्तराभाद्रपदा-धनलाभ:। 

(२७)रेवती- जलागम:। 

बू.सं.-अश्विन्यादिनक्षत्रानुसारेण प्रतिधिष्णयस्य नूतनवस्त्रधारणे फलम्‌- 
(१)अश्विनी-प्रभूतवखललाभ:। ( २) भरणी-वसखत्रहानि:। ( ३ )कृत्तिका-वहिदाह:। 

(४ )रोहिणी- धनागम:। (५)मृगशीर्षम्‌ू-आखुभीति:। (६) आर्द्रा-मृत्यु: । 

(७) पुनर्वसु:-शुभस्य प्राप्ति:। (८ )पुष्य:- धनलाभ:। (९)आश्लेषा- वसत्रनाश:। 
(१० )मघा- मृत्यु: । (११ )पूर्वाफाल्गुनी-नृपभयम्‌। 
(१२) उत्तराफाल्गुनी-धनलाभ:।  (१३)हस्त:- कर्मसिद्धि:। 

(१४) चित्रा- शुभस्य प्राप्ति: । (१५ )स्वाती- भोजनलाभ:। 

(१६)विशाखा- जनप्रियता। (१७) अनुराधा- मित्रसमागम: | 
(१८)ज्येष्ठा-वसत्रस्‍क्षय:। . (१९)मूलम्‌- जलप्लुति:(जलभयम्‌) | 

(२०) पूर्वाषाढा-रोग:। (२१ )उत्तराषाढा- मिष्टान्नलाभ: | 


२६९ 


(२२) श्रवणम्‌ू-नयनामय: ( नयनरोग: ) (२३) धनिष्ठा-अन्नलाभ: । 

( २४)शतभिषा( शततारका ) - विषस्याधिक॑ भयम्‌। (२५ )पूर्वाभाद्रपदा-जलभयम्‌|। 
(२६) उत्तराभाद्रपदा-पुत्रलाभ:। ( २७)रेवती- रत्नलाभ: | 

कश्यपसंहिता अध्याय:-४२ 

नारदसंहिता अध्याय:- न प्राप्यते। 

कश्यपसंहिता अध्याय:-४२ 

वसिष्ठसंहिता अध्याय:- ४४ 

क.सं.-अश्विन्यादिनक्षत्रानुसारेण प्रतिनक्षत्रस्थ नूतनवस्त्रधारणे फलम्‌- 

(१ )अश्विनी-वखलाभ:। (२) भरणी-अर्थहानि:। (३)कृत्तिका-वहिदाह: । 
(४)रोहिणी- धनागम:। (५)मृगशीर्षम्‌-आखुभीति:। (६) आर्द्रा-मृत्यु: । 
(७)पुनर्वसु:-लक्ष्मी:। (८ )पुष्य:- अर्थलाभ:। (९ )आश्लेषा- महागद:। 
(१०)मघा-मृत्यु:। (११ )पूर्वाफाल्गुनी- नृपभयम्‌|। 

(१२) उत्तराफाल्गुनी-सम्पल्लाभ:। (१३)हस्त:- कर्मसिद्धि:। 

(१४)चित्रा- अरिक्षय:। (१५)स्वाती- सुभोजनलाभ:। 

(१६)विशाखा- राजपूजा। (१७) अनुराधा- मित्रप्राप्ति:। ( १८ )ज्येष्ठा-युवतीयुति:। 
(१९ )मूलमू- जलप्लुति:(जलभयम्‌) | 

(२०) पूर्वाषाढा-रोगभीति:। (२१ )उत्तराषाढा- मिष्टान्नलाभ: | 

(२२) श्रवणम्‌ू-नयनामय: ( नयनरोग: ) ( २३ ) धनिष्ठा- धान्यलाभ: । 

( २४)शतभिषा(शततारका) - विषभयम्‌। (२५) पूर्वाभाद्रपदा-सर्वसम्पत्प्राप्ति: । 


(२६)उत्तराभाद्रपदा-धनलाभ: | ( २७)रेवती- जलागम:। 


व.सं.-अश्रिन्यादिनक्षत्रानुसारेण प्रतिधिष्णयतो नूतनवस्त्रधारणे फलम्‌- 
(१)अश्विनी-निरन्तरं वख्ललाभ:। ( २) भरणी-अधिकक्लेशो धनहानि:। 
(३)कृत्तिका-क्षितिपतिपूजानियत:। (४)रोहिणी- स्वमित्रतो विरोध:। 
(५)मृगशीर्षम्‌- स्वमित्रतो हानि:। (६) आर्द्री- स्थलजलकनकप्राप्ति: । 
(७)पुनर्वसु:-अधिकयश:। (८ )पुष्य:- सम्पूर्णलोकविरोध:। 

(९)आश्लेषा- अग्निभयम्‌। (१० )मघा-पुत्रहानि: | 

(११)पूर्वाफाल्गुनी- विरोध: । (१२)उत्तराफाल्गुनी-स्वबन्धुजनपूजा। 
(१३)हस्त:-सर्वपालनम्‌। ( १४)चित्रा-लाभ:। ( १५)स्वाती- पशु-आभूषणलाभ:। 
(१६)विशाखा- धनधान्यस्याधिकहानि:। (१७) अनुराधा- स्वजनानां विरोध: । 
(१८ )ज्येष्टा-पत्नीकलह:। (१९ )मूलम्‌- देवतापूजा। (२० )पूर्वाषाढा-हानि: । 
(२१)उत्तराषाढा- नानाविधरोगाणि। (२२) थश्रवणम्‌-सम्पूर्णपगुणलाभ: | 

(२३) धनिष्ठा-कदन्नाशनलाभ:। ( २४)शतभिषा(शततारका ) - सततं विदेशगमनम्‌। 
(२५) पूर्वाभाद्रपदा-शत्रुभयम्‌। (२६) उत्तराभाद्रपदा-पतिताजनलाभ:। 

(२७)रेवती- प्रभूतमणीकनकवस्तुलाभ: | 

व.सं.-सूर्यादिवारवशाद विशेषतः फलकथनं प्राप्पे। क-सं.- 


सूर्यादिवारवशात्‌ फलकथन न प्राप्यते। 


२७१ 


निष्कर्ष: - 


१) 


२) 


३) 


४) 


उपर्युक्ततौलनिकाध्ययनेनेदं स्फुर्ट भवति। यत्‌- 
बृहत्संहिताग्रन्थो वराहमिहिरिण लिखित: संहितानेकसिद्धान्तसमावेशकस्तथा 
विस्तृतो वर्तते, तथापि संस्कारादिकाः केचन विषया:, यज्ञाड्भस्य 
केचनविषयास्तेन न विवर्णिता: । तथाप्यन्यविषयाणां समावेश: संहितायां कृत:। 
कश्यपस्य मतसमुल्लेखो5पि तेन विहित: । 
नारदसंहिताया: कश्यपसंहितया साकमतिसाम्यं॑ दरिदृश्यते। अनेके विषया: 
श्लोकाश्व समाना:। तथाप्यनेकविषयेषु कश्यपस्य नारदस्य च पूर्वचर्चिता: 
सूक्ष्मभेदा: स्फुटा भवन्ति। 
वसिष्ठसंहितायां नैके विषया: कश्यपेन समाना दरिदृश्यन्ते, तथापि 
वसिष्ठस्य विवरणमतिविस्तृतं दृश्यते। संस्कार-पच्चाज्ग-वास्त्वादिविषयेषु साम्यं 
दृश्यते। स्थाने स्थाने तयोर्मध्ये स्थूलमानेन सूक्ष्ममानेन वा भेदा: सन्ति। तेषां 
विश्लेषणं चर्चा च पूर्वमेव कृता। 
जैनसम्प्रदायप्रभावितस्य भद्रबाहुसंहिताग्रन्थस्य॒ प्रायेण भिन्नत्वं॑ सर्वथा 
दृष्टिगोचरं भवति। संस्कार-पशद्चाज्भ-वास्तु-उत्पातशान्त्यादि- 
विविधविषयाणामभाव:,  जैनमूर्ति-विषयकं॑ विवेचन॑ -इत्यादिभि: 
कश्यपसंहिताया: साक॑ तस्या विषयवैरूप्यं निश्चप्रच॑ सिद्धयति। 

कश्यपसंहिताया महत्त्वं वेशिष्ट्यं चान्यसंहिताभ्य: साम्यभेदावित्यादिक- 


मुपर्युक्तविश्लेषणेन सिद्धं भवति -इत्यस्य प्रकरणस्य फलितम्‌। 


२७२ 


प्रथमो विभागः 
षष्ठं प्रकरणम्‌ 


उपसंहार: 


२७३ 


प्रथमो विभाग: 
षष्ठ॑ प्रकरणम्‌ 
उपसंहारः 


ज्योतिषशास्त्रस्य महत्त्वम्‌- 
ज्योति:शाखत्रमू- ज्योतिषां सूर्यादीनां गत्यादिज्ञापकं शासत्रम्‌ (वाचस्पत्यम्‌, 


खं.४, पृ.३१६३)। ज्योतिषमागमं शास्त्रम्‌ (वाचस्पत्यमू, खं.४, पृ.३१६३)। 
सूर्यादिग्रहगत्यादिबोधके कालज्ञाने वेदाड़े शात्रभेदे (वाचस्पत्यम्‌, खं.४, पृ.३१६३)। 
अपरिमिते गगनमण्डले यानि हि तेजोमयानि बिम्बानि दृश्यन्ते, तानि सर्वाणि समष्ट्या 
ज्योतिःशब्देनोच्यन्त। अपरिमिते गगनमण्डले परिभ्रमणमाणानां प्रतिदिन भिन्न- 
भिन्ननक्षत्रग्रहतारादिज्योति:पिण्डानां स्थितिगतिप्रभावादिवर्णनपरं शास्त्र 
ज्योतिषशासत्रपदेनाभिधीयते। 


ज्योतिषस्य वेदाडगगत्वम्‌- 
कश्यपवचनम्‌- 
सम्बन्धस्तस्य शास्त्रस्य वेदाड्गमिति धातृत:। 
(कश्यपसंहिता अ.१श्लो.१८) 


तत्र भास्कराचार्य: - 
शब्दशास्र॑ मुखं ज्योतिषं चश्लुषी श्रोत्रमुक्तं निरुक्‍तं च कल्प: करौ। 


यातुशिक्षाउस्य वेदस्य सा नासिका पादद्यं छन्‍्द आद्यिर्बुधे:।। 


(-सिद्धान्तशिरोमणि:, गणिताध्याय:, श्लो.१०) 


२७४ 


नारदो5पि- 
वेदस्य निर्मल चश्लुज्योति:शासत्रमनुत्तमम्‌। 


अस्य शास्त्रस्य सम्बन्धो वेदाड़मिति कथ्यते।। 
(-नारदसंहिता अ.१ श्लो.४-५) 


ज्योतिःशास्त्रस्य प्रयोजनम्‌- 
कश्यप: - 
शुभाशुभस्य जगतामभिधेयं निरूपणम्‌। 


ग्रहग्रहणसड्क्रान्तिर्यज्ञाध्यपनकर्मणाम्‌ ।। 
प्रयोजनं॑ ततोद्वाहक्रियाणां कालनिर्णय:। 
एतट्ठिना न सिद्धयन्ति श्रौतस्मार्ताखिलक्रिया:।। 
(कश्यपसंहिता अ.१श्लो.१९-२० ) 
आचार्यभास्करो5पि- 
वेदास्तावद्यज्ञकर्मप्रवृत्ता 
यज्ञा: प्रोक्तास्ते तु कालाश्रयेण। 
शास्त्रादस्मात्‌ कालबोधो मतः स्याद्‌ 
वेदाज्भत्वं ज्योतिषस्योक्तमस्मात्‌।। 
(सि.शि. गणिताध्याये, श्लो.९) 
योग्यायोग्यकालबोधो ज्योतिषशासत्रणेवब. भवति। समस्तशुभाशुभकर्मणां 
कालनिर्धारणं विना कृत॑ कर्म विनश्यति। अकाले कृतं कर्म विनश्यति। ज्योतिषं 
शुभाशुभकालबोधकं शा्ख्र॑ विद्यते। ग्रहाणामुदयास्त-स्थित्यादिस्तस्य फलकथनं, सूर्य- 


चन्द्रग्रहणकालनिर्णय:, संक्रान्तिनिर्णय:, यज्ञारम्भकालनिर्णय:, विवाहमुहूर्तनिर्णय:, 


२७५ 


षोडशसंस्कारस्य कालनिर्णय: - इत्थं श्रौतस्मार्तादिसमस्तकर्माण्यनुकूलसमये 
'फलदानि, अकाले निष्फलानि भवन्ति। अतः ज्योतिषशास्त्रस्यावश्यक्ता। 


सिद्धान्त-संहिता-होरात्मकं त्रिविधं॑ ज्योतिषशार्त्रं षड्वेदाड्रानामेकतमम्‌ | 


उक्तं च कश्यपेन- 
स्कन्धत्रयात्मक॑ शास्त्रमाद्य॑ सिद्धान्तसंज्ञकम्‌। 
द्वितीयं जातकस्कन्धं तृतीयं संहिताह्ययम्‌।। 
(कश्यपसंहिता अ. १श्लो.४) 
नारदो5प्याह- 


सिद्धान्तसंहिता होरा स्कन्धत्रयात्मकम्‌। 
(नारदसंहिता अ.१ श्लो.४) 


संसारस्य शुभाशुभाविषषयाणि केवलं नयनेन  दृश्यन्ते, तथैव 
वेदविहितशुभाशुभकर्मणामुपादानमेवं त्याग:- अर्थात्‌ कानि कर्माणि कदा कार्याणि एवं 
कदा न कार्याणि इत्यादि नेत्रस्य कार्य ज्योतिषशास्त्रेणेव भवेत्‌। यथा नेत्रवान्‌ जनो मार्गे 
स्थितकण्टकादीनि दृष्टवा स्वरक्षां कर्तु शक्‍्त:, तेनैव ज्योतिषशासत्रज्ञाता 
सम्पूर्णशुभाशुभकर्मसमयंज्ञात्वा योग्यकालाचरणातू सुखभोक्‍्ता भवेत्‌। 
ज्योतिषशास्त्रस्य ज्ञानेन पुण्यप्रदा-उत्तमगति: प्राप्यते। 


उक्तं कश्यपेन- 
ज्ञातव्यमध्येतव्यं तु॒पुण्यमायुर्यशस्करम्‌। 


पुण्यकालपरिज्ञानादश्वमेधफलं लभेत्‌।। 
पुण्यकालं॑ च यो वेत्ति स तु वेत्ति पराज्भतिम्‌। 
कालज्ञानेडतिकुशलं॑ त॑ देवा ब्राह्मणं विदुः।। 


(कश्यपसंहिता अ.१श्लो.२१-२२) 


२७६ 


ज्योतिषशास्त्रस्य प्रशंसा- 
यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा। 


तद्वद्‌ वेदाड़शास्त्राणां ज्योतिषं मूर्ध्नि संस्थितम्‌।। 
(वेदाड़ज्योतिषम्‌-श्लो.४ ) 


संहिताशास्त्र कश्यपसंहिता च- 
त्रिस्कन्धात्मकज्योतिषशास्त्रे संहितास्कन्धस्यातीव महत्त्वम्‌। समस्तभूतानां 


हितकारक॑ ज्ञानं यत्र स्थितं सा संहिता शब्देन ज्ञायते। अत्र ज्योतिषविषयेडपि 
समस्तप्राणिनां हितकाम्यया विविधविषयस्य सम्यक्‌ संगृहीत॑ ज्ञानं हि संहिता 
विद्वज्जना मन्यन्ते। 
अयं संहितास्कन्धो भौतिकफलितज्योतिषपदेनाप्यभिधीयते। वस्तुतः सर्वेषामेव 
स्कन्धानां संक्षेपण विवेचनाद्धि संहिताया: संहितात्वम्‌। वराहमिहिरानुसारेण- 
ज्योतिषशाखत्रमनेकभेदविततं स्कन्धत्रयाधिष्ठितं तत्कात्स्न्योपनयस्थ नाम मुनिभि: 
संकीर्त्यते संहिता। (बृ.सं.- अ.१) विवेचनाद्धि संहिताया: संहितात्वम्‌। तेनैवोक्तं- 
संहितापारगो दैवचिन्तको भवतीति। संहितायां सांवत्सरसूत्रं, ग्रहचार:, ग्रहयुति, 
वर्षफलं, शुद्भाटकं, मेघगर्भ:, उल्कादिलक्षणं, उत्पाता:, वास्तु, उत्पातशान्ति:, 
शकुनविचार:, पश्चाड्भादिफलं, मुहूर्तविचार:, ग्रहगोचराश्चैवमाद्या विवेचनीया विषया 
इति महत्प्रयोजनमस्य स्कन्धस्य इति। 


कश्यप: - 
मत्स्यमहापुराणानुसारेण कश्यपो मरीचिऋषे: पुत्र:। कश्यपस्यथ त्रयोदश 


भार्याणामुल्लेख:। सर्वेषु वैदिकग्रन्थेषु, पुराणेषु, धर्मशास्त्रेषु, अन्येषु संस्कृतवाडः्मयेषु 


च कश्यपस्य स्थान महत्त्वपूर्ण दरीदृश्यते। सप्तर्षिमण्डलेषु.. कश्यपस्य 


२७७ 


अन्यतमस्थानम्‌। ज्योतिषशास्त्रस्य अष्टादशप्रवर्तकेषु कश्यपस्य नाम वर्तते। कश्यपस्य 
संहिता कश्यपसंहिता। 

कश्यपस्य नाम्ना नैके ग्रन्था विद्यते-यथा (१ )कश्यपसंहिता वैद्यकविषया, 
(२)काश्यपोत्तरसंहिता, ( ३ )काश्यपस्मृति:, (४ )काश्यपशिल्पशासत्रम्‌, 


(५)काश्यपसिद्धान्तदः. (६)काश्यपव्याकरणमू, (७) काश्यपसंहिता अथवा 


वृद्धजीवकीयतन्त्रम्‌( आयुर्वेद: ), (८) काश्यपभक्तिसूत्रग्रन्थ: 
(९ )काश्यपकृषिशास््रम्‌, (१० )मूलाश्लेषाशान्ति:, (११ ) 3“कारसर्वस्वम्‌ 
(१२) सुवर्णतन्त्रम्‌, (१३)स्त्रीचिकित्सासूत्रम, (१४ )काश्यपकल्प:, 
(१५)काश्यपगीता, (१६)काश्यपजातकम्‌, (१७)काश्यपतन्त्रम्‌, 


(१८)काश्यपसंहिता अथवा काश्यपीयम्‌( आयुर्वेदस्य ग्रन्थ:), (१९)काश्यपसंहिता 
वैखानसमू, (२०)काश्यपसंहिता- काश्यपपद्नरात्रमू, (२१)काश्यपाप्री, 
(२२)काश्यपीयरोगनिदानम्‌, (२३ )काश्यपपटल:, ( २४)काश्यपसंहिता। 


कश्यपसंहिताया: प्रथमवारमेव वैज्ञानिक सम्पादन॑ समीक्षात्मक॑ 
तुलनात्मकमध्ययनं च 
कश्यपस्य संहिताया: सम्पादनपूर्वकमध्ययनस्यथ महाशोधप्रबन्धस्य मुख्यो 


विषय:। तदर्थ प्राच्यविद्यामंदिरस्थानां त्रिसणां, पुनानगरस्य एकस्या:, 
कश्मीरनगरस्यैकस्या:, एवं मिलित्वा पञ्ञ मातृकाणामाधारेण कश्यपसंहिताया: 
पाठनिर्धारणं प्रथममेव कृतम्‌। अन्यज्योतिषशास्त्रीयग्रन्थेषु ( बु.सं.भटोत्पलटीका, 
मुहूर्तचिन्तामणे: पीयूषधाराटीका, बल्‍लालसेन- प्रणीतो5द्धुतसागर: ) कश्यपसंहिताया: 
श्लोका उद्धरणरूपेण प्राप्यन्ते। तेषामपि सड्य्रह: पाठनिर्धारणे समुपयोगश्व कृत:। 


नारदसंहितायां कश्यपस्याष्टादशज्योतिषप्रवर्तकरूपेण निर्देशों दृश्यते। तद्यथा- 


२७८ 


ब्रह्माचार्यो वसिष्ठोउत्रिर्मनु: पौलत्स्यलोमशौ। 
मरीचिरड्लिरा व्यासो नारद: शौनको भृगु:।।२।। 
च्यवनो यवनो गर्ग: कश्यपश्च पराशर:। 
अष्टादशैते गम्भीरा ज्योति:शास्त्रप्रवर्तका: ।।३ ।। 
(नारदसंहिता,अ. १श्लो. २-३) 
कश्यपसंहिताग्रन्थे प्रत्येकाध्यायान्ते - इतिश्रीब्रह्मर्षि- कश्यपसंहितायां 
रह । इति उकतम्‌। ज्योतिषसंहिताकारस्य कश्यपस्य समयो वराहमिहिरपूर्वकाले 
(खि.५०५) शकयते। उपलब्धसंहितानामनेके श्लोका भटोत्पलकृतायां 
बृहत्संहिताटीकायामुपलभ्यन्ते। तेन प्रायेण भट्टोत्पलपूर्वकालीन: कश्यपो>स्तीति 
(ख्रि..६६) निश्चयेन वकक्‍तुं शक्यते। अथ कश्यपसंहिता प्राचीनो ग्रन्थ:, किन्तु 
तद्विषयेडधिकांशजना न जानन्ति तथा चाय ग्रन्थो बहुप्रचलितो नास्ति। 
श्रीब्रह्मर्षितफश्यपविरचितां कश्यपसंहितायां विविधज्योतिषशासत्रीयविषयोपरि 
एकोनपशद्ञाशत्‌( ४९ ) अध्याया: सम्मिलिता: सन्ति। तथा च सर्वेष्वध्यायेषु श्लोका एव 
सन्ति, न गद्यम्‌। विविधह्नन्दोबद्धो5यं ग्रन्थ: । 
अस्मिन्संहिताग्रन्थे - सिद्धान्तविभागे  सूर्यादीनां नवग्रहाणां चारविषये 
प्रतिपादितम्‌। पद्चाड़प्रकरणे तिथि-वार-नक्षत्र-योग-करणादीनां व्यवहारे कि महत्त्वम्‌ 
-इति स्पष्टीकृत्य विस्तृत॑ं विवरणं निर्दिष्टमस्ति। मनुष्याणां जीवने 
गर्भाधानादाश्भ्यान्त्येष्टिपर्यन्त॑ विविधा: संस्कारा वर्तन्ते। अत्र षोडशसंस्काणां महत्त्वं 
प्रदर्श विस्तृतरूपेण मुहूर्तविचार: प्रतिपादित:। कश्यपसंहितार्न्तगते वास्त्वध्याये 


गृहनिर्माणं ग्रामादीनां सविस्तरं विवेचन कृतम्‌। 


२७९ 


कश्यपसंहितार्न्तगते विवाहाध्याये5ष्टविधविवाहानां सफलमत्यन्तं॑ विशदं 
सविस्तरं विवेचनं कृतम्‌। कश्यपसंहितार्न्तगते सर्वलग्नाध्याये प्रत्येककार्याणां सिद्धयर्थ 
द्वादशलग्नवशाद्‌-ग्रहयोगवशाद्‌ विविधकार्याणां सिद्धिविषये विशिष्ट सविस्तरं विवेचन 
कृतम्‌। तथा चान्ये महत्त्वपूर्णा विषया यथा यात्राध्याय:, श्राद्धाध्याय:, 
(विवाहे )एकविंशतिदोषनिरूपणाध्याय:,  उत्पाताध्याय:2,  राजाभिषेकाध्यायस्तथा 
विविधशान्त्यादीनां विवेचनं शान्त्यध्याये कृतमस्ति। कश्यपसंहिताया: सम्पूर्ण 
श्लोकसंख्या १,५५४ वर्तते। 

अस्मिन्‌ महाप्रबन्धे मया विविधानां प्रकाशिताप्रकाशितानां मूलभूतानां तथा 
चाधारग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां, पुस्तकानां लेखकानां कोशग्रन्थानां च प्रमाणभूताया: 
सामग्र्या: सम्यक्तया विवेकबुद्धया सुयोग्यस्थानेषु समुपयोग: कृत:, तस्य यथास्थाने 
सन्दर्भग्रन्थसूच्यां टिप्पण्यां च ऋणनिर्देश: कृतो5स्ति। तथापि महाप्रबन्धे सर्व मम 
प्रतिपादनं,. निष्कर्षा निर्णयाश्च सम्पूर्णया मौलिका: स्वकीयाश्व सन्ति। 
एतादृशमध्ययनं न केनाप्यद्यावधि विहितमिति मम संशोधन नावीन्यपूर्ण ज्ञानवर्धक 
चास्तीति सविनयं निवेद्यते। 


महाप्रबन्धो5यं निम्नलिखितेषु त्रिषु विभागेषु विविधेषु प्रकरणेषु च 
विभक्‍्तोऊस्ति। 
प्रथमो विभाग: 
प्रथम प्रकरणम्‌- 
प्रस्तावना, ज्योतिषशासत्रस्थ व्याख्या, व्याप्तिल, महत्त्वमू, वैविध्यम्‌, 
त्रिविधत्व॑ं-सिद्धान्त, संहिता, होरा, यज्ञयागादीनां समयनिर्धारणम, आधुनिककाले 
च-योग्यमुहूर्तस्यावश्यकता, फलज्योतिषं जीवन आवश्यकम्‌, संहिताग्रन्थानां विषया:, 
संहिताग्रन्थानां परिचय:, ज्योतिषप्रवर्तका:, उपसंहार: । 


२८० 


द्वितीयं प्रकरणम्‌ 

ज्योतिषसंहिताकारेषु.. कश्यपस्थ विवेचनम्‌ू, कश्यप-काश्यपशब्दस्य 
स्पष्टीकरणमू, इतिहास:, कश्यपकाश्यपविषये वेदे साहित्ये धर्मशास्रे च सन्दर्भा:, 
तेषां विश्लेषणं, समय:, स्थानम्‌, ज्योतिषग्रन्थेषु सन्दर्भा: श्लोकाश्च, बाह्यसाक्ष्यम्‌, 
आन्तरिकं साक्ष्यं समयस्य स्थानस्य च निर्धारणम्‌, उपसंहार: 
तृतीयं प्रकरणम्‌- 

कश्यपसंहिताया: परिचय:, ग्रन्थकारपरिचय:, तस्य समय:, स्थानम्‌, दिद्वत्ता, 
हस्तलिखितानां परिचय:, सम्पादनं, सिद्धान्ताः, कति अध्याया:, प्रत्येकाध्याये कति 
श्लोका:। 
चतुर्थ प्रकरणम्‌ 

कश्यपसंहिताया विविधाध्यायेषु समागतानां विषयाणां विवेचनम्‌, प्रत्येकस्य 
विषयस्य स्पष्टीकरणम्‌। 
पशञ्जञमं प्रकरणम्‌ 

तुलनात्मकमध्ययनम्‌ू, कश्यपसिद्धान्तानां वराहमिहिरस्य बृहत्संहितायास्तथा 
नारद-वसिष्ठ- भद्रबाहुसंहितानां साक॑ तुलना। 
षष्ठ॑ प्रकरणम्‌ 

उपसंहार:, समग्रस्याभ्यासस्य फलम्‌, आधुनिककाले फलज्योतिषस्योपयोगिता, 
अध्ययनस्य महत्त्वमू, प्रथण एव सम्पादनेज्ध्ययने च प्रयत्न:ः. अध्ययनम्‌, 


प्रथमवारमेतादृशं तुलनात्मक॑ सविस्तरं संशोधनपद्धतिपुर:सरं चाध्ययनम्‌। 


२८१ 


रु 
| 


(५ & <&? >८«€ ७०८९८ <«ए० >७ “४७ 


११ 
१२ 
१३ 
१४ 
१५५ 
१६ 
१७ 
१८ 
१९ 
२० 
२१ 


द्वितीयो विभाग: 


कश्यपसंहितायाः सम्पादितपाठ: १-४९ अध्याया:- 


विषय: 


शासत्रोपनयनाध्याय: 
सूर्यचाराध्याय: 
चन्द्रचाराध्याय: 
भौमचाराध्याय: 
बुधचाराध्याय: 
गुरुचाराध्याय: 
शुक्रचाराध्याय: 
शनिचाराध्याय: 
राहुचाराध्याय: 
केतुचाराध्याय: 
अब्दलक्षणाध्याय: 
तिथ्यध्याय: 
वाराध्याय: 
नक्षत्राध्याय: 
योगाध्याय: 
करणाध्याय: 
मुहूर्ताध्याय: 
उपग्रहाध्याय: 
सड्क्रान्त्यध्याय: 
गोचराध्याय: 
चन्द्रताराबलाध्याय: 


२८२ 


समग्रकश्यपसंहितायाः सम्पादितपाठ:, पाठभेदसहित:ः। 


इलो.सं. 


२२ 
३६ 
१३ 
१४ 
१४ 
३२१ 
१४ 
२ 

१२ 
१७ 
९० 
३४ 
१९ 
५८ 
१० 
६ 

१३ 
२२ 
२४ 
श६ 
९ 


२२ 
२३ 
२४ 
२५ 
२६ 
२७ 
२८ 
२९ 
३० 
३१ 
३२ 
३३ 
३४ 
३५ 
३६ 
३७ 
३८ 
३९ 


४१ 
४२ 
४३ 
ढ़ 
५ 
४६ 
9 


सर्वलग्नाध्याय: 
प्रथमार््तवाधानाध्याय: 
सीमन्ताध्याय: 
जातकर्माध्याय: 
अन्नप्राशनाध्याय: 
चौलाध्याय: 

उपनयनाध्याय: 
समावर्तनाध्याय: 
प्रश्नलक्षणाध्याय: 
कन्याप्रदानाध्याय: 
एकविंशतिदोषनिरूपणाध्याय : 
विवाहाध्याय: 

श्राद्धाध्याय: 
छुरिकाबन्धनाध्याय: 
यात्राध्याय: 

प्रवेशाध्याय: 
वास्तुलक्षणाध्याय: 
वास्तुपूजनाध्याय: 
राजाभिषेकाध्याय: 
प्रतिष्ठाध्याय: 
वखत्नलक्षणाध्याय: 
अग्न्याधानाध्याय: 
स्द्योवृष्टिलक्षणाध्याय: 
काकादिसंयोगोत्पातशान्त्यध्याय: 
उत्पातशान्त्यध्याय: 
शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: 


२८३ 


प्‌ 
४३ 
९३ 


१ 
१ 
४३ 
शा 
१६ 
१० 
है 
११४ 
३० 
१३ 


१०० 


९७ 
२० 
१४ 
१४ 
१२ 
५५ 
१२ 
२४ 


२३ 


४८ निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ८७ 


४९ मिश्रकाध्याय: १७७ 
सम्पूर्णश्लोकसंख्या - १५७४ 
३ .तृतीयो विभाग: 


१. प्रथम परिशिष्टम्‌ 
कश्यपसंहिताश्लोकानामकारादिक्रमेण सूचि: । 
२. द्वितीयं परिशिष्टम्‌ 
ज्योतिषशास्त्रीयग्रन्थेषु कश्यपोक्तश्लोकानां सड्यझह:। 
३. तृतीयं परिशिष्टम्‌ 
ग्रन्थोत्सूचितमन्त्राणां सूचि: । 
४. चतुर्थ परिशिष्टम्‌ 
ग्रन्थोक्तभौगोलिकशब्दानां सूचि: । 
५. पश्जमं परिशिष्टम्‌ 
ग्रन्थोक्तव्यक्तिविशेषाणामकारादिक्रमानुसारेण सूचि: । 


६. षष्ठ॑ परिशिष्टम्‌ 
ग्रन्थकारप्रयुक्तानामौपम्यसूचकानां श्लोकार्धानामध्यायक्रमानुसारेण सूचि: । 


७. सप्तमं परिशिष्टम्‌ 
ग्रन्थोक्तपशु-पक्षीशब्दानामकारादिक्रमानुसारेण सूचि: । 
८. अष्टरमं परिशिष्टम्‌ 


ग्रन्थोक्तवनस्पति (वृक्ष-लता-गुल्मादि) शब्दानामकारादिक्रमानुसारेण सूचि:। 


२८४ 


९. नवमं परिशिष्ट म्‌ 
संशोधनोपयुकतानां ग्रन्थानां सूचि: । 

१०. दशमं परिशिष्ट म्‌ 
ग्रन्थसम्बद्धविषयप्रदर्शकविविधचित्राणि। 


आधुनिककाले निर्णयसागरपश्ञाड़े वर्षफलसन्दर्भे निम्नोक्तश्लोकद्दयानामुद्धरणं 


क्रियते तद्यथा- 
निर्णयसागर-पश्ञाड़े (वर्षफलादेशे ) - 


( वर्षमू-२००८-२००९ पृष्ठाड़ू:-१८) 
वीतरोगाभया: सर्वे चापस्थे देवपूजिते। 
हृदयानन्दिनी धात्री फलशालीक्षुवृष्टिभि: ।। 
-(कश्यपसंहिता -६/२९क-ड,६/३०अ-ब) 
अशत्रवों जना धात्रीपूर्णा सस्यार्घवृष्टिभि:। 
वीतरोगाभया: सर्वे मकरस्थे सुराचिति।। 
श्लोकावेतौ कश्यपसंहितायां प्राप्यन्ते। एतेन सिद्ध भवति यदाधुनिककालेडपि 


वर्षफलसन्दर्भ कश्यपसंहिताया निश्वप्रचमुपयोगित्वं भवति। अहो माहात्म्यं 


कश्यपमहर्षे: प्रस्तुतसंहिताया: । 


२८५ 


द्वितीयो विभाग: 


समग्रकश्यपसंहिता पाठभेद्सहिता 


२८६ 


द्वितीयो विभाग: 


समग्रकश्यपसंहिता पाठभेद्सहिता 













































































कश्यपसंहिता अनुक्रमणिका 
आ.क्र. विषयवलस्तु पृ.क्र. | श्लो.सं. 
।. शास्त्रोपनयनाध्याय: २५०६ २२ 
2, सूर्यचाराध्याय: २६२ ३६ 
3. चन्द्रचाराध्याय: २७२ १३ 
|. 4. | भौमचाराध्याय: २७६ श्ड 
5, बुधचाराध्याय: २७९ श्ड 
0. पा | हे गुरुचाराध्याय: २८३ ३१ 
7. शुक्रचाराध्याय: २९१ श्ड 
जि आओ शनिचाराध्याय: २९५ ०२ 
५. 238: «| राहुचाराध्याय: २९६ १२ 
40. केतुचाराध्याय: ३०० १७ 
4. अब्दलक्षणाध्याय: ३०५ ९० 
2. तिथ्यध्याय: ३२७ ३४ 
3. वाराध्याय: ३३६ १९ 
4. नक्षत्राध्याय: ३४२ ५८ 
5. योगाध्याय: ३५७ १० 
6. करणाध्याय: ३६० दव 
75 मुहूर्ताध्याय: ३६२ १३ 
48. उपग्रहाध्याय: ३६६ २२ 
9. सड्क्रान्त्यध्याय: ३७२ २४ 
20. गोचराध्याय: ३७८ १६ 
24. चन्द्रताराबलाध्याय: ३८२ ९ 
22. सर्वलग्नाध्याय: ३८५ ४५ 
23. प्रथमारत्तवाधानाध्याय: ३९५ ४३ 
24. सीमन्ताध्याय: ४०६ ११ 














२८७ 




























































































25. जातकर्माध्याय: ४०९ ६ 

26. अन्नप्राशनाध्याय: ४११ १२ 
27. चौलाध्याय: ४१४ १२ 
28. उपनयनाध्याय: ४१७ ४३ 
20. समावर्तनाध्याय;: ४२९ ११ 
30. प्रश्नलक्षणाध्याय: ४३२ १६ 
34. कन्याप्रदानाध्याय: ४३६ १० 
32. एकविंशतिदोषनिरूपणाध्याय: ४३९ ९९ 
33. विवाहाध्याय: ४६४ ११४ 
34. श्राद्धाध्याय: ४९५ ३० 
35. छुरिकाबन्धनाध्याय: ५०३ १३ 
36. यात्राध्याय: ५०७ १०० 
37. प्रवेशाध्याय: ५३२ ९ 

38. वास्तुलक्षणाध्याय: ५३४ ९७ 
39. वास्तुपूजनाध्याय: ण्ण६ २० 
|. 40. | राजाभिषेकाध्याय: ५६० १४ 
47. प्रतिष्ठा ध्याय: ५६४ १४ 
42. वसख्नलक्षणाध्याय: ५६७ १२ 
43. अग्न्याधानाध्याय: ५७१ १५ 
|. 44. | स्द्योवृष्टिलक्षणाध्याय: ५७५ १२ 
45. काकादिसंयोगोत्पातशान्त्यध्याय: ५७९ र्ड 
|. 46. | उत्पातशान्त्यध्याय: ५८६ ९ 

47. शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: ५८९ २३ 
|. 48. | प निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ५९७ ८७ 
॥ >>] मिश्रकाध्याय: ६२० १७७ 





२८८ 





।। प्रथमो5 ध्याय : ।। 


।। शास्त्रोपनयनाध्याय: ।। 
“महेशाय नमस्तस्मै सच्चिदानन्दरूपिणे। 
“नतामर किरीटौघप्रभाविस्फुरिताडमप्रये । । १ ।। 
सूर्य: पितामहो व्यासो वसिष्ठो5त्रि: पराशर:। 
कश्यपो नारदो गर्गों मरीचिर्मनु रड्रिरा:।।२॥।। 
रोमश: पौलिशश्वैव च्यवनो यवनो भृगुः। 
शौनको5्ष्टा 'दशैवैते ज्योति:शार््रप्रवर्तका: ।।३ ।। 





(१)व.१-श्रीगणेशाय नम: ।। श्रीसरस्वत्यै नम: ।।, 
पु.-श्रीगणेशाय नम: ।। श्रीसरस्वत्यै नम: ।। अविध्नमस्तु।॥, 
क.-3& श्रीगणेशाय नम: ।।, व.२-श्रीगणेशाय नम: ।॥, 
व.३-श्रीगणेशाय नम: ।। श्रीरस्तु ।। अविध्नमस्तु।। 

( २)व.१-नृपामर, क.-नुतामर। 


(३)व.१-किरीटेषु प्रमाविध्नुरिताडसप्रये।।, पु.-(त्रुटितम्‌) ...रकिरीटो....... 
(४)व.१-राड्विरा:, व.३-रक्विर:। (५)पु.-दिशैवेते। 


२८९ 


।। शासत्रोपनयनाध्याय:।। (अध्याय:१) 
*स्कन्धत्रयात्मक॑ शास्त्र माद्य॑ सिद्धान्त संज्ञकम्‌। 
द्वितीयं जातक स्कन्धं तृतीयं_ संहिताहयम्‌।।४।। 
ग्रहाणां मध्यमा भुक्ति: स्फुटभुक्ति रनन्तरम्‌। 
दिकक्‍्साधनं॑ ततश्छाया . लग्नकालविनिर्णय: ।।५।। 
चन्द्रार्कगग्रहणं सम्यक्‌  तयोश्व॒ परिलेखनम्‌। 
समागमो युद्धभेदो . ग्रहाणां 'युतयस्तत: ।।६।। 
उदयास्तमयज्ञानं चन्द्र 'शुद्धनतोन्नतिम्‌। 
पातवैधृतयोर्भेदा. भूगोल यन्त्रलक्षणम्‌।।७।। 
मानक्रिया मानभेदाश्चाद्यस्कन्धे “प्रकीर्तिताः। 
राशिभेद: खेटयोनि “रवियोनिर्जन्मलक्षणम्‌।।८ ।। 


(६)व.१-स्कन्द। (७)व.१-साद्ं। (८ )व.१-संज्ञतम्‌। (९ )व. १-स्कन्दं। 
(१०)पु.-संहिताद्वयम्‌। (११ )पु.-रनन्तराम्‌। (१२)पु.-(लोप:-त्रुटितम्‌) 
लग्न। 


(१३) पु.-(लोप:-त्रुटितम्‌) तयोश्र। (१४)व.१-ग्रहाणे। 
(१५०)व.१-संयुतिस्तथा, व.३-युतयस्तथा। 


(१६)पु.,व. १-शुड्ग्गोन्नतिस्तथा। (१७)व.१-तु गोलं। 
(१८ )व.१-प्रकीर्तिते, पु.-प्रकीर्तित:। (१९ )व.१-वियोने। 


२९० 


।। शास्त्रोपनयनाध्याय: ।। (अध्याय: १) 
निषेको जननं पुंसामरिष्ट भद्भलक्षणम्‌। 

““आयुर्दायो दशा  भेदा  भेदाश्वान्तर्दशा सु च।।९।। 
अष्टवर्ग:ः कर्मजीवो राज योगाश्व 'संज्ञका:। 

“चान्द्र योगा ट्विग्रहाद्या: प्रत्रज्यायोगसम्भवा:।।१०।। 
राशिशीलं दृष्टिफलं ग्रहभाव' 'फलं॑ ततः। 

आश्रयाख्याश्व ये योगा “योगा: सड्डीर्णसम्भवा: ।।११॥।। 
सत्रीजातक॑. नेष्टयोगं॑. निर्वाणं नष्टजातकम्‌। 

द्रेष्काणश्व॒ क्रिया योगा  द्वितीयस्कन्धसम्भवा: ।।१२॥।। 
(२०)पु.-आयुर्मान। (२१)पु.-भेदो। (२२)पु.,व.१-भेदश्‌। 
(२३)व.१-भिध:। (२४)व.१-योग:। ( २५)पु.-(लोप: ) संज्ञका: | 
(२६)व.१,क.-चन्द्र । (२७)पु.-(लोप: )योगा ट्विग्रहाद्या: प्रव्नज्या। 
(२८ )पु.-स्फुटं, क.,ब.१.३-फलं। (२९ )व.१-भवं। 


(३०)पु.-(लोप: )योगा: सड्डीर्णसम्भवा:, व.१-योगा सछ्डीर्णा 
साधुसम्भवा:। 


(३१)पु.-नष्ट। (३२)पु.-निर्याणं। (३३)व.१-श्ैते। (३४)व.१- 
द्वितीय॑। 


२९१ 


।। शासत्रोपनयनाध्याय: ।। (अध्याय: १) 
आदौ “'शासत्रोपनयनं खेटचारो5ब्द लक्षणम्‌। 
तिथिवासरनक्षत्रयोगतिथ्यर्धलक्षणम्‌।।१३॥। 


““सू '्यसडक्रान्तिगोचरक्रम: । 


मुहूर्तोप ग्रह: 
चन्द्रताराबलं॑ चैव क्रिया षोडशकर्मणाम्‌।।१४।। 
“छुरिकाबन्ध *न॑ यात्रा प्रवेशों  वास्तुलक्षणम्‌। 
नृपाभिषेचनं देवप्रतिष्ठा वखलक्षणम्‌।।१५॥। 
अग्न्याधानं मेघ "गर्भ निखिलोत्पातलक्षणम्‌। 
 तच्छान्तिर्मिश्रिकाध्यायस्तृतीय _ स्कन्ध “सम्भवा:।।१६॥।। 
(३५)क.-शास्त्रेषु नयनं, पु.-शास्त्रोपफथनं। (३६)पु.-लक्षणाम्‌। 


( ३७)पु.-ग्रहा। (३८ )पु.-(लोप: )सू। (९ )व.१.२.-र्य: | (४० )व. १ - 
चरः। 


(४१ )व.१-त्रिय, क.-क्रिया:। (४२)क.,व..१.२-श्षुरिका। 
(४३)व.१-(लोप:-) नं। (४४ )व.१.३-सद्म। (४५) व. १-गर्भो। 


(४६ )पु.-प्रशान्तिरअ। (४७)व.१-स्कन्द। (४८ )व.१.२.३-सम्भव:। 


२९२ 


।। शास्त्रोपनयनाध्याय: ।। (अध्याय: १) 
एवं लक्षणसंयुक्तमुक्तं॑ . स्कन्धद्दयं ततः। 

““साम्प्रत॑ संहिता' स्कन्धमेवं॑ लक्षणसंयुतम्‌।।१७।। 
वक्ष्येडह कश्यपब्रह्मा * हितार्थ देहधारिणाम्‌। 

सम्बन्धस्तस्य शाखत्रस्य वेदाड़मिति ' धातृत:।।१८।। 
शुभाशुभस्य जगतामभि' धेयं निरूपणम्‌। 
““ग्रहग्रहणसडकक्रान्तिर्य' 'ज्ञाध्य' यनकर्मणाम्‌।।१९॥।। 

प्रयोजनं॑ ततोद्वाहक्रियाणां कालनिर्णय:। 

एतदट्विना न “सिद्धयन्ति श्रौतस्मार्ता' खिलक्रिया:।।२०॥। 
(४९ )व.१-स्कन्द। (५०)पु.-तृतीयं। (५१)व.१-स्कन्द। 
(५२)व.२,पु.-हितार्थी। (५३ )व.१-तत्त्वत:। (५४)व.१.२-मभिधेय। 
(५५)व.१-ग्रहणग्रह। (५६)पु.-(लोप:-बत्रुटितम्‌) .. ज्ञाध्य..। 
(५७)व.१.२-यज्ञाध्यायन। (५८ )पु.-सिद्धन्ति। 


(५९ )व.१-पिला (ष ख), व.३-खिला:। 


२९३ 


।। शासत्रोपनयनाध्याय: ।। (अध्याय: १) 
ज्ञातव्य मध्येतव्यं तु॒पुण्यमायुर्यशस्करम्‌। 
पुण्यकालपरि  ज्ञानादश्रमेधफलं लभेतू्‌।।२१॥।। 

**पुण्यकालं च यो वेत्ति स तु वेत्ति पराक्भतिम्‌। 


कालज्ञानेशतिकुशलं त॑ देवा ब्राह्मणं विदु:।॥२२॥।। 


+“इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां शास्रोपनयनाध्याय: प्रथम: ।। ॥॥१।। 
(६०)पु.-मध्ये। (६१ )व.१-तत्पुण्य। (६२)व.१-ज्ञाता। (६३)पु.-एष्य। 
(६४) व.३-देव। 


(६५)व.१-इति कश्यपन्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 
शास्त्रोपनयनाध्याय: 


प्रथम: ।।१ ।॥, 
पु.-इति शास्त्रोपरोध्याय: प्रथम: ।॥, 
व.२-३इति शास्त्रोपनयनाध्याय: । |, 


क.,व. ३-इति कश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां शासत्रोपनयनाध्याय: प्रथम: ।। 


।। द्वितीयो5 ध्याय: ।। 


। | सूर्यचाराध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि सूर्यचारमनुत्तमम्‌। 
'सूर्यचारवशादेव निखिल: काल निर्णय: ।।१॥। 
सड्क्रान्तय: 'स्पुर्मेषाद्या श्चैत्रमासादिषु क्रमात्‌। 
“नियमो न भवेदत्र त्वधिमासे समा“गते।।२।। 
यस्मिन्मासे5र्कसडः क्रान्तिर्दर्शान्तात्प्राक_ परापरम्‌। 


*दर्शमुल्लझूघ्य भवति स  संसर्पो5 धिमासक:।।३।। 





(१)व.१-रवि। (२)पु.-(लोप: ) चारवशादेव। (३)पु.,व.२.३-निखिलं। 
(४)पु.,व.२-३-निर्णयम्‌। (५)व.१-(लोप:) स्यु, पु.-स्युः स्य। 
(६)व.१-चैत्रा। 

(७)पु.-(त्रुटितमू-लोप: ) नियमेन भवेत्तत्र, व.२,क.-नियमेन भवेत्तत्र। 


(८)पु.-त:, क.-गमे। (९)पु.-(त्रुटितम्‌ू-लोप: ) 
क्रान्तिर्दर्शान्तात्प्राकूपरापरम्‌ । 


(१० )व.२-परापरा। (११)पु.-(लोप:-बत्रुटितम्‌) दर्शमुल्लडःघ्य भवति 
स। 


(१२)व.१-संसर्प्यो। (१३)पु.-त्यधिमासक:। 


२९५ 


। | सूर्यचाराध्याय: ।। (अध्याय:२) 
आरभ्य शुक्लप्रतिपत्प्रवेशात्सडनक्रमद्दयम्‌। 
 आगामिन्दुक्षयश्चान्ता 'त्प्राउनताख्यस्त्वहर्पति: ।।४।। 

- 'न्यूनमासस्तुलाषटके / त्वधिमासस्तु सर्वदा। 

““स्फुटार्कसडक्रमाौ द्वौ. चे 'त््रयाऊब्दे 'सोडधिमासक: ।।५॥।। 
मासौ न्यूनाधिकौ  क्रान्ता सर्वकर्म बहिष्कृतौ। 


मासप्राधान्यकं॑ कर्म विनापि  क्रतुसूतकम्‌।।६।। 





(१४)पु.-(लोप: ) आगामीन्दुक्षयस्यातां प्राडः। 
(१५)व.१-चान्द्रग्रताव्यस्त्वहर्प्पति: |, 
व.२-प्राक्गताख्यस्त्वहर्पति, क.-प्राज्ताख्यस्त्वहर्पति: । 
(१६)क.-(लोप: )श्लोक: क्र.-५। (१७)व.१-प्यधि। 
(१८)व.१-स्फुटाक्त। (१९)पु.-(लोप:-त्रुटितम्‌) ... चत्‌। 
(२०) व.१.२-त्रयोब्दं। ( २१ )व. २-त्वो5ईधिमासक: । 
(२२)व.१-यौ तौ। 
(२३)व.१-बहि: कृतौ। 


( २४)व.२-स तु। 


२९६ 


। | सूर्यचाराध्याय: ।। (अध्याय:२) 
“*दस्रभाद्वितय' स्थेडके यदि वृष्टिभ॑वेत्तदा। 

क्षेम सुभिक्ष मतुलमीतिदोषो5ग्निधिष्ण्यगे | ।७।। 
रोहिणीद्वितयस्थेडके सस्यवृद्धिर्मनोजय: ।। ८।। 
रौद्रनक्षत्रगे सूर्य यदि वृष्टिभ॑वेत्तदा। 

२ अनभ्रमल्प वृष्टि: स्यादीतिदो 'षस्त्वनर्थता।।९।। 
आर्द्रोप्रवेशे..वृष्टि: स्यात्सार्धमासमवर्ष णम्‌। 
दिवादा सस्यनाशाय रात्रौ 'सस्याभिवद्धये।। ९॥। 


* अस्तमाने5  ध॑रात्रौ चेन्महदर्घ: सुभिक्षकृत्‌।।१०।। 





(२५०)व.१-दभादादि। (२६)व.१, क.-स्थे5के। 

(२७)व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र-७ ब तः श्लोक: क्र.-८ड पर्यन्तम्‌, 
व.२-(लोप: ) श्लोक: क्र.-७ ब तः श्लोक: क्र.-८अ पर्यन्तम्‌। 

(२८)पु.-सौभिक्ष। (२९) पु.-मतुलं प्रीति। (३० )व.१-अगर्घ। 

(३१)व.१-वृष्टि। (३२)व.१-षा नृपाह्यम्‌। (३३ )व.१-वृष्टि। 


(३४)व.१-(लोप: ) णम्‌। (३५)पु.-स्यादभिवृद्धये, व.१-स्यौभिवृद्धये। 
(३६)पु.-असमाने, व.१-अस्तसगि। ( ३७)व.३-्ुरात्रो। 


(३८)व.१-स्तु वृष्टिकृत। 


२९७ 


। | सूर्यचाराध्याय: ।। (अध्याय: २) 
**आदित्यादिद्वि 'दैवान्तदशर्क्ष संस्थिते रवौ। 

सस्यवृद्धि: सुभिक्ष॑ स्याद्विना सिंह प्रवेशनम्‌।।११॥। 
मित्रभात्त्रितयस्थेडके यदि वृष्ट्रिर्भवेत्तदा। 

नृणां व्याधिभयं स्वल्पं सस्या नामीतितों भयम्‌।।१२।। 
_पूर्वाषाढा "छक़ते भानौ जीमूतै: परिवेष्टि 'ते। 
तुषारा निल युक्ते वा “ऋक्षाखिलदिनेष्वपि।'' 
क्रमादाद्रादिके ' वृष्टिरवृष्टिस्तैरसंयुतै:" ।। १३॥।। 





(३९)पु.-अदित्या। (४० )पु.-दैवात्ते, व.१-दैवान्ता। (४१)पु.-त्मिह। 
(४२)पु.-प्रवेशने। (४३ )व. १-सस्यानामानितो। (४४) व.१- 
पूर्वाषाढाड्भते। 


(४५)पु.-(लोप:) गते भानौ। (४६)पु.-परिवेष्टितो। (४७)व. ३,क.- 
तुषारानल। (४८ )पु.-युक्तो। (४९ )क.-षु, व.१-ना। 


(५०)क.-ऋक्षादिनेखिलेष्वपि, व.१-रुक्षा च विष्टदिमेष्वपि। 


(५१ )व.१-पुनर्लेखनम्‌-श्लोक: क्र-८अ,ब (पूर्वार्धम्‌) एवं श्लोक: क्र.- 
१३ पश्चात्‌(अधिकम्‌)-रोहिणीद्वितयस्थेर्के दास्यवृद्धिं मनोजय: ।। 


(५२)पु.-(लोपः) वृष्टिरवृष्टिस्तैरसंयुतैः, व.१.२-वृष्टिस्तैरवृष्टि। 


(५३)व.१.२-रसंयुते। 


२९८ 


। | सूर्यचाराध्याय: ।। (अध्याय:२) 
““विश्वभादृक्षपड्केडके. स्थिते “'वृष्टिर्भवेद्यदि। 
सुवृष्टिं क्षेममारोग्यं॑ नृपा: स्वस्थाश्च सर्वदा।।१४।। 
“'रेवतीसंयुते सूर्य यदि वृष्टिभवेत्तदा। 
पूर्वा' षाढा न्तर्गर्भ: स्या' दाद्रद्यिषु न वर्षणम्‌।।१५॥।। 
गणि  'तागतकालात्तु  छायाद्यै: ' पूर्वतीड्यनम्‌।' 
भवेद्विपत्ति्जगत: पश्चाच्चेत्क्षेममुत्तमम्‌।।१६॥।। 


त्रयस्त्रिंशिद्राहुसुता  "स्तामसाख्या: * सकीलका: ।।१७।। 





(५४)पु.-(लोप:) विश्व, व.१-विश्रष्टा। (५५ )व. १-वृष्टिर्भवेद्यति। 
(५६)पु.-(लोपः) रेवतीसंयुते। (५७)पु.-(लोप: ) षा। 

(५८ )क.-रन्तभज्:, पु.-न्तशत्रुभड़:। (५९ )व. ३-आद्रज्यिष्ठाय्येषु | 
(६० )पु.-निवर्षणम्‌। (६१ )पु.-(लोप: )तागत कालात्तु छाया। 
(६२)व.१-छायाद्या:। (६३)व.१- पूर्वतोी यदि। 
(६४)व.१-(अधिकम्‌) -रेवत्यां यदि वृष्ट्रिस्याहशर्क्षेषु न वर्षणम्‌।। 


(६५)पु.-(लोपः )तामासाख्या:। (६६)व.१-प्रकीर्तिता:। 


२९९ 


। | सूर्यचाराध्याय: ।। (अध्याय:२) 


तानर्कमण्डले दृष्ट्वा वर्णाकारै: फलं॑ . वदेत्‌। 
सूर्यमण्डलगा: पापाश्चन्द्रमण्डलगा:  शुभा:।।१८॥। 
चन्द्रे' 5प्यनिष्टद: खड्ग“कबन्ध ध्वाडश्षसत्रिभा:। 
“'उदये तामसादीनां रजोवृष्टि 'महानिल:।।१९॥। 
दिग्दाहस्त्वथ .. भूकम्पनीहारा 'शनिपातनम्‌। 

एवमाद्या महोत्पाता: _ स्युस्ते च स्वफलप्रदा: ।।२०।। 
निमित्तवस्तुनो यत्तु फलं नैमित्तिकस्य च। 
>“खड़्गाकारे नृप“भयं कबन्धे “'व्याधितो भयम्‌। 
ध्वाडक्षे “चोरभयं कीलकाकारेडपि “ त्वनर्घता।। २१।। 
(६७)व.२-भवेत्‌। (६८ )व. १ -शुभ: | 

(६९ )क.-पापानिष्टदा:, व.१-प्यनिष्टव:, व. २-प्यनिष्टदां। 

(७० )व.१-कवर्धं। 

(७१ )व. २-छत्र। (७२)पु.,क.-उद्गमे। (७३ )पु.-(लोप: )महानिल:। 
(७४ )व.१-भूकम्पो। (७५)व.१-नीहारो। 

(७६)व.१-स्युस्थे वस्थि, व.२-स्युस्ते वा, व.३-स्युस्ते स्य, 


क.-स्यु स्वय। 


(७७)व.१-दण्डाकारे। (७८ )क.,व.३-वधं। (७९)पु.-(लोप: ) व्याधितो 
भयम्‌। (८० )पु.-(लोप: ) रभयं कौल। (८१ )व.१-विनर्घता, 


व.२-घष्वप्यनर्घता। 


३०० 


। | सूर्यचाराध्याय: ।। (अध्याय:२) 

“ रजोप “करणाकारैश्छत्राद्रैर्क मण्डले। 
“*घनैर्वधो5न्यराजत्वं स्फुलिड्रैर्जननाशनम्‌।।२२॥।। 

“'मेघैविंद्धों नृपवधं करोति रवि मण्डले।।२३।। 
“'सितारक्तौ पीत “कृष्णपाटलैविंप्रपूर्वकान्‌। 

“चमूपो नाश मायाति ताग्नै स्तूर्थ्दमुखै: " करे: ।।२४।। 
पीतैर्न॒पात्मज: “'श्वेतैः पुरोधा 'श्चित्रितैर्जन:। 

““रजोधूमै: पिशड़्रस्तैर्वष्टिश्चाधोमुखैस्तथा।।२५॥।। 
(८२)व.१,२-राजोप। (८३)पु.-करणाकारे। (८४)व.१-मण्डल: | 


(८५)व.१-धनैर। (८६)व.२-मेघ। (८७)व.१-भयं। (८८ )पु.- 
मण्डल:। 


(८९)व.१-श्वेतपीतारक्तकृष्ण। (९० )व.२,३ -कृष्णौ, पु.-कद्धौ। 


(९१)व.१-चमूपे। (९२)पु.-मायान्ति। (९३)व.१.३-रूर्ध्व। (९४) पु.- 
कलै:। 


(९५०)व.१-स्वेतै:। (९६)व.१-दश्रित्रतै: पुन-। (९७)व. २-राजाधूम्रै : । 


। | सूर्यचाराध्याय: ।। (अध्याय:२) 
““उदयास्तमये स्वस्थं सर्वेषां न तथाविधे:। 
शिशिरे ताम्रवर्णोडर्क: शुभद: कपिलोडपि वा।।२६।। 
ग्रीष्मे _ स्वर्णनिभ  श्चित्र: प्रावृष्यम्बुजगर्भवत्‌। 
शरद्धेमन्तसमये . लोहिताभ: शुभप्रद:।।२७॥।। 
लोकानां  भयदो ग्रीष्मे / लोहित: सूर्य "मण्डल:। 
हेमन्ते रोगद: पीतः “कृष्ण: प्रावृष्यवृष्टिकृत्‌।॥२८॥।। 
अखण्डलधनु:खण्डनिभो भूपविरोधकृत्‌। 
न वर्षति द्वादशाब्दं॑ ““बर्हिपत्रनिभो  'पम:।।२९॥।। 
(९८ )पु.-येस्तमेवास्वास्थ्यं, व.१-उदयास्तमथेख्यात्थ्य॑, 
व.२-उदयास्तमयो स्वास्थ्यं। 
(९९ )व.१-(अधिकम्‌ )वसन्ते कुंकुमनिभ: शिवाय कपिलोअपि वा।। 
(१००)व.१-वर्ण। (१०१)व.१-श्वित्र। (१०२)व.१-भश्व। 
(१०३)पु.-(पुनर्लेखनम्‌) भयदो। (१०४ )पु.-रोहित। 
(१०५)व.२.३-मण्डलम्‌। (१०६)पु.-पीतो। 


(१०७)पु.-(लोप: ) कृष्ण: प्रावृष्प। (१०८ )व.१-वहिं। (१०९)व.१- 
रवि:। 


। | सूर्यचाराध्याय: ।। ( अध्याय: २) 
*“युद्धाय . शशरकताभो राजान्यत्व॑ . विधूपम:। 
श्यामोडर्क: कीट 'भयकृद्भयदो भस्मसन्निभ:।।३०॥।। 
छिद्राणि मण्डले भानोर्देश्यन्ते राजनाशनम्‌। 
“कुम्भरूप: क्षुद्धयद: पुरहा तोरणाकृति:।।३१॥।। 
देशहा छत्ररूपस्तु नृपहा 'खण्डमण्डल:। 
उल्कादिपतनं सन्ध्याकाले . 'राजविनाशनम्‌।।३२।। 
““परिविष्टे सदार्के द्वे पक्ष पक्षा ्वमेव वा। 
युद्धाँ ._ राज्यहन्तारावुपग्रहसमन्वितौ | । ३ ३ ।। 
(११०)व.१-युद्ध, पु.-युध्वा। (१११ )पु.-शरत्कारभो। 
(११२)पु.-वधूयस:। (११३ )व.१-भयकृद्धयकृद्धस्मसन्रिभ: । 
(११४)व.२-कुम्भस्थ। (११५)व.३-खण्डमण्डले। 
(११६)पु.-राजाधिनाशनम्‌ | 
(११७)व.१-परिचिष्ठो। (११८ )व.१,क.-सदार्केद्र, पु-सदोऊर्केद। 


(११९)पु.-धर्मववा। (१२० )व.१-राज्यहंतारी उपग्रहसमन्वितौ। 


। | सूर्यचाराध्याय: ।। (अध्याय:२) 
अख्राकारै' घ॑नैश्छन्नस्तूदयास्तमितो विधि:। 


युद्धदोष्ट्रखघराघसत्रै  ग्रहरूपै र्भयप्रद:।। ३४॥।। 


६ 


सतमस्क॑ पर्वविना _ सूर्य 'न्दु. 'मण्डलं यदि। 


 “आतड्डपावकभयं करोत्यर्घ विनाशनम्‌।।३५॥।। 
“**ऋतृक्‍ते “भूतिकिरणै  मण्डलैर्मड्गलप्रद:। 
सम्यग्ज्ञात्वा सूर्यचारं वदेत्‌ फलनिरूपणम्‌।।३६॥। 


*३२ति श्रीकश्यपत्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां सूर्यचाराध्यायो द्वितीय: ।।२॥। 
(१२१)पु.-अर्य। (१२२) व.१-(लोप)रघ्घनैछन्नस्तू। (१२३)व.१- 
रुद्ररूपे, 

क.-ग्रहरूपै, पु.-तूग्ररूपै। (१२४)पु.-सूर्यो। (१२५) पु.-द्वोर। 
(१२६)पु.-मण्डले। (१२७)व.१,२-आन्तकं। (१२८ )पु.-बिनाशनम्‌। 
(१२९ )व.१-रुतूक्त। (१३०)व.१,क.-मूर्ति। (१३१)पु.-र्मण्डलै। 


(१३२)व.२-इति कश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां सूर्यचारो 
द्वितीय: ।॥, 


व.१-इति कश्यपसंहितायां सूर्यचाराध्याय: द्वितीय: ।॥, 


व.३, क.-इति कश्यपन्रह्मर्षिविरचितायां सूर्यचाराध्यायो 
द्वितीय: ।॥, पु.-इति कश्यपत्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां सूर्यचारो 
द्वितीय: ।।२।। 


। | तृतीयो5 ध्याय: ।। 


।। चन्द्रचाराध्याय:।। 
चतुर्दश्यन्तगश्चन्द्र: सर्वदास्त मयं॑ ब्रजेत्‌। 
“अमावास्यान्त गौ “चन्द्र सूर्यों राश्यांदिभि: समौ।।१॥। 
अन्ते प्रतिपदः सूर्यान्रिर्गतश्चोदयं॑ गतः। 
शुभद: सर्वजन्तूनां सौम्यशुड़ो न्रतोदित:।।२।। 
विपरीतोदितस्तेषा 'मनिष्टायामृतद्युति:। 
अप्राप्प भुक्ते 'षड़भानि पौष्णभा द्विधुरीशभात्‌।।३॥।। 


(१)व.२,क.-चतुर्दश्यां। ( २)व.१-मनं। ( ३ )पु.-अमावाश्या। (४)व.१- 
गश्‌। 


(५)व.१-चन्द्र:। (६)व.१-सूर्य। (७)पु.-दिना। (८ )व.१-समः। 


(९)पु.-ततोदित:, व.१.३-नतोदित:। (१० )व.१-मनिष्टश्चा, व.२- 
मनिष्टन्याया। 


(११)व.२-षड्‌ गानि। (१२)पु.-द्विकरीशलातू, व. १-विदुरीशभात्‌। 


।। चन्द्रचाराध्याय: ।। ( अध्याय: ३ ) 
द्वादर्शाणि मध्यस्थे भुडक्ते . तान्य 'नवेन्द्रभात्‌। 
अर्धभान्य “निलेन्द्राहिवरु णेन्रान्तकानि च।।४।। 
*“बहद्धान्यदितीन्द्राग्निध्रुवसंज्ञिनि_ यानि च। 

अन्यानि समधिष्ण्यानि  क्रमादेषूदितो विधु:।।५॥। 
अनर्घमहदर्घत्व॑ _समर्घत्व॑ करोति सः। 
 तोयविश्वेन्द्रमूलानां याम्यमार्गगत: शशी।।६॥।। 
(१३)व.२-मध्यस्था, व.३-मध्यस्थो। (१४)व.३-तान्य। 
(१५)व.३-शानचन्द्रभात्‌। पु.-नचन्द्रभात्‌। 

(१६)क.-अर्यभान्य, व. २-जघन्यान्य। 

(१७)पु.-निलार्द्रो। (१८)व.२,क.-चतुणेशान्तकानि च। 

(१९) व.१-(पाठान्तरम्‌) मध्यस्थौ द्वादशार्क्षणि अतीत्य नववासरात्‌। 


अध्यर्धभानिलेन्द्राहिवरुणो शान्तिकानि 
घट्‌।।४।। 


(२०)व. २-ब्रहद्‌ जष्न्युदितीन्द्राग्नि, पु.-बृहत्पुनर्वस्वेन्द्राग्नी। 
(२१)व.१.२-षट्भानि च। (२२)व.१-क्रमादिषूदितो। 


(२३)पु.-समतो यदि। (२४)पु.-(त्रुटितम्‌) पूर्वे----मूलानां। 


।। चन्द्रचाराध्याय:।। (अध्याय: ३ ) 
वहिप्रदोी जलचरोद्यानसर्वविनाशकृत्‌। 
मैत्रद्विदेवयोर्याम्यमार्गवर्ती च पापकृत्‌।।७।। 
धातृपैतृभयो 'रमध्यगतो दुर्भिक्षकृच्छशी। 
-'शुभदो5खिलधिष्ण्यानां चन्द्रो _याम्यगतो शुभः।।८॥।। 
वृद्धि: शुक्ले यवाकारे हानि: पिपीलिका “निभ:। 
अर्धवृद्धिर्विशालेन्द्रावविशाले5र्घनाशनम्‌। ९ ।। 
अधोमुखे  राजहानि: _ कलहं दण्ड सन्निभ:। 


हत' शुद्ध: कुजे वेन्दुर्हन्ति प्रत्यन्तभूमिपान्‌।।१०॥।। 





(२५) पु.-मं॑ध्यन्ततो।, व.१-श्वान्तवर्तो।, व.२,क.-मध्येगतो। 
(२६)व.१-शुभदानिल, व.२-शुभदाखिल। 
(२७)व.२-सौम्ययाम्यगतो।, क.-सौम्ये याम्ये गते। 

(२८ )व.३-निभे। (२९ )व.१-राज्यहानि:। (३० )व.१-कलहो। 
(३१ )व.१.२,क.-सन्निभे। (३२)व.२-न्त्य, व.१-सू, व.३-हत:। 


(३३०) पु. -कुजेन्नेदु: | 


।। चन्द्रचाराध्याय: |। ( अध्याय: ३ ) 
गुरुणा | श्रेष्ठन॒पतिं शुक्रे "णाल्पानृपांस्तथा। 
दुर्भिक्षवृष्टिभयकृदू्‌ हतशुद्भो बुधेनस:।।११॥।। 

सौरिणा *चास्रभयकृत्‌ . कृष्णेडल्पफलद: शशी। 
*'वर्धमाने सिते पक्षे कृष्णे पक्षे क्षय गत:।।१२॥।। 
““विप्रभूमिपयोर्वृद्धि 'हीने हानि: समे समम्‌। 
“*प्रालेयकुन्दकुमुदमुक्तस्फटिकसतन्रिभ: । 

मण्डल: सर्वजन्तूनां क्षेमा रोग्यसुभिक्षकृतू।।१३॥।। 

*ूति श्रीकश्यपत्हार्षिवरचितायां महासंहतायां. चद्धचारध्यायस्तृतीय: ॥३॥ 

(३४)व.२-श्रेष्ट। (३५)व.२-ल्‍्पान्‌। (३६)पु.-वासत्र, व.२-शख्र। 
(३७)व.१-कृष्ण। (३८)व.१.२.३,क.-सिते। (३९)पु.-तनुवृद्धि:। 
(४० )व.१.२.३,क.-गते। (४१ )व. २, पु.-विप्रभूधिपयो। (४२ )पु.-दिने। 
(४३)पु.-कुलप्रालेयकुमुद। (४४ )व. ३-रोग्यं। 

(४५ )पु.-इति चन्द्रचारस्तृतीय: ।।, व.१-इति चन्द्रचार: ।॥, 


व.२-इति चन्द्रचारस्तृतीय: ।।, व.३, क.-इति 
चन्द्रचाराध्यायस्तृतीय: ।। 


।। चतुर्थो5 ध्याय: ।। 

।। भौमचाराध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि कुजचारमनुत्तमम्‌। 
यतः शुभाशुभं॑ तेन चारेणाखिलदेहिनाम्‌।।१ |। 
नवसप्ताष्टमरक्षेषु स्वोदयाद्क्रिते कुजे। 
तद्गक्रमुष्ण संज्ज॑ तु तदा मयाग्निभयप्रदम्‌।।२।। 
द्वादशैकादशे धिष्ण्ये दशमे वा प्रतीपगे। 
वक्र मश्वमुखं नाम रसवृद्धि'विनाशनम्‌।।३।। 
“धिष्ण्ये त्रयोदशे भौमे वक्रिते वा चतुर्दशे। 
तद्ठक॑ व्यालसंज्ञं तदहिभीति मवर्षणम्‌।।४।। 
षोडशे उर्क्षेषथ वा पद्जदशे तद्गुधिराननम्‌। 


सुभिक्षकृद्‌ व्याधिभयं तद्ठक्र॑ देहधारिणाम्‌।।५॥।। 





(१)व.१-सुक्ष। (२)पु.-तुक्ष। ( ३ )क.-मख्तु, पु.-मश्व्यु। 
(४)व.१.३,क.-सस्यवृष्टि। (५)पु.-विनाशकृत्‌। (६)पु.-सक्षे। 


(७)व.२.३,क.-दमर्घदम्‌। (८)पु.-(लोप: ) 3 क्षे3थ। (९) पु.- 
तद्ग॒ुविराननम्‌। 


।। भौमचाराध्याय: ।। (अध्याय:४) 
धिष्ण्येजष्टादशे सप्तदशे वक्र गते च तत्‌। 
“निरंत्रशमुसलं॑ नाम दस्युशख्रार्धभीतिदम्‌ ।।६॥।। 
“फाल्गुन्यामुदयं॑ कृत्वा वक्री स्याद्विश्वदैवते। 
 भाद्राजापादस्तमित 'सखत्रैलोक्यं_तत्र पीड्यते।।७।। 
श्रवणे ह्युदितो भौम: पुष्ये वक्र॑ गतो यदि। 
मूर्धाभिषिक्तराजानो विनश्येयु: परस्परम्‌।।८।। 
यदहिगभ्युदितो भौमस्तदिग्राज्ञां भयप्रद:। 

मघायां विचरेद्धौमस्तस्यामेव प्रतीपग:।।९।। 
 शख्तरानावृष्टिभयद: पाण्ड्यदेशविनाशकृत्‌। 
पितृधातृ द्विदैवर्श्षयोगतारां भिनत्ति चेत्‌।।॥१०।। 
(१०)पु.-निश्चितं, व.१-निश्रवाम। (११) व.१-दस्युशासख्रार्थभीतिदम्‌। 
(१२)व.२-फल्गुनो, व.३-फल्गुन्योरुदयं। (१३) क.-वक्र: । 
(१४) क.-भाद्रे यजायस्तर्मित। (१५)व. २-त्रैलोक्यस्तत्र। 
(१६) पु.-शस्त्रीनावृष्टि। 

(१७) पु.-दैवर्श्ना 


३१० 


।। भौमचाराध्याय: ।। (अध्याय:४) 

तदा करोति भूसूनुर्दुभिक्षं कलहागमम्‌। 
नेर््रतश्रवणेन्द्रक्षरोहिणेषृत्तरासु च।।११।। 
चरज्नवृष्टिोटो भौमो रोहिणीयाम्यगोडपि च। 
शुभद: सर्वधिष्ण्यानामुदग्यायी धरासुत:।।१२॥। 
याम्यगोडनिष्टफलदो भेदे “भेदकरो नृणाम्‌। 
प्रवालकि 'शुकाशो “कतप्तताग्रनिभ: कुज:।।१३॥।। 
विपुलो विमल: पद्मरागमूर्ति: शुभप्रद:।।१४।। 
<ति औकश्यपत्रह्र्षिवरचितायां महासंहितायां भौमचाराध्यावश्चतुर्थ: ।४॥। 
(१८)पु.-भेदो5निष्टफलदो। (१९ )पु.-शुकाशे (२० )पु.-कतल्लता। 
(२१)पु.-विप्रले। (२२)निर्मलं। ( २३)पु.-यग्नरागमूर्ति :। 
(२४) पु.-इति भौमाचारश्चतुर्थ: ।॥, 

क.,व. ३-इति भौमचाराध्यायश्वतुर्थ: ।॥, 

व.२-भौमचार श्तुर्थ: ।॥, 


व.१-इति भौमचार:।। 


।। पदञ्जमो5 ध्याय: | । 


|| बुधचारा ध्याय:।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि बुधचारं समासत:। 
उदयं न ब्रजेतू सौम्यो विनोत्पातेन सर्वदा।।१॥। 
आतड्जवृष्टि सड्य्रामदुर्भिक्षानलतो भयम्‌। 
“विष्णुभद्वयविश्वेन्द्धातृुभेषु *चरन्ब॒ुध:। 
भिनत्ति योगतारां तामवृष्टिव्याधिभीतिकृत्‌।।२।। 
आद्रादिपितृभान्तेषु दृश्यते यदि चन्द्रज:। 
आमयावृष्टिदुर्भिक्षतरजविड्वरभीतिकृत्‌। | ३ ।। 
विचरन्सार्पनक्षत्रा त्वड्क्षेष्विन्दुनन्दन: । 
नुणां सुभिक्ष मारोग्य॑ करोति पशुनाशनम्‌।।४।। 
(१)व.१-बुधवारं। ( २)क.-मनुत्तमम्‌। (३)व.१-युद्ध। 
(४)व.१.२.३-विष्पु, पु.-विक्षुद्बितय। (५)पु.-चरे हुध:। (६)पु.-तान। 


(७)व.१-त्स्वमृक्षे, पु.-हाड़क्षे। (८ )क.-सुभिक्षं। (९ )व.२-चारोग्यं। 


३१२ 


।। बुधचाराध्याय:।। ( अध्याय: ५ ) 
““सच्नरत्नर्यमाग्नेय' याम्याहिर्बुध्न्यभेषु च। 

धातु क्षोभप्रद: सर्वजन्तूनामिन्दुनन्दन: ।।५॥।। 

रेवतीदस्न नैकऋऋत्यवारुणक्षेषपु सद्जरन्‌। 


भिष 'ग्वाणिज्यतुरगवृत्तीनां _'ज्ञो शुभप्रद:।।६॥।। 


““चरन्पूर्वात्रये तेषां “योगतारां भिनत्ति चेत्‌। 
 'वहिशक्षुच्छल्नचौरे भ्यो भयदश्वन्द्रनन्दन:।।७।। 
वायव्यधातृ  पुष्याग्निधिष्ण्येषु प्राकृत. गति:। 


पितृ सार्पाम्बुरोद्रेष भेषु मिश्रा हया गति:।।८।। 





(१०)पु.-संवत्सरं, व.१-सच्जरत्रयमाग्नेय। (११ )पु.-याम्वा। (१२)व.२- 
तोभ। 

(१३) व.१-रेवतीदुष्ट। (१४)पु.-नैर्क्रत्यां, क.-नैर््रत्या। 
(१५)व.२-वणिज्य, व. १-तुरज्गगवात्राणां। (१६)व.१-(लोप: ) ज्ञो। 
(१७)पु.-चरत्‌। (१८ )पु.-योगतारा। 

(१९ )पु.-वहिकिच्छख्र, व. १-दुर्भिक्षगेख्रयैर भ्यो। 

(२०)व.१-यामाग्नि, व.२-याज्या। (२१ )पु.-कृति:। 


(२२)व.१-सार्पेन्दु , क.-सार्पाह्िि। (२३ )व.१-दया, पु.-रकया, व.२-रुधो। 


३१३ 


।। बुधचाराध्याय:।। ( अध्याय: ५ ) 
 भाग्यार्यमेज्यादितिषु संक्षिप्त सा “'गतिस्तदा। 
अहिर्बुध्न्याजपादेन्द्रदखभेष्व _तिदारुणा।।९।। 
“योगोडन्तिको गति: 'ौष्णविश्वनैऋ्रत्य धातृषु। 

घोरा  गतिस्त्वाष्टविष्णुवसुदारुणभेषु च।।१०।। 

* िन्रेन्द्राग्नि धनाधीशभेषु  पापाह्यया गतिः। 
**प्राकृतायां “गते सस्यावृद्धिर्वृष्टिश्च॒ रोगकृत्‌। 
““मिश्रसंक्षिप्रयोम॑ध्य' स्ततो ज्ञो  स्यात्त्वनिष्टद:।। ११॥।। 
(२४)व.१-भाग्यार्यमाजादित्येषु। ( २५)व.१ -गतिस्तथा। 


(२६)व.१-श्रमेष्वतिदारुणा। ( २७)पु.-दत्वी, क.-भिभीतीदारुणा। 


(२८ )व.१-यो गति: हा गति:, व.२-या गति: सा गति:, व.३- 
योगो5तिको गति:। (२९ )पु.-पौष्णा। (३०)व.१.२-वारिषु, पु.-धारिषु। 


(३१)पु.-गतिस्त्वष्ठट विष्णु, व.३-ष्टब्दे। (३२)पु.-मित्रेद्ठाग्नि। 
(३३)व.१-द्विनादीश। (३४) पु.-पापादकया, व.१-पभ, व.२-परुपा। 
(३५)क.-प्राकृताया। (३६ )पु.-गतो, व.३-गत:, क.-गते:। । 


(३७)व.१.३-सस्य। (३८)व.२-मित्रसंक्षिप्र, व.३-मिश्र संक्षिप्त, व.१- 
मिश्र सांक्षिप्र। 


(३९)व.१.२-ध्ये फलदो त्यासुनिष्टद:। (४० )व.३-स्याद्‌। 


३१४ 


।। बुधचाराध्याय: | । ( अध्याय:५ ) 
आषाढ्पौषवैशाख _ श्रावणे5 भ्युदितो बुध:। 

अनिष्टफलदो नुणामितरेषु शुभप्रद:।।१२।। 

“ “इषोर्जमासयो र्वहिशख्रदुर्भिक्षकारक: ।।१३॥।। 
वज्रमौक्तिककुन्देन्दुकुमुदस्फटिकोपम: | 


सप्ततारानिभ: साम्यो जन्‍्तूनामभयप्रद:।।१४॥।। 


“ति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


बुधचाराध्याय: पद्चम:।। ॥।५।। 





(४१)व.१-श्रवणे। (४२)व.१-इषोर्ध। (४३ )व. १-कृधि। 
(४४ )व.१-तप्तताम, व.२-समतारा। 
(४५)पु.-इति बुधचार: पद्चम:।॥, 
व.१-इति कश्यपसंहितायां बुधचाराध्याय: पशद्चम:।॥, 
व.२-इति बुधचार: पद्चम:।॥।, 


व.३, क.-इति बुधचाराध्याय: पद्चम:।। 


३१५ 


।। षष्ठो5 ध्याय: ।। 

|| गुरुचाराध्याय:।। 
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि गुरुचारमनुत्तमम्‌। 
अनेन गुरुचारेण प्रभवाद्यब्दसम्भव: ।।१।। 
स्यादूर्नादिषु मासेषु वहिभा दिद्दयं द्वयम्‌। 
उपान्त्यपञ्ञमासेषु नक्षत्राणां त्रयं॑ त्रयम्‌।।२।। 
यस्मिन्नभ्युदितो जीवस्तन्नक्ष त्राख्यवत्स र:। 
स्यात्पीडा कात्तिके वर्षे वहिगोरथजीवि'नाम्‌। 
“शस्त्राग्निक्षुद्धयं वृद्धि: पुष्प 'शुभजीविनाम्‌।।३।। 
सौम्यवर्षे 'त्वनावृष्टि: सस्यहानिरनेकधा। 


राजानो युद्ध निरताश्वा न्‍्योन्‍्यवधकाडः क्षिण:।।४।। 





(१)व.१,क.-द्वितयं। (२)व.१-उपात्य॑ पमांसश्रुत। 
(३)व.१-त्राख्यं स वत्सर:। (४)व.२-रे। (५)व.१-नम्‌। 
(६)पु.-शस्त्राप्ति्दुक्त। (७)व.१-पुष्यकौ, व.२-पुष्यको। 

(८ )व.३-शुम्भ, पु.-शम्भु। (९)व.२-विना। 


(१०)व.१-निरत्व। (११)व.१-न्योन्यं। (१२)व.१-क्षणा। 


३१६ 


।। गुरुचाराध्याय:।। ( अध्याय: ६ ) 
“पौषेडब्दे सुखिन: सर्वे द्विजाश्वाध्वरतत्परा:। 

“ निवृत्तवैरा राजानो बहुस 'स्यार्घवृष्टय: ।।५।। 

माघेडब्दे.  जन्तवः सर्वे गुरुपूजनतत्परा:। 

क्षेम सुभिक्षमारोग्यं वृष्टि: कर्ष णसम्मता “।।६॥।। 
फाल्गुनेडब्दे _ चौर भीति: स्त्रीणां  दौर्भाग्यता भृशम्‌। 
 क्वचिद्दृष्टि: क्वचित्सस्यं क्वचि द्धीति रनतः क्वचित्‌।।७।। 
““चैत्रेडब्दे भूभुजा: स्वस्था: 'स्त्रीणां _ चाल्पफलप्रदा:। 
सुदुर्लभ॑ चोत्तमान्नं॑ प्रजानां व्याधितो भयम्‌।।८॥।। 
(१३)व.१-पुष्ये तु। (१४)व.१-निकृत्तवैरा।( १५)व.१-स्थार्द्धवृष्टय: । 
(१६)व.१-जन्तय:। ( १७)क.,व. ३ -कर्षक। (१८ )व.१-सम्मता: | 
(१९)पु.-चोर। (२०)व.१-भयं। (२१)पु.-दौर्भाग्य वा। 
(२२)क.,व. २.३-क्वचित्सस्यं, व.१-क्वचिद्धान्यं। (२३ )व.१-दीति। 
(२४)व.१-न तत्‌ क्वचित्‌। (२५)पु.-चैत्राब्दे तु भुजा। 
(२६)व.१.३-क्षोणी। 


( २७) पु.-वाल्प। 


३१७ 


।। गुरुचाराध्याय:।। ( अध्याय: ६ ) 
वैशा खेडब्दे तु राजानो धर्ममार्गगता 'खिलाः। 

*“क्षेमं सुभिक्षमारोग्यं द्विजाश्चाध्वरतत्परा: ।।९।॥। 

*ज्येष्ठेडब्दे धर्ममार्गस्था: पीडिता एच नृपा: परे:। 
बहुगुल्मलतावृद्धि  भवेत्सस्यविनाशनम्‌।।१० ।। 

**“आषाढे5ब्दे तु राजान: सर्वदा कलहोत्सुका:। 

* 'क्वचिदीति: क्वचि  दृद्धि: क्वचिद्दृष्टिनत:  क्वचित्‌।।११।। 
(२८ )पु.-खाब्दे। (२९)व.१-रता। (३० )व.१.३-सुभिक्ष॑ क्षेममारोग्यं। 
(३१)पु.-ज्येष्ठाब्दे। (३२)पु.-पीडिता:। 

(३३)पु.-सनृपा: परे, व.१-श्व नृपा: प्रथैः, व.२-सवृथा परे:, 

व.३,क.-सकृपा परे:। (३४)व.३-(लोप: ) भवेत्सस्यविनाशनम्‌। 

(३५)व.२-आषाढाब्दे। (३६)व.१-क्ववित्विति। (३७)व.१-द्धीति: । 


(३८ )व.१-ना तत्‌। 


३१८ 


|| गुरुचाराध्याय:।। ( अध्याय: ६ ) 

श्रावणेडब्दे धरा भाति  त्रिदशर्स्यद्धिमानवै:। 

““मनसो5 भीष्ट वृद्धयर्थ फलपुष्प 'लतादिभि: |।१२।। 

अब्दे भाद्रपदे वृष्टि: क्षेमारोग्य॑ क्वचित्क्वचित्‌। 

पूर्वसस्यसमृद्धि: स्यान्नाशं या त्यपरं॑ फलम्‌।।१३।। 

अब्दे “चाश्वियुजेउत्यर्थ सुखिन: सर्वजन्तव:। 

मध्यमं पूर्व 'सस्यं यत्सम्पूर्ण मपरं॑ फलम्‌।।१५४॥।। 

सौम्य “मार्गतो  भानां गुरुननुणां सुभिक्षकृत्‌। 

अनर्घ॑याम्यगस्तेषां मध्यवर्ती तु मध्यम:।।१५॥।। 

(३९ )पु.-त्रिदशम्यद्धिमानवे, व. २.३-त्रिदसस्यर्द्धिमानवै:, 
व.१-त्रिदसस्वर्धमानवै: । 

(४० )पु.-मनसा। (४१ )क.,व.३-भीए्र'फ्य। (४२)व.१-वृद्धयर्क। 

(४३ )क.-करादिभि:, पु.-ध्वरादिभि: | 

(४४)व.१-हापरं। (४५)पु.-वाश्वयुजे, व.२-वाश्चयुते, व.१-पश्चियुजे। 

(४६)पु.-(लोप: )सस्यं यत्‌। (४७)पु.,व.३-मध्यमं फलम्‌, 


व.२-मध्यमं भवेत्‌। (४८ )पु.-मार्गतो। (४९ )व. ३-भानौ। 


३१९ 


|| गुरुचाराध्याय:।। ( अध्याय: ६ ) 
धूमाग्निश्याम ' रुधिरपीताभ: क्रमशो गुरुः:। 
चौराग्न्यामयधात्रीशकलहानर्घभीतिकृत्‌।। १६॥।। 
“'भयकृत्सर्वजन्तूनां * धूसराभ: ' सुरार्चित:। 

हन्ति ' राष्ट्र दिवा''वृष्टिस्वथवा तदधी"'श्वरम्‌।।१७।। 
“>भवेत्संवत्सर तनु! 'भट्वय॑ वहििधिष्ण्यत: । 

*आषाढद्वितयं नाभि  ईदाद्रकुसुम॑ _ तथा।।१८।। 

शरीरे क्रूरखेटेन  पीडितोअ्ग्न्यनिलाद्धयम्‌। 

नाभिदेशे त्वनावृष्टि: ''पुष्पे मूलफलक्षय:। 

हृदये  सर्वनाश: स्यथाच्छुभखेटेन शोभनम्‌।।१९।। 





(५० )व.३-मधुर। (५१ )पु.-सयकृत। (५२)पु.-धूसराभो। 


(५३)व.१-अमरार्चिता:। (५४)व.२-राज्यं। (५५)व.२-वृष्ष्या, व.१.३- 
दृष्टस। (५६)पु.-श्वर:। (५७)पु.-भवे संवत्सर, व. १-भवेत्संवत्सरे। 
(५८)व.१-तत्तु। 


(५९)व.३-भद्वियं। (६० )व4.१-आषाढा। (६१ )पु.-द्रदा्द्गकिसमं। 
(६२)व.१-तद्या, व.२-मघा। (६३)व.१-क्रूरपेटेन च। 
(६४)व.१-पीडितान्नतो भयम्‌, क.-पीडितोग्न्यं दुतोभयं, 


व.३-पीडितोग्न्यम्बुतोभयम्‌। (६५)व.१-पुष्पे। (६६ )पु.- 
सस्यनाशस्या। 


३२० 


।। गुरुचाराध्याय:।। ( अध्याय: ६ ) 
““मेषस्थिते देव“पूज्ये तदा मेघविनाशनम्‌। 
““ईतिभीतिश्लोरं भयं॑_ तथापि सुखिनो जना:।।२०।। 
“'वृषराशिगते जीवे पशुखत्रीशिशुनाशनम्‌। 
सस्यहानिर्मध्यवृष्टिनपाणां दारुणं  भयम्‌।।२१।। 
““ईतेभीति 'विंप्रपेडा सततं नृप विग्रहम्‌। 

तथापि मोदते लोके सुरेज्ये मिथुनस्थिते।।२२॥।। 
कर्किणीज्येओखिला गाव: प्रभूतपयसो जना:। 


>“मोदन्ते स्वजनै: सार्थ राजान: स्युर्विवैरिण:।।२३।। 





(६७)पु.-मेषस्थेवें। (६८ )पु.-पूज्य। (६९ )व.१-मेष। 

(७० )व.१-अतिभीति। (७१ )पु.-लयं। (७२)पु.-उक्ष, व.१-उत्त। 
(७३)पु.-रणम्‌। (७४)व.१-अति। 

(७५ )पु.-र्विप्रप्रपीडा। (७६ )व.१-विग्रह। 

(७७)व.१,क.-लोक:। 


(७८ )व.१-(लोप: )क,ड (श्लो.क्र-२३ उत्तरार्ध)। 


३२१ 


|| गुरुचाराध्याय:।। ( अध्याय: ६ ) 
जीवे “'मृगपतिस्थेस्यु युद्धे भूपा “लय॑ ययु:। 

सुवृष्टि: 6 व्याधिभीतिश्व॒ “निश्चये “ विप्रसज्जना:।।२४।। 
“*यदा कन्यागते जीवे “हष्टा: पुष्ठा: धरासुरा:। 
““अध्वरे निरताः सर्वे” सदा स्वस्था: क्षितीश्वरा:।।२५।। 
“*तुलामारोहते जीवे तथैवाखिलवस्तुनि। 

“तथापि धात्री सम्पूर्णा धनधान्यार्घवृष्टिभि:।।२६॥।। 
“कीटकेज्ये कीटभयं युद्धे जनपदक्षय:। 
*'क्षामण्डारमातड्ू  मल्पसस्यार्घवृष्टिभि: ।।२७॥।। 

(७९ )व.१-मृगपते। (८० )व.२-युद्ध। (८१ )व.२-समक्षयम्‌। 
(८२)पु.-काला, व.२-कालि। (८३)पु.-निस्वाये, व.१-निश्चयं। 


(८४)पु.-विप्रजना:। (८५)व.२-यदा पार्थनभस्थेज्यो, क.,व.३-यदा 
पार्थों नभस्थेज्ये। (८६)व.२,क.-पृष्टा वृष्टिधरा नराः, व.३- 
पृष्टावृष्टिधरानरा:। (८७)पु.-अध्वरा। (८८ )पु.-सर, व.३-सस्वा। 


(८९)व.१-आरोहति तुलां, व.३-तुलामारोहिते। (९०)व.१-तथाति। 
(९१ )पु.-काटकेज्ये, व. १-किटस्थेज्ये। (९२)व.१-क्षामण्डामरभीतं॑ 
सततं। (९३) पु.-मल्पस्यार्घ। 


३२२ 


।। गुरुचाराध्याय: ।। ( अध्याय:६ ) 


पीडात्युग्रा त्वीतिभीतिर्युद्धे निस्‍्वा: क्षितीश्वरा:। 

वसुधा मन्दफलदा तौक्षिकस्थे' उमरार्चिते।।२८ ।। 
विवैरिणो “धनाधीशा धात्री पूर्णफलप्रदा। 
““बीतरोगभया: सर्वे “मृगगे 'सुरपूजिते।।२९॥। 
*१*हृदयानन्दिनी धात्री “फलशाली सुवृष्ट्रिभि:। 
 'अजातशत्रवः सर्वे 'कुम्भगे देवपूजिते।।३०।। 
“““बहुरागाकुला धात्री बहुधान्यार्घ 'संयुता। 

विवैरिणो  धराधीशा सुरेज्ये “मीनराशिगे।।३१॥ 


57 *।। इति श्रीकश्यपन्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 
गुरुचाराध्याय: षष्ठ:।। ।।६।। 





(९४)व.१-देवपूजिते। (९५)व.१-धरा। (९६)पु.-पूर्णा। 
(९७)व.१-वीतरागभया:, पु.-वीतरोगभय:। (९८ )व.१-चापगे। 
(९९ )पु.-देवपूजिते। (१०० )पु.-हृदयानन्दना। (१०१ )पु.-फलीक्ष्मा। 
(१० २)पु.-अजातशसत्रक:। (१०३)व.१-मकरे। (१०४)व.१,क.- 
बहुरोगा। 
(१०५)व.१-संयुत:।( १०६)व. २-धनाधीशा। (१०७)व.१-कुम्भराशिगे। 
(१०८ )व.१-(अधिकम्‌) वर्षमध्ये यदा जीव: स्पृशेद्राशित्रयं यदि। 
तस्मिन्वर्षे तु दुर्भिक्षं राज्यभ्रंशों भवद्ध्रुवम्‌।। 

(१०९ )पु.,व.२-।। इति गुरुचार: षष्ठ:।॥, 

व.१-।। इति कश्यपसंहितायां गुरुचार: षष्ठ:।॥, 

व.३,क.-।। इति गुरुचाराध्याय: षष्ठ:।। 


३२२ 


।। सप्तमो5 ध्याय: ।। 


|| शुक्रचाराध्याय: | । 
'त्रित्रिवीथ्या त्मका मार्गसत्रय: प्रागग्रगा भृगो:। 
त्रिभिखिभिर्दसत्रभाद्यर्या 'स्यात्ता नववीथय:।।१॥। 
“नागमैरावतप्र ख्यवष धेनुनराह्यया: । 
मृगाजदहना: सौम्य 'मार्ग स्योत्तरपार्थवत: ।।२।। 
सौम्यवीथित्रये शुक्रश्वर न्नखिलदेहिनाम्‌। 
आनन्दकृ त्समं॑ सस्यं॑ धनधान्यार्धवृष्टिभि: ।।३ |। 
“ मध्यवीथित्रये 'शुक्रश्वरन्मध्यफलप्रद:। 
(१)व.१-त्रिधा। (२)व.१-त्मको। (३)व.१-मार्गोयत्र। (४)क.-प्राग्रहगा। 


(५)व.१-याम्या ता, व.३-याम्यान्ता, क.-याम्यन्त। 


(६)पु.,क.-नागेभंरावत। (७)व.३-ख्याश्र। (८)व.२-धेनुजरद्रवा:, 
व.३-वृसभगोजरदूवा:, पु.-वृषभेनजगढ़्वा:। (९ )पु.-भार्ग। 


(१०) पु.-स्योत्तरपूर्वतः, क.-मार्गस्थानरपार्श्वत:। (११)व.१-न्निखिल। 
(१२)व.१-(लोप: )समं। (१३)व.३-सस्य। 


(१४ )व.१-( पुनरोक्ति: ) श्लोक: क्र.-४क तः श्लोक: क्र.५ब। 


(१५)व.१-पश्चिमे मधूश्चरन्मध्यत्वप्रद:। 


।। शुक्रचाराध्याय: | । ( अध्याय:७ ) 
याम्यवीथि  त्रयेउत्यन्तदुर्भिक्षावृष्टियुद्धद: | ।४।। 

“आरद्द्रादिष[/ -'नवर्क्षेपु चरन्दिगुभयाश्रित:। 

“'क्षेम॑ सुभिक्षकृद्धूपाश्वान्योन्यसमरोत्सुका: | ।५।। 

पूर्व स्वातित्रये. _ सम्यक्‌॒ पश्चिमे मघपन्ञके। 

भृगु: कुर्यादनावृष्टिं विपरीते प्रवर्षणम्‌।।६।। 

ज्येष्ठादिषु नवर्क्षषु सुभिक्षारोग्यवृष्टिकृत्‌। 

“ दुर्भिक्षो 'याम्ययायी सौम्ययायी सुभिक्षद:।।७।। 
बुध: शुक्रसमीपस्थ: कु्यादिका 'र्णवां महीम्‌। 
तयोर्मध्यगतो भानुः समुद्रमपि शोषयेत्‌।।८॥।। 
(१६)क.-शये। (१७)व.१-अश्वीदिषुनवक्षेपुयस्थांदिशि भूगो: सुतः। 
(१८ )पु.-आवधिषु। (१९ )व. २-चवर्क्षेषु। 

(२०)व.१-क्षेमद: शुभकृद्धूपाश्चा, क.-क्षेम। (२१)व.१-पूर्व। 
(२२)व.१-शुक्र: । 

(२३)क.-सुवृष्टया। ( २४)व.१.३,क.-दुर्भिक्षदा। ( २५)व. २-यायीयायी। 


(२६)व.३-र्णवी। 


३२५ 


।। शुक्रचाराध्याय: | । ( अध्याय:७ ) 
कृष्णाष्टम्यां. चतुर्दश्याममायामथवा सित:। 

उदयास्तमयं याति तदा वारि “मयी क्षिति:।।९।। 

प्रा 'क्पश्चिमस्थौ. शुक्रज्यावन्योन्य समसप्तगौ। 

दुर्भिक्षा वृष्टिदा स्थातां पशुनामतिभीतिदौ।।१०।। 
*जुक्रस्याग्रे . सरे “'खेटे भवन्ति बहवो यदि। 

दुर्भिक्षा 'वृष्टिपवन वह्विभूषाहवप्रदा: ।।११॥। 

एकराशिगता: खेटाश्वत्वार: पदञ्च॒ वा यदि। 
बलाबलवशात्तेषपि भूपानामाहवप्रदा: ।।१२॥।। 


*“सममेको वक्रगतो वक्रितोा  द्वावनर्थकौ।।१३॥।। 





(२७)व.१-अमायां वा चतुर्थ्या भुगोनन्दन:। 
(२८ )व.२.३-मति: क्षिती:, क.-मणिवृत:। (२९ )पु.-पश्चिमस्थे। 


(३०)व. १-शुक्राज्यापरस्परं। (३१ )व. १-सदामगौ। 
(३२)व.१.२.३,क.-भयदौ। (३३)शुक्रस्याग्र। (३४)व.१.२.३- 
शरा:,क.-सदाखेटा। 


(३५)व.१.२,क.-खेटा:। (३६)पु.-वृष्टिपव। ( ३७)व.१-वृद्धि। 
(३८ )व.२-समेमेको। (३९)व.१-वक्रतो। (४०)व.९ .२-द्वावनर्थदौ। 


३२६ 


|| शुक्रचाराध्याय: | । ( अध्याय:७ ) 
त्रयो नृपाहवकराश्वत्वारों हन्ति भूमिपान्‌। 


पदञ्ञग्रहा  वक्रगास्ते . राजाराष्ट्र विनाशका:।। १४॥। 


।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


शुक्रचाराध्याय: सप्तम: ७ 
(४१ )व.१-वक्रगता:। (४२ )व.२-राज्यष्ट। (४३ )पु.-विनाशदा: । 
(४४)व.२, क.-शुक्रचार: सप्तम: ।॥, 

व.१-इति कश्यपसंहितायं शुक्रचारा: सप्तम:।॥, 


व.३-इति शुक्रचाराध्यायस्सप्तम: | । 


।। अष्टमो5 ध्याय: | । 

।। शनिचाराध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यमि शनिचारं तथैव च।।१॥। 
भाग्यश्रवणहस्ताद्रभिरणीवायुभेषु च। 


अचरन ५ 5 भ्े छ ६ 
[ 'शनैश्वरो नुणां सुभिक्षारोग्यवृष्टिकृत्‌।।२।। 


४।। इति श्रीकश्यपन्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


शनिचाराध्यायो5ष्टम: ।।८ ।। 


(१ )व.२-शनिवारं। ( २)व.३-रांसतथैव च। 
(३)व.१-(लोप: )श्लोक: क्र.१-अ,ब। 
(४) क.,व. ३-शनेश्वरश्वरत्रुणां, पु-(लोप: ) चरन्‌। 
(५)व.२-शनैश्वचरे। (६)व.१-(अधिक: ) 
अनर्घवृष्टिकृत्सौरि: पौष्णमित्रेन्द्रभेषु च। 
मूलाहिर्बुध्न्ययोर्मध्ये भूषानामाहवप्रद: ।।३॥।। 
अपरेषु च धिष्ण्येषु मध्यसस्यार्धवृष्टय:। 
(७) क.,व.१.३-इति शनिचारोउ5ष्टम: ।।, व.२-शनिवारो5ष्टम: ।॥, 


पु.-शनिचारोषष्टम: ।। 


२३२८ 


।। नवमो&5 ध्याय : ।। 


|| राहुचाराध्याय: | । 
“छिन्नोषपि विष्णुचक्रेण सुधामयशिरस्तम: । 
केशवस्य वरेणासौ तथाऊंपि ग्रहतां गतः।।१॥। 
धातु्वरेण्य सूर्यन्दू तुदते सर्वपर्वणि। 
“तयोदूरं गतो राहुरविशक्षिपा 'बनतेर्वशात्‌ ।।२।। 
रवीद्द्रो््रहणं सम्यक्‌ 'षष्ठमासेडषपि शोधयेत्‌। 
कल्पादित: क्रमाज्ज्ञेया: पर्वेशा: सप्त देवता:।।३।। 
“द्विगुणी 'कृतकल्पाब्दा: सप्त भक्ताश्व शेषतः। 


“धातुश्न्द्रेन्द्रयक्षेश' कलाधीशानलान्तका: | ।४।। 





(१)व.१-छिन्नोहि। (२)व. १-सूर्येद्वोरुद्मति। (३ )व.१-तयोर्दुर। (४) पु.- 
राहुवि। 


(५)क.-च नतेर। (६)व.१-षण्मासेडषपि विशोधयेत्‌। (७)व.२-पर्वशो। 
(८)पु.-द्विगुणा। (९)व.१-कृत्या। (१० )व.१-तप्ताप्तास्तत्र। 
(११ )व.१-( अधिक: ) श्लोक: क्र. ४ब पश्चात्‌- 

तद्वदेव फल चान्द्रे बुधपीडा च पर्वणि। 


(१२)क.,व.१-धातृचन्द्रपक्षे, व.२-धातृचन्द्रे। (१३)व.१.२.३-जलाधी। 


३२९ 


।। राहुचाराध्याय: ।। (अध्याय:९ ) 
द्विजगोपशु 'सस्यानां वृद्धि: स्याद्धा 'तृपर्वणि। 

“भूपाहवं॑ सस्यहानि: प्रजापीडेन्द्रपर्वणि।।५।। 
कौबेरे धान्यवृद्धि: स्थाद्‌ धनीनां धननाशनम्‌। 
वारुणे सर्वजन्तूनां . क्षेम' राज्ञामशोभनम्‌।।६॥।। 
प्रजाक्षेम॑ सस्यवृद्धिर्वृष्टि 'हौताशपर्वणि। 
याम्यपर्वण्यनावृष्टि्दुर्भिक्षकलहागम: | ।७।। 
वेलाहीने गर्भभयमतिवेला घनाशनम्‌। 
एकमासेन्दु तिग्मांशोरुपरागद्ठय॑ यदि।।८।। 
_“राजाहवमनर्घत्वमवृष्टिव्याधितो भयम्‌। 
ग्रस्त 'दुदितास्तमिताौ नृपधान्यविनाशदौ।।९॥।। 
(१४)पु.-द्विगजोपशु। (१५)व.२-शस्यानां। (१६)व.१-त्रिपर्वणि। 
(१७)व.१-भूपाहव:। (१८)व.३-क्षेमं। (१९)पु.-राज्ञां न शोभनम्‌। 
(२०)पु.-हैतारम्यपर्वणि। (२१ )पु.-याम्यवर्षे5प्यनावृष्टि। 
(२२)व.२-र्दनाशनम्‌। (२३ )व.२-तिग्माश, पु.-श्रोौरु, व.१-श्रोरु। 


( २४)पु.-राजाहत, क.-राजा हरति सर्वस्व। ( २५)पु.-दुरिता। 


३३० 


।। राहुचाराध्याय: ।। ( अध्याय:९ ) 
**सर्वग्रस्ता चन्द्रसूया दु “व्याधीतिभयप्रदौ। 
“सौम्यायने मित्र भूपान्हन्त्यन्यान्दक्षिणायने।।१० |। 
उदगादि दृष्शौ राहुद्विजादीन्हन्ति च क्रमात्‌। 

ग्रास' भेदा दशविधा मोक्षभेदा' स्तथा दश। 


“न शकता 6लक्षितुं देवा: कि पुनः 'प्राकाता जना:।।११॥। 


(२६)व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र.१०-अ (सूर्यो) तः 
श्लोक: क्र.११-अ (उदगादिदूष्टौ )। 


(२७)पु.-(लोप: )व्यां। (२८ )पु.-याम्यायने। (२९ )व. २.३,क.- 
भूपान्हन्त्यन्या। 


(३०)पु.-दृष्टये, व.३-दष्शे, क.-दृष्टोराहुडि। (३१ )क.-भेदे। 
(३२)व.१-तथैव च। (३३)पु.-अशक्ता। (३४)व.१-रक्षितुं। 


(३५)पु.-प्रकृतो जनः। 


३३१ 


।। राहुचाराध्याय: ।। ( अध्याय:९ ) 
खेटानानीय सिद्धान्ते  तेषां  चाराच्विचिन्तयेत्‌। 


शुभा 'शुभाप्ते: कालस्य ग्रहचारों हि कारणम्‌।॥१२।॥। 


”।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां राहुचाराध्यायो नवम: ।।९।। 


(३६)पु.-तेषा। (३७)पु.-चारं। (३८ )व. १-शुभद: | 
(३९ )व.१-(अधिकम्‌) अन्वेषणीयं तत्तस्मात्कालज्ञानायसर्वदा। 
(४०) पु.-इति ब्रह्मविरचितायां राहुचारत्नमिनम: ।॥, 
व.१-इति कश्यपसंहितायां राहुचाराध्यायो नवम:॥।॥, 
व.२-इति ब्रह्मर्षिविरचितायां राहुचारं नवम:।॥, 
क.-इति कश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां राहुचारं नाम नवम:॥।॥, 


व.३-इति ब्रह्मर्षिविरचितायां राहुचारो नवम:ः।। 


।। दशमो5 ध्याय: ।। 


।। केतुचाराध्याय: | । 
उत्पात एवं केतूनामुद यास्तमया भुवि। 
“दिव्यान्तरिक्षभौमा: स्युर्ज्ञतव्या रूपभेदत:ः।।१॥।। 
“शख्तरासत्रध्वज'वृक्षेभरथ 'मण्डपसन्नि भा: । 
माला स्तम्भ शिखाकारा अन्तरिक्षा:  प्रकीर्तिता:।।२।। 
नक्षत्रसम्भवा दिव्या . भौमास्ते भूमि सन्निभा:। 
एको5पि बहुरूपेण जन्‍्तूनामशुभ' प्रद:।।३।। 
एकद्रित्रिचतु:ःपञ्नदिवसादिषु सन्ततम्‌। 


दृश्यते फलद: केतुर्मासैस्तद्दिनसम्मितै: |।४।। 





(१)व.२-याक्ष। ( २)व.१-विभु। (३)व.१-वेदिव्यान्तरिक्षभेदा: । 
(४)व.२.३,क.-शस्त्राश्। (५)व.१-वृक्षेश्र। (६)व.१-मन्दिर। 
(७)व.१-भै:, व.२-भम्‌। (८)व.२-श्रमना। (९)व.१-शिवा। 
(१०)पु.-आन्तरिक्षा:। (११)व.१-(लोप: ) प्रकिर्तिता: । 


(१२)व.२,क.- भौमासा। (१३)व.१.३-सम्भवा:। ( १४) पु.-प्रदम्‌। 


३३२ 


।। केतुचाराध्याय: ।। (अध्याय:१०) 
““ती 'ब्राल्प॑ याथफलदा दिव्यभौमान्तरिक्षजा:। 
श्ैतकेतु: सुप्रसन्नो हस्वः स्निग्ध: सुभिक्षकृत्‌।।५॥।। 
दीर्घकेतुर्वष्टिकर:  क्षिप्रमस्तमयं गत:। 

सुभिक्ष क्षेमदा: श्वेतकेतव: सोमसूनव:।॥६।। 


प्ूर्वापस्योर्नृप हन्तकः। 


उदिता: केतव: 
शुकतुण्डाग्नि बन्धूकबिल्वक्षतजसन्निभा: | ।७।। 

“*केतवोडग्नि:  'सुता श्वाग्नि भयदा: शस्त्रभीतिदा:। 
ये कृष्णकेतवों 'रक्ता व्याधिदा मृत्युसूनव:।।८।। 


(१५)व.१-सा विप्रायाम्यफलदं। (१६)व.३-व्याप्य, व.२-जाप्य, क.- 
व्याष्य। (१७)व.३-तिग्मां। (१८)पु.-क्षिप्रा। (१९ )व.१-( लोप: ) क्षेम । 
(२०)व.१-(अधिकम्‌) अनिष्टदो भूमकेतु: शक्रचापनिभो5ग्निज:। 


द्वित्रिचतु: शूलरूपा क्षितीशानां विनाशकृत्‌।। 
सुवर्णमणिहाराभा दीप्तमन्तो5र्कसूनव:। 


(२१ )व.१-(अधिकम्‌)तनय। ( २२)व.१-पूर्वपरस्तोभ्य। (२३ )व.२- 
हन्तका:। ( २४)पु.-वेधू। (२५)पु.-केतवे। (२६)व.३-(लोप: ) 
सुताश्चाग्नि। 


(२७)व.२-सुत। (२८ )पु.-र्भयदा:। (२९ )पु.-वक्रा, व.१-विप्र। 


रे३४ 


।। केतुचाराध्याय: ।। (अध्याय:१०) 
““वर्तुला 'जलशैलाभा ' भूपुत्रा: श्षुद्धयप्रदा:। 
ब्रह्मदण्डाह्यय: केतु 'स्रिवर्णस्रशिखान्वि' त:।।९।। 
क्रूरो ब्रह्मसुतः सो5पि प्रजानान्दु:ःखशोकद:। 
शुक्रात्मणा *'अपि श्वेता ''ऐशान्यां दिश्यनिष्टदा:।।१०॥। 
कनकाख्या: शनि सुता द्विशि खा: शख््रभीतिदा:। 
“जेष्टा याम्ये गुरुसुता विकाराख्या: स्थिता अपि।।११॥। 
सूक्ष्मा बुधात्मजा: शुक्ला वायव्यां दिशि भीतिदा:। 
अनिष्टदा: कुमाराख्या रक्त 'मूढा: कुजात्मजा:।।१२।। 
(३०)पु.-वर्तला। (३१)व.१-जतुलैभा। (३२)पु.-भूपत्रा। 
(३३)पु.-शअतुर्द्धि (३४)पु.-ता:। (३५)पु.-अप:। 
(३६)व.२-ईशान्य, पु.-ईशान्या, व.१,क.-ईशान्यादि। 
(३७)पु.-क्षिति। (३८ )व.२-(लोप: )सुता। (३९ )व.२-(लोप: )खा:। 
(४० )व.१-अनेष्टा। (४१ )व.१, क.-विकवाख्या स्थिता, व.३- 
विकचाख्या। 
(४२)व.१-अधि:। (४३)व.१-शुक्रा। (४४)व.१.२-कुछ्डूभा, क.- 
कुल्लमास। 
(४५)व.१-वक्र। (४६ )क.,व. ३-मूला:, व.१-शूला:। 


३३५ 


।। केतुचाराध्याय: ।। (अध्याय:१०) 
अग्निजाविश्वरूपाख्यास्तद्वर्णास्तद्धयप्रदा: । 

अनिष्टदा वायुसुता “स्तरुणाश्वामरोपमा: ।।१ ३।। 

केतवो  वृक्षसदृशा ' रूक्षा * आशुभदायका:। 

* श्वेतवंशोपमा: * काष्ठा: * कड्ढजाख्या ब्रह्मसूनव:।।१४।। 
कालात्मजा भस्मरूपा: कबन्धाख्यास्त्वनिष्टदा:। 
प्रजान्तकृद्धूमकेतु: कृत्तिकासु “'समुत्यथि' 'त:।।१५।। 
राजान्तकृद्दृक्षशैलप्रासादेषु * समुत्थिता:। 


““य: केतु: ' कुमुदाकार: कुमुदाख्य: सुभिक्षकृत्‌।।१६॥।। 





(४७)पु.-अग्निजे। (४८ )पु.-स्त्वनुणा। (४९ )पु.,.क.-रुक्ष, व.१-ऋक्ष। 
(५०)व.१-ज्ञेया। (५१ )व.१, पु.-शुभदायका:। (५२)पु.-श्वैता। 
(५३)व.१-कारा:, पु.-कष्ठा:, क.-कृष्ण। (५४ )क.-कड्जाकाराश्व। 
(५५)व.१.३-समुच्छित:। (५६)व.२-त:।( ५७ )व. ३-समुच्छिता: । 


(५८ )व.१-(लोप: )य:। (५९ )पु.-कुसुमाकार: | 


३३६ 


।। केतुचाराध्याय: ।। (अध्याय:१०) 
आवर्त्तसन्निभ: श्वेत: ' आवरत्तख्य: शुभप्रद:। 


* नेष्टद: स्यादर्धकेतु: सन्ध्यायां त्रिशिरोउरुण: ।।१७।। 


+*।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


केतुचाराध्यायो दशम:।। . ॥॥१०।। 


(६०)व.१-श्रेताश्चा। (६१ )क.- भ्राव्ताख्य: । 
(६२)व.१-नेष्टसंवर्तकेतुश्च, व. २-नेष््या। 
(६३)पु.,व.३-केतुचारों दशमः।॥ 

क.,व. २-इति केतुचारों दशम:।॥, 


व.१-इति कश्यपसंहिताया केतुचारों दशम:।। 


।। एकादशो< ध्याय : । । 


।।अब्दलक्षणाध्याय: | । 
ब्राह्म॑ दैवं मनोर्मानं पैत््यमानं तथा गुरो:। 
सौराख्यं सावन चान्द्रमाक्ष॑ मानानि वै नव।।१॥। 
चतुर्भिव्यवहा रोडत्र. सौरचन्द्रार््ोसावनै: । 
पष्तयब्दव्यवहारोडत्र गुरु मानेन गृह्मते।।२।। 
“निखिल'ग्रहाचारश्च॒ 'सडक्रान्ते: काल निर्णय:। 
“दिनरात्रिप्रमाणश्र॒ सौरमानेन गृह्मते।।३।। 
वृद्धेर्विधानं स्रीगर्भ 'मृतकर्मविनिर्णय:। 
ग्रहाणां मध्यमा भुक्ति: सावनेन प्रग॒ह्मते। 


* भचक्रभ्रमणं मेघगर्भ नक्षत्रमानत:।।४।। 





(१)पु.-रो5यं। ( २)पु.-सौर चान्द्रर्सावनम्‌, व.१-न्द्रार्श्ोसावने। 
(३)व.१-मासेन। 

(४)व.२-(लोप: ) श्लोक: क्र.-४ एवं श्लोक: क्र.-५। (५)व.१.३-ग्रह। 
(६)पु.-सडबनक्रान्ति,, क.-सड्नक्रान्त:। (७)पु.-निर्णये। (८ )व. १-दिनरात्र। 


(९)पु.-नृतकनिर्णय:। (१०)व.१-सावनेनैव। (११)व.१-तच्च। 


२३८ 


| | अब्दलक्षणाध्याय: ।। ( अध्याय:११ ) 
उपवासत्रतोद्दा ह यात्राक्षोरोपनायनम्‌। 

“ तिथिवर्षादिनिखिलं चान्द्रमानेन गृह्यते।।५।॥। ' 
गुरुमानोक्तषष््यब्दफलं . 'नामानि कथ्यते।।६॥।। 

प्रभवो विभव: शुक्ल: “प्रमोदोडथ प्रजापति:। 

“'अड्विरा: श्रीमुखो भावों युवा धाता _तथैव च।।७।। 
ईश्वरो बहु धान्यश्र प्रमाथी विक्रमो वृष:। 

चित्रभानु:  सुभानुश्च तारण: पार्थिवो5व्यय: |।८ ।। 
सर्वजित्सर्वधारी च विरोधी _ विकृति: खर:। 

नन्‍्दनो विजयश्रैव 'जयमन्मथदुर्मुखा:।।९।। 

(१२)व.२-हं। (१३)पु.-यात्र। (१४)व. १-तिथिपर्वादि। 
(१५)व.१-(अधिकम्‌)मासैर्द्दादशाभिसौश्व अब्दमानं तथैव च। 
(१६)पु.-नाम च। (१७)पु.-शुक्ल। (१८ )पु.-प्रमोद। 

(१९)व.२, क.-आड़््िरा:, क.-अड्विर:, व.१-अड्लिरो। (२० )पु.-भावा। 
(२१)व.२-स्तथैव च। (२२)क.-धान्यंश्र, व.१-धान्यख्य:। 


(२३)व.२-स्वभानु। ( २४)व.३-विकृत:। ( २५)पु.-जयो। 


३३९ 


। | अब्दलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय:११) 
हेमलम्बी विलम्बी च विकारी शार्वरी प्लव:। 
शुभकृच्छो भकृत्क्रीधी विश्वावसु 'पराभवौ।।१०॥।। 
प्लवड़: कीलक: सौम्य: साधारणविरोधकृत्‌। 
परिधावी _प्रमाथी च आनन्दो राक्षसोइनल:।।११॥। 
पिडुल: काल “युक्तश्व॒ सिद्धार्थी रौद्रदुर्मति:। 
दुन्दुभी रुधिरोद्रारी रकताक्षी क्रोधन: क्षय:।।१२।। 

* 'स्याद्युगं पद्नभिर्वषैर्यगानि द्वादशै व तु। 

*युगेशा  विष्णुजीवेन्द्र 'ज्वलनस्त्वष्टसंज्ञ का:।।१३।। 
**अहिर्बुध्न्यश्ल॒ पितरो विश्वेदेवाश्च॒ चन्द्रमा: । 

**इन्द्राग्गी | त्वश्विनौ देवों  भगाख्योऊन्त्य: प्रकीर्तित:।।१४।। 


(२६)पु.-पराभव:। ( २७)पु.-प्रमादी। ( २८)पु.-युकताश्र। 
(२९)व.१-स्याधुगं। (३०)व.३-वते। (३१ )पु.-युगेश। 
(३२)व.१-विष्व, पु.-विष्णो। (३३ )क.-जनल, व.१-दहन। 
(३४)पु.-क:। (३५)व.१-अर्लिबुध्न्यश्चि। (३६)व.१-इन्द्राग्नात्व। 
(३७)व.२-साश्विनो, व.३-त्यश्विनी। (३८ )व.१-देवौ। 

(३९ )व.१-भगस्यात्‌ परिकीर्तित:। 


| | अब्दलक्षणाध्याय: ।। ( अध्याय: ११) 
युगस्य॒ पद्ञ वर्षेशा ब्रह्मकेन्द्रब्दजेश्वरा:। 
“*युगेशवत्सरेशानां फलं नामानुरूपत:।।१५॥।। 
“ईतयश्वा ग्निकोपश्चझ)य व्याधय: प्रचुरा भुवि। 
““प्रभवाब्दे 'मन्दवृष्टि 'स्तथापि सुखिनो जना:।।१६।। 
दण्ड नीतिपरा भूपा बहुसस्यार्घवृष्टय:। 
विभवाब्देडखिला लोका: सुखिन: स्युर्विवरिण:।।१७।। 
शुक्लाब्दे निखिला लोका: सुखिनः स्वजनै: सह। 
राजानो युद्धनिरता: परस्परजयेच्छया।।१८॥।। 

प्रमोदाब्दे_ प्रमोदत्ते राजानों निखिला जना:। 
“'बीतरागा वीतभया “ईति' व्याधियुता * अपि।।१९॥। 


(४० )व.२-वहन्यर्किद्जनेश्वरा:, व. १-दब्रह्मर्कहर्कजे श्वरा:, 
क.-ब्रह्मकेन्दुज्यजेश्वरा-। (४१ )व.१-युगसंवत्सरे। 
(४२)पु.-ईतय आग्नि। (४३)व.१-ग्निवायव्यव्या व्याधय:। 
(४४ )पु.-प्रभवाब्द। (४५ )व.१-मध्यवृष्टि। (४६ )पु.-तथापि। 
(४७)व.१-नीति:। (४८ )पु.-प्रमोदन्ति। (४९ )व. १-वातरोगा। 
(५०)पु.-ईतीव्यालयुता, व.१-अति। (५१)पु.-व्याल। 

(५२)व.१-ना अपि। 


|| अब्दलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय;:११ ) 
न चलनन्‍्त्यखिला लोका: स्वस्वमार्गात्कदाचन। 


प्रजापतिसमे नूनं बहुसस्यार्घवृष्टय: ।।२० ।। 

“अन्न हि 'भुज्यते शश्वत्स्वज'"'नातिथिभि: सह। 
अड्डिराब्देखिला “लोका भूपा: स्यु:ः कलहोत्सुका:।।२१।। 
श्रीमुखाब्देडखिला धात्री बहुसस्यार्घ' संयुता। 

““अध्वरे निरता विप्रा वीत''रागा विवैरिण:।।२२।। 
“'भावाब्दे प्रचुरा | रोगा 'मध्यसस्यार्घवृष्टय: । 


राजानो युद्ध निरतास्तथापि सुखिनो जना:।।२३॥।। 





(५३)व.१-अन्नी वे। (५४)पु.-भुझते। (५५)पु.-जनैरथिभि:। 


(५६)व.१-भूपा नित्यं स्यु:उ। (५७)क.-(लोप:) श्लो. क्र.-२२ब 
(संयुता ) तः श्लो. क्र-२३ड पर्यन्तम्‌। (५८ )व.१-अध्वरेषु। 
(५९)व.१.२-रोगा। (६०)व.१- (पुनरोक्ति:-पाठभेद: )वीतरोगा 
वीतरोगा। (६१ )पु.-भावीब्दे। (६२ )व. ३-रागा, व.१-गावो। 
(६३)पु.-मध्या, व.३-मध्या:, व.१- मध्यसस्यार्घबहुसस्यार्घवृष्टया: । 


(६४)पु.-निरता तथापि। 


। | अब्दलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय:११ ) 
प्रभूतपपयसो गाव: सुखिन: सर्वजन्तव:। 

“*सर्वकामक्रिया सकता युवाब्दे युवतीजना:।।२४।। 
““पार्थिवाब्देड खिला  क्ष्मेशा: सदा युद्धपरायणा:। 
सम्पूर्णा धरणी” भाति बहु सस्यार्घवृष्टिभि: ।।२५॥। 
ईश्वराब्देडखिला  ज्न्तूत्रक्षे द्धात्री च सर्वदा। 
पोषयत्य 'तुलं॑  वार्थान्फलशालीक्षु ब्रीहिभि:।।२६॥।। 
अनीतिरतुला वृष्टिबह॒धान्याख्यवत्सरे। 
विविधेर्धान्यनिचयै: ससम्पूर्णाखला धरा “।।२७।। 


(६५)पु.-सर्वे काम। (६६)व.१,क.-युकता। 


(६७)पु.-पार्थिवर्षे, ब.१-धातृवर्षे। (६८ )व4.२.३-खिल। (६९ ) पु.- 
क्ष्येशा:। (७० )व. १-भीति। (७१ )पु.-सस्थार्ध । 


(७२)व.१-(लोप: )श्लोक: क्र-२५ड तः श्लोक: क्र.-२६ड 
(वारिभि: )। 


(७३)पु.-न्जन्तून्धात्री। (७४)पु.-धात्रीव। (७५)पु.-मुल। 
(७६)पु.-म्बार्थ, व.३-चाथ। (७७)व.१-वारिभि:। 


(७८)व.१-(लोप: )श्लोक: क्र-२७ड त:ः श्लोक: क्र.-२८ड 
(प्रमाथिनी ) । 


। | अब्दलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय:११ ) 
न मुझति पयोवाहा: कुत्रचित्कुत्रचिज्जलम्‌। 

मध्यमा  वृष्टिर्थ॑च ““नूनमब्दे “ प्रमाथिनि।।२८।। 
विक्रमाब्दे धराधीशा विक्रमात्क्रान्तभूमय:। 

सर्वत्र सर्वदा मेघा मुझ्लन्ति प्रचुर जलम्‌।।२९।। 
““वृषाब्दे निखिला क्ष्मेशा युध्यन्ति वृषभा इव। 

म* खप्रसक्ता विप्रेन्द्रा: "सततं “'यजते सुरान्‌।।३०॥। 
“चित्रार्धवृष्टि: सस्याद्यैर्विचित्रा निेखिला “धरा। 


निराकुलाखिला “'लोकाश्चित्रभानोश्व वत्सरे।।३१॥। 





(७९ )व.३-वर्ष च, पु.-रपञ्च, क.-निचयं। (८०)व.१-पृष्टाब्दे च 
प्रमाथिनी। 


(८१ )पु.-प्रमोदिनि। (८२)व.१-विक्रमाब्दे निखिला लोका युद्धन्ति 
वृषभाषि च। 


(८३)व.२-लोका। (८४)व.२-मत्ताप्रसक्ता। 
(८५)पु.-सनन्‍्ततं। (८६)व.२-यकरोति। (८७)व.१-चित्रभानौ च 
संसाधौ। 


(८८ )व.१-जना:। (८९)व.१-पौराश्‌। 


। | अब्दलक्षणाध्याय: |।। ( अध्याय:११) 
“सुभा नुवत्सरे " भूमौ भूभु जानाज्ल विग्रह:। 
“भाति भूर्भूरि सस्याद्यैर्भयड्टरभुजड़मै:।।३२॥।। 


कथब्लिन्रिखिला लोकाश्वरन्ति प्रतिवत्स रम्‌। 


१०० 


“*नपाहवों महारोगभैषजैस्तारणा “हये।।३३॥।। 

पार्थि  वाब्दे तु राजान: सुखिन:  सुप्रजा भृशम्‌। 
बहुभि: फल * पुष्पाद्यैर्विवेधैश्व  पयोधरै: ।।३४॥।। 

व्ययाब्दे निखिला “'भूपा “ 'बहुव्ययपरा “ यणा:। 

“वीर  'मत्तेभ “तुरगरथेर्भूभीति सर्वदा।।३५॥।। 
(९०)व.२-स्वभानु। (९१)व.१-नोश्व। (९३)व.१-भूरि। 
(९४)व.३-जो नीच। (९५)व.१-विभाति। (९६) पु.-सस्यार्धैभयं। 


(९७)पु.-लोकास्तरन्ति। (९८)व.१-र२:। (९९)पु.-नृपाहवक्षताद्रोग। 
(१००)पु.-ड्डये। (१०१)पु.-वाष्दे5थ। (१०२)पु.-सप्रजा। 


(१०३)व.१-सस्याधे। (१०४)पु.-पयोमुचै:। (१०५)व.१-भूपो। 
(१०६)व.२-बहुकार्य। (१०७)पु.-भुशम्‌। (१०८ )क.-परि। 


(१०९)पु.-मत्तभ। (११० )व.१-तुरगे, क.-गा। 


।। अब्दलक्षणाध्याय: || (अध्याय: ११) 
सर्वजिद्वत्सरे सर्वे जनाख्रिदशसन्निभा:। 
राजानो विलयं यान्ति भीमसड॒स्ग्राम भूमिषु।।३६॥।। 
सर्वधारीसमे भूपा प्रजापालनतत्परा:। 
“प्रशान्तवैरा: सर्वत्र बहुसस्यार्घवृष्टय: |।३७॥।। 
“विरोधीवत्सरे लोका: परस्परविरोधिन:। 
“भरिभूतियुता भूमिर्भूरिवारिसमाकुला।।३८।। 

“प्रकृति विंकृतिं याति विकृतिः प्रकृतिं गता। 
तथापि सुखिनो लोका 'श्रास्मिन्विकृतिवत्सरे।।३९॥।। 
(१११)व.१.२-सर्व। (११२)व.१-राजिषु। 
(११३)व.१.-प्रशान्तवैराश्च, व.२-चौरा। (११४)व. २-विरग्ति। 
(११५)व.१-भूमिभारयुता, व.३-भूरिभूमियुता 
(११६)व.१-प्रकृतिर्कतिव॒कृति यांति विकृतिप्रकृतिं गता: । 

व.२-विकृति: प्रकृतियाति विकृतिः प्रकृतिं गता। 

(११७) पु.-विंकृतियाति। (११८ )पु.-वियोनिविकृतिं। (११९ )व.१-नित्य। 


।। अब्दलक्षणाध्याय: ।। (अध्याय:११) 


खराब्दे निखिला ढइभूपाश्चान्योन्यं समरोत्सुका:। 


१२१ १२२ 


मध्यमा वृष्टिर त्युग्ररोगै रभूता लय॑ं ययु:।।४०॥।। 
नन्दनाब्दे सदा पृथ्वी बहुसस्यार्घ 'वृष्टय:। 
 आनन्ददाखिलानां च जन्तूनां च महीभुजाम्‌।।४१॥। 
विजयाब्दे तु राजान: . सदा विजयकाड॒शक्षिण:। 
सुखिनो जन्तव: सर्वे बहुसस्यार्घवृष्टय: |।४२।। 
जयमड्गलघोषा  ्र्धरणी भाति सर्वदा। 


* जयाब्दे . धरणी नाथा: सडग्ग्रामजयकाड्श्षिण: |।४३।। 





(१२०)व.१-लोकाश्वा। (१२१)व.१-ईरणा। (१२२) पु.-तरोर्भूता। 
(१२३)व.१.२-र्भूपा। (१२४)व.२-पृथ्व्यां। (१२५)व. १-वृष्टिभि:। 
(१२६)व.२-आनन्देह्रिकलानां च। (१२७)व.१-कदाचि। 

(१२८ )व.१-चैधारणी। (१२९ )व.३-सयाब्दे। 


(१३०)व.१-भरणी। (१३१ )व.१-नाथ। 


३४७ 


। | अब्दलक्षणाध्याय: |।। ( अध्याय:११ ) 
मन्मथाब्दे जना: सर्वे लीलया लीललोलुपा:। 

शाली  क्षुयवगोधूमै्नयना _ भिनवा. 'धरा।।४४।। 
दुर्मुखाब्दे मधुवृष्टि रीति 'चौराकुला धरा। 
*“महावैरिमहीनाथा वीरवारणधोटकै: |।४५॥। 

हेमलम्बी - त्वीतिभीतिर्मध्यसस्यार्घवृष्टय: । 

भाति भूर्भूपसंक्षोभ' 'खड्गविद्युल्लतादिभि: |।४६॥। 
 “विलम्बीवत्सरे भूपा: परस्परविरोधिन:। 
प्रजापीडा .. त्वनर्घत्व॑ तथापि सुखिनो जना:।।४७।। 


(१३२)व.१-तेर्तेप्यु, व.२, क.-तर्ष्कलीललोलुपा:, व.३- 
तष्कलीलीललोपुपा: | 


(१३३)व.१-शक्षुपवगो। (१३४)व.१-भिर्नवा। (१३५)व.१.३-धरा:। 
(१३६)व.१-रति। (१३७)व.१-चौररणाकुला:। 

(१३८ )पु.-महिनाथा, व.३,क.-महिवैरिमहीनाथ। 

(१३९) पु.-भीतिर्मध्यार्ध सृष्टय:। (१४० )व.१-खडड, व. ३-स्वर्ग। 


(१४१ )व. १-विलम्ब। (१४२ )व.३-चन। 


।। अब्दलक्षणाध्याय: ।। (अध्याय:११ ) 
“ “विकार्यब्देखिला लोका: * सरोगा वृष्टिपीडिता:। 


१ 


पूर्वसस्यफलं स्वल्पं॑ "बहुल आापरं फलमू।।४८॥।। 


* * सस्यार्घवृष्टिभि:। 


शार्वरीवत्सरे पूर्णा धरा 
प्रजाथ॒ सुखिनः __सर्वा राजान: स्युर्विवैरिण:।।४९ |। 
प्लवाब्दे त्वखिला धात्री वृष्टिभि:  'प्लव “संयुता। 
रोगाकुला त्वीति ' भीति: ' सम्पूर्ण वत्सरे फलम्‌।।५०॥।। 
शुभकृद्वत्सरे पृथ्वी राजते विविधोत्सवे:। 


“*“राजान: समरोत्सुका:।।५१॥।। 


“'*आनन्‍्तकचोरभयदा 
“*शोभकुद्वत्सरे धात्री प्रजानां ''रोगशोकदा। 
तथापि सुखिनो लोका बहुसस्यार्घ “वृष्टय:।।५२॥।। 
(१४३)व.१-विकाम्यब्दे। (१४४ )व.१-रोगा ना। (१४५)व.१-वद्रूलं। 
(१४६)व.१-झापलं। ( १४७) पु.-स्यात्सर्ववृष्टिभि:। (१४८ )पु.-सर्वे । 


(१४९ )व.१-फल। (१५० )पु.-सन्निभा। (१५१ )व.१-भयं। 


(१५२)व.१-सम्पूर्णपपरं। (१५३)व.१.२-आतझ्ू चौर। (१५४)व.१- 
जात: । 


(१५५)व.१-क्षेम। (१५६)व.१-शोकरोगदा। (१५७)व.१-वृष्टिभि: | 


३४९ 


| | अब्दलक्षणाध्याय: ।। ( अध्याय: ११) 
क्रोध्यब्दे त्वखिला लोकाः क्रोधलोभ “परायणा:। 

ईतिदोषेण नियतं मध्यसस्यार्घवृष्टय: ।॥५३।। * 

““अब्दे विश्वावतौ  शश्वच्चोररोगाकुला धरा। 
सस्यार्घवृष्ट * यो मध्या .' भूपालो$ति  विभूतय: ।।५४॥।। 
पराभवाब्दे _ 'राजान: समर सह शजत्रुभि:। 


१६६ 


सस्यादिप्रभूता 


आमयक्षुद्र त्यल्पवृष्टय: ।।५५।। 


“प्लवज्जाब्दे मध्यवृष्टिरोगचोराकुला  धरा। 


१७० अन्योन्यसमरे 


अन्योन्यसमरे भूपषा: शत्रुभि ” हतभूमय: ।।५६॥।। 





(१५८ )पु.-परायण:। (१५९ )क.-(लोप: ) श्लोक: क्र.-५३। 
(१६०)व.१-श्रब्दे। (१६१ )पु.,क.-शस्य, व.१-सश्वचौर। 
(१६२ )क.-योर्मध्या। 


(१६३)व.३,क.-भूपालो5तिवि, व. २-भूपालो भाति। (१६४)व.१.- 
भूपय: । 


(१६५)व.१-लोकानां राजान: शत्रवों वमु:;। (१६६)व.१-धान्यानि। 
(१६७)पु.-त्वल्प, व.१-त्यत्य, क.-स्वत्य। (१६८ )पु.-प्लवड्ड्भब्द। 


(१६९ )व.१-धरा:। (१७० )व.१-अन्योन्यं। (१७१ )पु.-हतभूमय: । 


३५० 


। | अब्दलक्षणाध्याय: |।। ( अध्याय:११) 
“““कीलकाब्दे त्वीति 'भीति: “ प्रजाक्षोभो 'नृपाहवे। 
तथापि वर्धते लोक:  समधान्यार्घ “वृष्टिभि: ।।५७।। 
““सौम्याब्दे सुखिनो लोका बहुसस्यार्घवृष्टिभि:। 

विवैरिणो धराधीशा विप्राश्वाध्वरतत्परा:  ।।५८।। 


१८२ 


साधारणाब्दे वृष्त्यर्घभयसाधारणं “ स्मृतम्‌। 


** ज्वस्थचेतस: ।।५९।। 


विवैरिणोईखिला भूपा: प्रजा: स्युः 
विरोधकृद्वत्सरे तु परस्परविरोधिन:। 
“सर्वे जना “'नृपाश्वैव मध्यसस्यार्धवृष्टय: |।६० ।। 
(१७२)पु.-कालाब्दे। (१७३)पु.-भीति। 

(१७४ )व.२-प्रजाक्षोभ। (१७५)व.१-नृपाहवा:, व.२-नृपाक्वचित्‌। 
(१७६)व.१-वर्तते। (१७७)व.१-समा। (१७८ )व.१-वृष्टय: | 

(१७९ )व.१-(पुनरोक्ति: ) कीलकाब्दे त्वीतिभीति:। (१८० )पु.-सौमब्दे। 
(१८१ )व.१,व. २-श्वाथ्वस्ततत्परा:। (१८२ )व.१.२- भृशम्‌। 
(१८३)क.-सुस्थ। 


(१८४)पु.-सर्व। (१८५)व.१-नृप। 


३५१ 


।। अब्दलक्षणाध्याय: ।। (अध्याय:११) 


१८७, 


भूपाहवमहा “ 'रोगमध्यस “ स्यार्धवृष्टय: । 
१८८ जन्तव ५१८९ धाविनि 
दुःखिनो : सर्वे वत्सरे “ परि ।।६१।। 
प्रमादीवत्सरे तस्मिन्मध्यसस्यार्घधवृष्टय: । 
प्रजा: कथद्विज्जीवन्ति ..समारत्सर्या: क्षितीश्वरा: ।।६२।। 


* **सर्वदानन्दचेतस: | 


आनन्दाब्देडखिला लोकाः 
राजान: सुखिन: सर्वे बहुसस्यार्घवृष्टिभि:।।६३॥। 
राक्षसाब्देटखिला लोका राक्षसा इव निष्कृपा:। 
 'स्वस्वकार्यरता: सर्वे मध्यसस्यार्घ ' वृष्टय:।।६४।। 
(१८६)व.३-रोगो। (१८७)व.१-स्यार्ड । 

(१८८ )व.२-(समाक्षरलोप: ) श्लोक: क्र.-६१क तः श्लोक: क्र. ६२ब। 
(१८९ )क.-परिधावति। (१९० )व.१-समाश्चर्ये । 


(१९१ )व.१,क.-(समाक्षरलोप: ) श्लो. क्र-६३ब त: श्लो. क्र-६४अ 
पर्यन्तम्‌। 


(१९२)व.१-सर्व। (१९३)व.१-वृष्टिभि: 


३०२ 


| | अब्दलक्षणाध्याय: ।। ( अध्याय:११ ) 
नलाब्दे मध्यसस्यार्घवृष्टय: .* प्रवरा धरा। 
 ““नृपसंक्षोभसझ्जातभूरिभीकरभूमय: । ।६५।। 

पिड़लाब्दे . त्वीतिभीतिर्मध्यसस्यार्घवृष्टय: । 


१ 


राज “भिर्विक्रमाक्रान्ता  भुज्यते शत्रुमेदिनी।।६६॥।। 
वत्सरे कालयुक्ताख्ये सुखिन:ः सर्वजन्तव:। 
“'सन्तीतयेडपि सस्यानि “ प्रवराणि * 'तथागदा:।।६७।। 
 सिद्धार्थीवत्सरे भूषपा: शान्त ” बैरास्तथा प्रजा:। 
सकला वसुधा भाति बहुसस्यार्घ “'वृष्टिभि:।।६८ ।। 
(१९४)पु.,.क.,व.१-(लोप: ) प्रवरा धरा। (१९५)व.१-प्रचुरा मत्ता:। 
(१९६)पु.-(पाठान्तरम्‌-त्रुटितम्‌) प्रवरस्या.................. र्धवृष्टिभि: ।, 


पु.-(पुनरोक्ति: )श्लो.क्र-६४अ,ब (राक्षसाब्देडखिला लोका राक्षसा इव 
निष्कृपा:।)। (१९७)व.१-(लोप: )त्वीतिभीति। (१९८ )व.१- 
(लोप: )भि। 


(१९९)व.१-भुझते। (२०० )पु.-संसीतयो सस्यहानि, व.१-संतातपेति, 
व.२-संतितयो5पि। ( २०१ )व.१-प्रचुरोषि। (२०२)पु.-तथा, व. ३,क.- 
तथापि च। 


(२०३)पु.-सिद्धार्थ। (२०४)पु.-वेष। (२०५)व.१-वृष्टय:। 


रे०३ 


।। अब्दलक्षणाध्याय: ।। (अध्याय:११) 


रौद्राब्दे नृपसंक्षोभसम्भूतक्लेशभागिन:। 

“सतत त्वखिला लोका मध्यसस्यार्घवृष्टय:।।६९ |। 
““दुर्मत्यब्देखिला लोका भूपा “दुर्मतयस्तथा। 

तथापि सुखिन: सर्वे. 'सड्य्रामा: सन्ति चेदपि।।७०॥।। 
सर्व 'सस्ययुता धात्री . पालिता धरणीश्वरै:। 

- “पूर्वदेशविनाश: स्यात्तस्मिन्दुन्दुभिवत्सरे।।७१॥।। 

रुधिरोद्गारि शरदि प्रभूता: . स्युस्तथामया:। 
नृपसडस्ग्रामसम्भूत  'भूभुजस्त्वखिला जना:।७२।। 
रकताक्षीवत्सरे भूपाश्चान्योन्यं हन्तुमुच्यता:। 
ईतिरोगाकुला धात्री स्वल्पसस्यार्घ 'वृष्टय:।।७३॥।। 


२११ 


(२०६)पु.-सन्ततं। (२०७)क.-दुन्दुभ्यब्दे। (२०८)व.३,पु.. 


धर्मतयस्तथा, 
क.-धर्मवयस्तथा। (२०९ )पु.-शान्तिग्रामा: सान्ति। (२१०)पु.-सस्या। 


(२११ )व.१-पालयत्यवनिश्वरा:, क.-पालिता धरणीखले:। 
(२१२)पु.-पूर्व देशे तु नाश:, क.-पूर्वदेशेसस्य। 
(२१३)पु.-राधि, व.३-धराधि। (२१४)पु.-(लोप: ) स्यु। 
(२१५)व.३-(लोप: ) भूभु। 


(२१६)व.१-वृष्टिभि:, पु.-वृत्तय:। 


३५४ 


। | अब्दलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय:११ ) 
क्रोधनाब्दे मध्यवृष्टि: पूर्वसस्यविनाशनम्‌ 
सम्पूर्णणपरं_सस्य॑ भूपा:  क्रोधाभिभूतय: | ।७४।। 
क्षयाब्दे 
तथापि लोका जीवन्ति कथड्लिद्येन केनचित्‌।।७५।। 


*चैत्रादिवारपोड्ब्देशश्व भूपो मेष चारप:। 


सर्वसस्यार्घ  वृष्टय: स्यु: क्षयं गता:। 


२२५ 


सस्याधिप: कर्कटेशस्तुले  शस्तु  'रसाधिप:।।७६।। 


२२७ 


अड़ 'वड़कलिड्रेषु ' मेष “वारेश्वरोडब्दय:। 


तद्वर्ससस्य _ 'प्रचुर॑ स्वदेशे निखिलं॑ फलम्‌।।७७।। 





(२१७)व.२,क.-विनाशन:। (२१८ )पु.-सस्यभूता: । 
(२१९)पु.-क्रोधविभूतय:, व.३-क्रोधाविभूतय:। ( २२० )व. २- 
सस्यसर्वार्ध। (२२१ )पु.-वृष्टयस्यु: । 
(२२२)व.२-वैशादिवारद्वेसस्य, क.-चेत्रादिवारंथोब्देश, व.१- 
चेत्रादिवार श्वाब्देश | 
(२२३)व.१-वारप:, व.२-चारथ:, क.-चारय:, व.३-वारय:। 
(२२४)व.१-शश्च, क.-शो5पि। ( २२५) पु.-रसोधिप:। (२२६) व. २- 
वड़े। (२२७)पु.-कलिड़े। (२२८ )व. १-वाराष्ट्रय: स्मृत:, व. २-मेखतो 
रखरोद्वय:, 

व.३-वारेश्वरो5ब्दय:। ( २२९) पु.-प्रवरं। 


३०५ 


।| अब्दलक्षणाध्याय: || ( अध्याय:११) 
सूर्येडब्दे प्रचुरा रोगा मध्यसस्यार्घवृष्टय:। 


*वाराहवोत्सुका क्ष्मेशाश्रतुरड़्बलाकुला: ७८ ।। 
चन्द्राब्दे निखिला गाव: प्रभूतपपयसो . धरा। 
भाति सस्यार्घ पानीयद्यु ' चर “'स्यार्धिमानवै: | ।७९ |। 


अग्नितस्कररोगा: * स्युर्न॒पो विग्रहदाय  कः। 


२४० 


हत “सस्यबहुव्यालो  भौमाब्दे . वृष्टिनाशद: ।।८०।। 


२ 


प्रभूतवा त सौम्यब्दे .. मध्यसस्यार्घवृष्टय: । 


नृपसंक्षोभसम्भूत  भूरिक्लेश “भुजप्रजा:।।८१॥।। 





(२३० )व.१-मध्यमध्यमस्यार्घ। (२३१ )पु.-वराहो त्सुकाक्ष्मेश, 

व.२-वाराहोत्सुकक्ष्मेश, व.३-धरावहोत्सुकक्ष्मेशा, व.१- 
नहागवोत्सुकाक्ष्मेशा: । 

(२३२)व.१-धराम्‌। (२३३ )व.१-पानियं। (२३४)व.३-चरस्य। 
(२३५)व.१-स्यार्ध। (२३६)व.१-द्योनृपो, व.३-स्युर्न॑प। 
(२३७)व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र.-८०ब(क: ) तः श्लोक: क्र.- 
८१ब(वृष्टय: )। 

(२३८ )पु.-सस्येव। (२३९ )पु.-भौमार्ध। (२४० )व. २,क.-वृद्धिनाशनम्‌ । 
(२४१ )व.२-(लोप:) त। (२४२)व.२.३-सौम्याब्दे। (२४३ )पु.-मध्य, 
व.१,क.-मध्यय। ( २४४ )व. ३-भूमि। ( २४५ )व. १- भुत्प्रजा। 


३५६ 


। | अब्दलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ११) 


२४६ 


गुरो: संव 'त्सरे . विप्रा:  सन्तताध्वरशालिन:। 


सम्पूर्ण _ वृष्टिसस्यार्घनिरोगै: ' सुन्दरा धरा।।८२॥।। 


र५ “यवगोधूम' ण्र 


शालीक्षुफलपुष्पार्धवृष्टिभि: । 
सम्पूर्णा निखिला धात्री भृगुपुत्रस्य वत्सरे।।८३।। 
*सौरेड्ब्दे मध्यमा वृष्टिरीतिभीतिर ' नेक ''धा। 


* 'सड्य्रामोद्योगधात्रीशबल '* क्षुणणा “खिला धरा।।८४।। 





(२४६ )पु.-सरो। ( २४७ )क.-विप्रा, पु.-विप्र। 

( २४८ )पु.-(लोप: )सञझजतारशी....न:, क.-स्नजातापरशालिन:, 
व.२-संयुता धरशीलिन:। 

(२४९ )व. १-सस्यवृष। ( २५० )व. १-सुधराधरा, पु.(लोप: ) धरा। 

(२५१)व.१-पर्व। (२५२)पु.-शालिनां। ( २५३) व. १-सौराष्टे। 

(२५४)व.२-शोकदा। (२५५)व.१-धा:। (२५६ ) व. ३,क.-सड्ग्रामे। 


(२५७)व.२-श्लुणा, व.३-शक्षुण्ण। (२५८ )पु.-खिलधारा, व.१-खिला 
धरा:। 


३५७ 


।। अब्दलक्षणाध्याय: ।। (अध्याय:११) 


यस्मिन्नब्दे शशाडू ''ज्ञ: जीव शुक्राश्व मनत्तरिण:। 
तस्मिन्नब्दे३ ' खिलं.. क्षेम॑ बहुसस्यार्घवृष्टय: ।।८ ५।। 
“**सस्पयेशानां फलं त्वेवं  पापाश्ले ''दर्घनाशनम्‌। 
बलाबलं सुसंवीक्ष्य वदेत्‌ फलनिरूपणम्‌।।८६॥।। 
 'मुगादिराशि  षटक॑ यदुत्तरायणसंज्ञकम्‌। 

याम्यायनं कर्कषट्क॑ “ ज्ञातव्यं भानु  भुक्तित:।।८७॥।। 


२७० अहोणात्र 


 क्रमात्‌ 


“स्वस्व  देवानामय नद्वयम्‌। 
अखिलं मड़लं कर्म सौम्यायनगते रवौ।॥८८॥।। 
(२५९ )पु.-(लोप: ) ज्ञ:, व.३-ज्ञ। (२६० )पु.-शुक्र: । 


(२६१ )व.२.३-तुल॑, पु.-तुल। (२६२ )व.१,क.-क्षेम। 


(२६३)व.१-सस्यनाश:। (२६४ )व.१-पाप। (२६५)व. २,पु.-दर्थ । 


(२६६)व.१-मृगाद्य। (२६७)व.१-षटके। ( २६८ )पु.-( अधिकम्‌) 
स्यात्स्था। 


(२६९)पु.-युक्तित:। (२७० )व.३-अहोरात्र। ( २७१ )व. १ -ज्ञैयं, क.- 


च्छ्स्व। 


(२७२) पु.-दैवाना। (२७३ )क.-नोच्च यत्‌। 


| | अब्दलक्षणाध्याय: ।। ( अध्याय:११ ) 
तद्र्जति .. तन्निखिलं कार्य याम्यायने स्थिते। 

ऋतव: षड़्भानु 'भोगात्तु मकरादि द्वयं.. द्वयम्‌।।८९।। 
भवन्ति शिशिराद्या “ये हैमन्ता न्‍तास्तु . तेडखिलाः। 


२८० 


चान्द्रमानेन _ पौषाद्या मासा: स्युः शिशिरादय:।।९०।। 


२८१ 
॥ इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायामब्दलक्षणाध्याय एकादश:।। ।॥॥११॥। 


(२७४ )व. १,पु.-निखिलं। (२७५ )पु.-भोगान्‌। (२७६ )पु-(लोप: ) द्वयम्‌। 


(२७७)व.१-श्चव। (२७८ )क.-भास्त ते, पु.-स्तास्तु ते। (२७९ )व.१- 
घट्कदा। 


(२८० )क.-पौषा। 
(२८१ )पु.-इति अब्दलक्षणमेकादश:।॥, 


व.१-इति कश्यपसंहितायां ब्रह्मर्षिविरचितायांसंवत्सराध्याय 
एकादश: ।॥, 


व.२-अब्दलक्षण एकादश: ।।, व.३- 
इत्यब्दलक्षणमेकादशोध्याय: । |, 


क.-इत्यब्दलक्षणमेकादश : ।। 


।। द्वादशो5 ध्याय: । । 

। | तिथ्यध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि तिथ्यध्या यं च तत्क्रियाम्‌। 
“तदीशा: क्रमशो धातृवह्नि'द्यौकमलासना:।।१॥।। 
विष्णुगौयों. 'गणाधी शयमौ सर्व 'सिद्धिकरौ। 
गुहार्के नौ च पवस्वीशौ दुर्गाना गौ च धर्मप:।।२।। 
““वस्वीश्वरा हरिर वौ काम: “'शर्वों निशाकर:। 
*'दर्शा 'हृयतिथेस्त्वीशा भवन्ति पितर:  सदा।।३।। 
(१)पु.-ये। ( २)पु.-मक्रियाम्‌। (३ )व.१-तिथीशा:। (४)पु.-धात्रीव। 
(५)व.२-ट्वै, व.१-च। (६)पु.-धना। (७)व.३,क.-शा। 
(८ )पु.-सझमौ, व.३,क.-जसौ। (९)व.१-निशाड्ूरौ। (१०)व.१-हो। 


(११) व.१-नद्रो, व.२-नद्रै, क.-। (१२)व.२-व। (१३)व.२- 
वस्वांशौ। (१४)पु.-नौ। (१५)व.१-विश्वश्वरो। (१६)व.१.२.३-वी। 
( १७)पु.-कलि। 


(१८ )पु.-सर्वे, क.-सर्पो, व.१-शिवकलिस्तत:। 


(१९)व.१-शशी विद्वेदर्शसंता तिथीशा:। (२०)व.२-हय। (२१ )व.२- 
सदा;:। 


३६० 


| तिथ्यध्याय: ।। (अध्याय:१२) 
नन्‍दा भद्रा जया रिक्‍्ता पूर्णा ख्या: स्युः पुनः पुनः। 
_नेष्टमध्येष्ट_ फलदाः शुक्ले कृष्णे प्रती "पगा:।।४॥।। 
लौहाश्मवृक्ष 'शय्यादि चित्तप्रेष्यासवादि यत्‌। 

“रणोप 'करणं क्षेत्र तिथौ प्रतिपदीरितम्‌।।५।। 
मौञ्जीविवाहयात्रा' सु॒' प्रतिष्ठाभूषणादिकम्‌। 
**पुष्टिवास्त्वादिक॑ कर्म द्वितीया' यां विधीयते।।६॥।। 
शिल्पमौज्जीप्रतिष्ठा' श्च॒ वि द्ोद्ठाहादिमड्रलम्‌। 

* यात्रेभोष्टा म्बुगोकर्म तृतीयायां विभूषणम्‌।।७।। 





(२२)व.३,क.-द्या:। (२३)पु.-नष्टमध्ये। (२४)व.१-फलदा। 

( २०)व.१-पदा:। (२६)व.३,क.-शास्त्रा। 
(२७)व.२-विन्नलेख्या, क.-लेष्या, व.३-वित्तलेखसपादि। 

(२८ )व.१-व. ३-रणोध। ( २९ )व.१-कारणं। 

(३०)व.१-श्व, पु-स, व.३-स, क.-स्यत्‌। (३१ )क.-प्रतिता। 
(३२)व.१-पौष्टिकाश्वा, व.२-युद्ध। (३३)पु.-यं। (३४)व.१-च। 
(३५)पु.-धो। (३६)व.१-यन्त्रेभाष्टा, पु.-यात्राभोष्टा, क.-्टां। 
(३७)पु.-बुगे। 

(३८ )क.-विधीयते। 


३६१ 


|| तिथ्यध्याय: ।। (अध्याय:१२) 
* “बन्धनोच्चाटना ग्न्यसत्र विषाद्यखिलदारुणम्‌। 
अथर्वणादिक॑ कर्म रिक्ता स्वेव विधीयते।।८।। 
यात्रोपनायनो द्वाह वास्तुशान्तिकपौष्टिकम्‌। 
“*चरस्थिराखिलं कर्म पश्ञम्यां समुदीरितम्‌।।९।। 
सेवाभूषणगोवास्तुसमरं क्रयविक्रयम्‌। 

*क्षष॒णं कर्म भेषज्यं सर्व पष्ठयां विधीयते।।१०॥। 
वास्तूपनयोद्वाहप्रतिष्ठ__च.._ चिरस्थिरम्‌। 


कृषिभूषण' सड्ग्राम॑ सप्तम्यां समुदी' रितम्‌।।११॥। 





(३९)व.१(लोप: )श्लोक: क्र-८अ,ब। (४०)क.-स्त्राश्। 


(४१ )पु.-विश्वा, व.२-विरचा। (४२)पु.-शथ्वे च, क.-ख्यैव, व.२-स्वे 
तद्‌। 


(४३)व.१-द्वाहा। (४४ )व.१-श्रतिष्ठा शांति। (४५ )व.१-सर्वा, पु.- 
चरास्थिरा। 


(४६)व.१-भूप। (४७)व.१-च। (४८ )व.१.२.३,क.-दि। (४९ )पु.- 
चिरं। 


(५० )व.३-सडयग्रामा। (५१ )व. ३ -रिता:। 


३६२ 


|| तिथ्यध्याय: ।। (अध्याय:१२) 
“*शिवस्थापनलोहाश्मवृक्षवाणिज्यभूषणम्‌ 

“*खा' तक्षेत्र' 'रणो' द्योगमष्टम्यां समुदीरितम्‌।।१२।। 
““यानोपनयनोद्वाहप्रतिष्ठाखिलमड्भलम्‌ 

“पौष्टिक ' शान्तिक॑ कर्म  दशम्यामखिलं शुभम्‌।।१३॥।। 
**विवाहकृषिवाणिज्यमुपवासादिभूषणम्‌। 

* वाणिज्यशिल्पनृत्याद्यममेकादश्यां विधीयते।।१४।। 
चरस्थिराखिलं कर्म स्थापनोद्वाह॒भूषणम्‌। 

द्वावश्यां सर्व मुक्त यच्यात्रान्नग्रहणं विना।।१५॥।। 
““वास्तूपनयनोद्वाहप्रति ' ष्लोद्यानभूषणम्‌। 


माड़ल्य मखिलं कर्म त्रयोदश्या मुदीरितम्‌।।१६॥।। 





(५२)क.-(लोप: ) श्लोक: क्र.-१२अ,ब। (५३)व.३-क्षा। (५४)व.२- 
तं। (५५)व.३-रणे। (५६)पु.-योग। (५७)क.-यात्रो। (५८ )व.१- 
शांतिकं। (५९ )व.१-पौष्टिकं। (६० )व. १-दशम्यां समुदीरितम्‌। 

(६१ )व.१-विवाहा। (६२ )व. १-सड्ग्राम। (६३ )व.१-भुक्‍क्ता हि। 


(६४)व.१-यात्रा न।, व.२-शब्यायान्नात्र॑ ग्रहणं, क.,व.३-यात्रान्नग्रहणं । 
(६५)क.-यात्रो। (६६)व.२-छ्लायान। (६७)पु.-मड़लं। (६८ )व.१- 
विधीयते। 


३६२ 


|| तिथ्यध्याय: ।। (अध्याय:१२) 
*दन्तधावन तैलसखी  'मांसयात्रोपनायनम्‌ | 

“विना न क्षौरमितरं पौर्णमास्यामुदीरितम्‌।।१७।। 
“*अमायां पितृकर्मैक कर्तव्यमितरं न तु। 
““रैक्ताख्यास्तिथय 'श्रामा सर्वकर्म निगर्हि ता:।।१८।। 
अष्टमी द्वादशी षष्ठी पक्ष“रन्ध्रास्तु तासु च। 


“'मड़ले सर्वदा त्याज्या न्‍्यूनं हि “दशनाडिका:।।१९।। 





(६९ )व.३-(लोप: ) श्लो.क्र-१७ अ,ब,क। (७० )व. २,क.-तैलादि। 
(७१ )पु.-मास। (७२)व.२-विनक्षौतानाक्षौर, व.१-क्षौरं॑ विनान्यमितरं। 
(७३)व.१-(पाठभेद: )पितृकर्म च कर्तव्यममायामितरं न च। 
(७४)व.१-रिक्ताश्च, व.२-द्यास्‌। (७५)व. २-श्रैमा। 
(७६)व.३-पिगर्हिता, व.१-कर्मसु। (७७) पु.-ता। 

(७८ )पु.-लेन्द्रास्तु, व. २-रम्भास्तु, व.१-रन्श्रस्तु। 

(७९ )व. २-मड़लं, व.३-मड़लै:। (८० )व.२-त्याज्त्यं। 


(८१ )व.२-दशकनिष्ठिका:, व.१-मनकादशभाद्विजा:, पु.-दशनाडिका। 


३६४ 


।। तिथ्यध्याय: | । (अध्याय:१२) 
मध्यमा प्रतिपच्छुक्ले शेषा: स्युर्मड्गलप्रदा:। 


दर्श 'प्रतिपदि द्वादश्यां “ चैव पर्वसु।।२०॥।। 


* पष्ठयां दश 
““नवम्यां “न च कुर्वात कदाचिहदृन्तधावनम्‌। 
सत्रीसेवनममावास्यां चतुर्दश्यां “ क्षुरक्रिया।।२१।। 
पष्ठयां “तैलस्तथाष्टम्यां “ 'पलञ्ल॒ परिवर्जयेत्‌। 
आदित्यभौमयोवरि व्यतीपाते च पर्वसु। 

तैला' भ्यड्रं न कर्तव्यं वैधृतो च दिनक्षये।।२२।। 
कुर्या दामलकं स्नान दशम्यां मूढधीर्नर:। 


पुत्रनाशो भवेत्तस्थ त्रयोदश्यां ' धनक्षय:।।२३॥।। 





(८२)व.१-अष्टम्यां, व.३-षष्ठी। (८३ )व. १-पषष्ठयौश्व। 
(८४)व.१-प्रतिपत्सु च। 

(८५)व.२(लोप: )श्लोक: क्र.२१अ तः श्लोक: क्र.२३१ब। 
(८६)व.१,क.-च न।, व.३-नैव। (८७)पु.-क्षुर॑ तथा। (८८ )व.३- 
तैलं। 

(८९)व.१-पलं चैव। (९०)व.१-विवर्जयेत। (९१ )व.१.३-भ्यगो। 


(९२)व.१.३-कर्तव्यो। (९३)व.१-दामलक। (९४)व.३-धनक्षयम्‌। 


३६५ 


|| तिथ्यध्याय: ।। (अध्याय:१२) 
सम्पत्पुत्र 'क्षयस्तस्य ' द्वितीयायामसंशयम्‌। 

“सप्तम्यां च “नवम्यां “वा अमायां कुलनाशनम्‌।।२४॥।। 
निशि चन्द्रती या तु पूर्णिमानुमति श्र सा। 


१०४ 


दिवा “ चन्द्रवती राका तद्वदेव द्विधा  प्यमा। 
सिनीवाली चन्द्रवती नष्टचन्द्रा कुह्दू 'मता।।२५॥।। 
कात्तिक शुक्लनवमी  झह्ादि: कृतयुगस्य  सा। 
त्रेतादिर्माधवे शुक्ला तृतीया पुण्यसंज्ञिता।।२६॥।। 

माघे पञ्चदशी ““कृष्णा द्वापरा  'दिरुदीरिता। 
कल्पादि: स्यात्कृष्णपक्षे नभस्ये च त्रयोदशी।॥२७।। 


(९५)पु.-क्षयंतस्य, व.३-क्षयेतस्थ। (९६)व.२-द्वितीयायां न। 
(९७)पु.-सप्तम्या। (९८ )व.२-(लोप: )नवम्यां वा। (९९)व.१-च। 
(१००)पु.-सा। (१०१)व.१-स्मृता:। (१०२)व.१-चान्द्र। 
(१०३)पु.-तद्देव, व.१-तद्बच्च। (१०४)पु.-धमा। (१०५)व.१-स्मृता। 
(१०६)व.१-आदि:। (१०७)व.२-च। (१०८ )पु.-शुक्ला। 
(१०९)व.२-तु दीरिताम, क.-रुदीरिता:, व.१-दि: श्रुतीरिता:। 
(११०)व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र.-२७ड तः श्लोक: क्र.२८अ। 


३६६ 


।। तिथ्यध्याय: ।। (अध्याय:१२) 
द्वादश्यूजें शुक्लपक्षे नवम्य श्रयुजे . सिता। 
चैत्रभाद्रपदे चैव तृतीया शुक्लसंज्ञिता।।२८।। 
एकादशी सिता पौषे  आषाढे दशमी सिता। 


माघे च  दशमी शुकध्ला 'नभस्ये5 'थ सिताष्टमी।।२९॥।। 


१ 


श्रावण _ मास्यमावास्था _ “फाल्गुने मासि पूर्णिमा। 


आषाढे कारत्तिके मासि चेत्रे ज्येष्ठे च पूर्णिमा। 


मन्वादय: स्नानदानश्राद्धे 


प्वत्यन्तपुण्यदा: ।।३०।। 
यदा कृष्णत्रयोदश्यां . 'मघास्विन्दु: करे रवि:। 


गजच्छाया तदा ज्ञेया पितुणां दत्तमक्षयम्‌।।३१॥। 





(१११)पु.-श्वयुज्ें। (११२)व.२-सिते। (११३)व.१-प्याषाढे। 
(११४)पु.-सप्तमी। (११५)व.१-नमस्यस्य। (११६)व.२.३,क.-प्य। 
(११७)व.१-चाप्यमावास्या। (११८)क.-श्रायेण। (११९)व.१-त्व। 


(१२० )पु.-मघाविधु। 


३६७ 


।। तिथ्यध्याय: ।। (अध्याय:१२) 
एकस्मिन्वासरे | तिखत्र स्तिथय: स्युः क्षया . तिथि:। 
तिथिवररित्र _ येउप्येकाभ्यधि' "कात्वेडतिनिन्दिता।।३ २।। 
“यामस्तमा स्तिथिं प्राप्य मुहूर्तत्रयवाहिनीम्‌। 
सूर्यस्त्वखण्डसंज्ञोौडसौ ..ब्रताद्यखिलकर्मसु ।।३३।। 

'तिथे: पञ्मदशो भाग: क्रमेण तिथयो5खिला:। 


एकैकस्यामपि तिथौ तदर्ध करणं ४ स्मृतम्‌।।३४॥।। 


॥। इति श्रीकश्यपन्रद्मर्षिविरचितायां 


महासंहितायातिथ्यध्यायो द्वादश:।॥। . ।॥१२॥। 


(१२१)क.-मिश्रां। (१२२)पु.-स्तिथिख। (१२३ )व.१-भिधा, क.-मिति। 
(१२४) पु.-यस्यैका। 
(१२५)व.२-कत्वेतिनिन्दिता:, पु.,क.-कात्वेतिर्मिता, व.३-कात्वेनिर्मिता। 
(१२६)व.१.३-यामस्तग। (१२७)व.२-यस्तिथिं। (१२८ )व.२-ब्रताय। 
(१२९)व.१-तिथि:। (१३०)पु.-तदर्ध। (१३१ )क.,व. ३-क्षणम्‌, व.२- 
क्षये। 
(१३२)पु.,क.-इति तिथ्यध्यायो द्वादश: ।।, व.१-इति तिथ्यधिकारो 
द्वादश: ।॥, 

व.२-तिथ्यध्यायोद्वादश: ।।, व.३-इति तिथ्यध्यायो दशम: ।। 


२३६८ 


।। त्रयोदशो< ध्याय: ।। 
।। वाराध्याय: ।। 

अथात: सम्प्रवक्ष्यामि वाराणा मखिलक्रियाम्‌। 
वारो हि कारणं यस्मात्ति थेवारों बलाधिक:।।१।। 
'राज्ञाभिषे'कमाड़ ल्‍यं सेवास्त्र्योर्णाश्वभेषजम्‌। 
स्वर्णसड्ग्राम धान्यादि विदद्याद्रविवासरे।।२।। 
शट्ढुमुक्ता 'ब्जनरजत  वृशक्षेक्षुखी विभूषणम्‌। 
““क्रतुकृष्यम्बुनृत्याद्यं 'शुड़िकर्मेन्दुवासरे।।३।। 


(१)पु.-वार। ( २)पु.-मपि लक्षणम्‌, व.२.३-मखिलाक्रियाम्‌। 
(३)व.१-थौ। 


(४)व.३-गजा। (५)व.२-को, व.१-कं। (६)पु.-ल्य। 
(७)व. १-सेव्यस्त्रीणो5 श्र, क.-स्त्रीणाश्र, व.३-स्त्रीर्णास्व, पु.-वास्रोर्णाश्व । 
(८)व.१-सड्यग्रह। (९)व.२-धान्यानि। (१०)पु.-झ, व.१-श्व। 


(११)व.१-मुक्ताश्च, व.२-वृक्षेक्षुत्री, क.-वृक्षेक्षूख्रीवि। (१२) पु.- 
पुभूषणम्‌। 


(१३)पु.-ऋतुपुष्पं। (१४)व. १-बृत्याद्य, व.२-भूषाद्यं। (१५) पु.-शुढूग। 


३६९ 


।। वाराध्याय:।। ( अध्याय:१३) 
प्रवालाकरधात्व 'सत्रविषाग्निसमरादिकम्‌। 
सन्धिविग्रहभूकर्मभूमिपुत्रस्य॒वासरे।।४।। 
गीतनृत्यकलाशिल्पलिपि भूरससडय्र ह:। 
 'सड्य्रामवार्ता वाग्वादभूषणाद्य बुधेडहनि।।५।। 
“पौष्टिक बलमाड़ल्यं  हेमाम्बरविभूषणम्‌। 
वक्ष 'गुल्मलतायानकर्मदेवेज्यवासरे | । ६।। 
स्त्री नृत्यगीतहेमा 'श्व॒ कृषिरत्नविभूषणम्‌। 
गोधान्योत्सव 'पण्यादि कर्म  भार्गववासरे।।७।। 
क्ररानृतासव 'स्तेयसीसाश्मा “यस' वास्तु . यत्‌। 
स्थिरकर्माखिलं . धान्य सड-्ग्रह॑ 'सौरवासरे | ।८ ।। 


(१६)व.१-शथ। (१७)व.२-भूषण। (१८ )व.२-हँ। (१९ )व. १- 
ध्नामवाश्वा। (२०)पु.-विग्वाद। (२१)व.१-पौष्टिकाश्वर। ( २२ )पु.-हमा। 
(२३)क.-कर्म। 

( २४)व.१,क.-गीतनृत्य। (२५)व.३-श्व। (२६)क.-मया। ( २७)व.१- 
कार्य। (२८)व.१-भूगुजलावासरे। (२९ )व. २-सौयसी, व.१-स्तेय। 
(३०)व.२.३,क.-य, व.१-यन। (३१)व.३-वस्तु। (३२)व.१-तत्‌। 
(३३)पु.-धान्यं। (३४)व.१-सडस्ग्रह। (३५)व.२.३-सौरिवासरे। 


३५७० 


।। वाराध्याय:।। ( अध्याय:१३) 
रवि: स्थिरश्चरश्चन्द्र: कुज: क्रूरोड$ 'खिलं बुध:। 

ईज्यो लघु 'मुदुः शुक्रस्तीक्ष्णे दिनकरात्मज:।।॥९॥। 
““क्लेश: कान्ति 'मंदो लक्ष्मीर्धनहानि: सदा तथा। 
सौभाग्य मर्कादिवारेष्व' भ्यड़्फलमी 'रितम्‌।।१०।। 


'बारप्रवृत्ति: सर्वेषां लड्भायां भास्करोदये *। 


र्धा 


देशान्तश्वरार्धा 'ख्यनाडीभि 'स्तदधोपरि।।१ १ ।। 


बलवद्‌ ग्रहवारेषपि सत्कृतं कर्म सिध्यति। 
दुर्बल 'ग्रहवारे5"पि *न सिध्यन्ति कदाचन।।१२।। 


(३६)व.१-बुध: खल:। (३७)व.१-भृगु:। (३८ )व.१-केश: | 
(३९)व.१.२-र्गदो, क.-मन्दो, व.३-र्मतिर्लक्ष्मी। 

(४० )व.१-रनिष्टता, व. ३,क.-विपत्तथा। (४१ )व. १-मर्कवारादि। 
(४२)क.-भ्यड्रे। (४३ )व.२-रिताम्‌। (४४ )व.२-वार:। (४५)पु.-दय: | 
(४६)व.१-ख्यैर्‌ , व.२-खं, व.३-या। 

(४७)व.१-तथापरे, व.३,क.-स्तदधोपरे। 

(४८ )व.१.२-यत्कृतं, क.-संकृतं। (४९ )व.१-प्रद। (५० )व.१-घु, 
व.२-तु। 

(५१)व.३-दुःखेनापि न सिध्यति। 


३७१ 


।। वाराध्याय: ।। ( अध्याय:१३) 
चन्द्रसौम्येज्यशुक्राणां वारास्त्वखिलकर्मसु। 


पूजितास्त्वन्यवारे5 ' पि प्रोक्त॑ कर्मेव सिद्धयति।।१३॥।। 
सूर्यो रक्त: शशी'गौरों वर्णो भौम' श्र लोहितः। 
“'दूर्वाछविर्बुधी जीव: "' स्वर्णवर्ण: सित: सित:।।१४।। 
सौरि: कृष्ण: 'स्वस्ववारे स्वस्व' 'वर्ण क्रिया: शुभा:। 
“जशैलाक्षवेदा ७।५ ४ स्तर्का ब्यविनगा: ६।४।७ 


“*पद्माग्निबाहव: ५।३।२ 
।।१५।। 
(५२)व.१-षु। (५३)व.२-शुक्ध्ला:। (५४)व.१.२.३,क.-स्तु। 
(५५)पु.-(लोप: )छवि, व.२-दूर्वास्तु। (५६)व.२-दूवभिश्व। 
(५७)व.२-(इत: पर्यन्तं श्लोक: संख्या) २२०। (५८ )व.१-स्वस्य। 


(५९)व.३,क.-वर्णा। (६० )व.१.२,क.-क्रिया, पु.-क्रियां। (६१ )व. १ - 
मूला:। 
(६२)पु.-शैलेषु। (६३ )व.१-स्तर्काष्वि। (६४)व.१-वेदाग्नि। 


३७२ 


।। वाराध्याय: ।। (अध्याय: १३) 


““वेदाक्षिबाणा ४।२।५  'लोकैकेभा *३।१॥८ 
*“स्त्वक्षिगिरिवहय: .. २।७।३ । 
चन्द्रे भतर्का  १॥८।६ 
कुलिकयमघण्टार्धधामका: ।॥।॥१६॥। 
प्रहरार्धप्रमाणास्ते भानुवारादित: क्रमात्‌। 
चतुर्विशतिसडख्या: स्यु: क्षण वारे च वासरे।॥१७॥। 
यो वासराधिप्स्त्वाद्य स्तस्मात्षष्ठो द्वितीयक:। 
““तस्मात्षष्ठस्तृतीय: स्यादेवमेव॑ ततः: 'परम्‌।।१८॥।। 
(६५)व.१-वेदद्विकानिला:, व.२-वेदावक्राणांत्वा ४।५।५। 
(६६)व.१-लौकैकेन। (६७)व.२-३।३।८ । (६८ )व.१-स्त्वक्षद्विवाहव। 
(६९)व.१-५।७।३ । (७०)व.१,३-भतर्का:। (७१)व.२-२।८।६ । 
(७२)व.१-क्षणेवाराश्ववासरे, व. २-क्षणावारोस्ववासरात्‌, क.-क्षणवारा: 
स्ववासरात्‌, व.३-क्षणवाराश्चवासरे। 
(७३)व.१-(अधिकम्‌) वारेशा: पद्चम: पूर्व: स्तस्मात्षष्ठ: पुनः पुनः। 
(७४) पु.-स्तस्यात्षष्टो। (७५)व.१,क.-तस्मात्वष्ट:, व. २-तस्मात्हाष्ट। 


(७६)व.१-परे। 


३७२ 


।। वाराध्याय:।। ( अध्याय:१३) 
यस्य ग्रहस्य वारेडपि यत्कर्म + समुदीरितम्‌। 


““तत्तस्य कालहोरासु _तदा सर्व विधीयते।।१९॥। 


“*।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


वाराध्यायक््रयोदश:।। . ॥॥१३॥। 
(७७)व.१-तत्समुदीरितम्‌। (७८ )व.१-(लोप: ) -श्लोक: क्र.-१९क,ड। 
(७९ )व. २,क.-सदा। 
(८०)व.१-इति काश्यपसंहितायां वाराध्यायस्रयोदश: ।।१३।॥, 
व.२-इति वाराध्यायस्रयोदश: ।।१ ३।॥, 


व.३,क.,पु.-इति वाराध्यायस्रयोदश: । । 


३७४ 


।। चतुर्दशो5 ध्याय: ।। 
।। नक्षत्राध्याय: | । 

अथात: सम्प्रवक्ष्यामि नक्षत्राध्यायमुत्तमम्‌। 
नक्षत्र वशत: सर्व शुभाशुभनिरूपणम्‌।।१।। 
क्रमाद्‌ भेशादस्रयमवह्विधातृनिशाकरा: । 
*ईशो5दितीज्याहिपितृभगार्यमदिवाकरा: । । २ ।। 
त्वष्ट्वायुसहस््राक्षवह्नि मित्रामरे श्वरा: । 
निर्क्रत्युदक 'विश्वे श्रीवत्साडू व सवोउम्बुपा: ।।३।। 


अजपादाभिधानाहिर्बु ध्न्यपूषा हया अमी।।४।। 


(१ )व.३-(लोप: )श्लोक: क्र.-१ब तः: श्लोक: क्र.- 


२अ(क्रमादभेशा.. ) पर्यन्तम्‌। 

(२)व.१,क.-वशत:, व.२-वस्वत:। (३)व.१-ईशा। 
(४)व.२-मित्रेविखेचरा:, पु.-मित्रखेचरा:। (५)क.-विश्वाश्वश्रीवधुश्च | 
(६)व.३,क.-वा। (७)व.१.२.३,क.-सवाम्बुपा:। (८)पु.-द्वया। 


(९)व.१-स्त्वमी। 


३७५ 


|| नक्षत्राध्याय:।। ( अध्याय: १४ ) 
यात्रोप “नयन' क्षौरवसत्रसीमन्तभूषणम्‌। 
प्रतिष्ठा' श्रेभविद्यास्रकृषिकर्माश्चिभे शुभम्‌।।५॥।। 
बिलप्रवेशगणितविषशस्त्राग्निदारुणम्‌ । 
वापीकूपतडागादि निक्षेप॑ याम्यभे . शुभम्‌।।६।। 
“'विषाग्न्यख्रसड्य््रामदारुणाद्यखिल क्रिया: । 
सन्धिविग्रह वाद्यादि 'विषादाश्वाग्नि भे  शुभम्‌।।७।। 
“वसत्रोप नयनोद्वाह सीमन्तश्च॒ कृषिक्रिया:। 


देवप्रतिष्ठा वास्त्वादिस्थिरका 'य॑च धातृभे।।८।। 





(१०)व.२-नयनं। (११)क.-क्षौरं। (१२)व.२-खेभ। 
(१३)व.१-निशक्षोपो, व.३-निक्षेप। (१४)व.१-शुभ:। 


(१५)व.१.३,क.-विषाग्निश। (१६)पु.-क्रया। (१७)पु.-धावित्र, क.- 
धाचित्र। 


(१८)व.१-विवादा। (१९)पु.-भं। (२० )व.१.३,क.-शुभा: । 
(२१) व. २-वास्तो। 
(२२)क.-नायनो। (२३ )व. १-सीमन्तादि। ( २४)व. १-थात्वादि। 


(२५)व.३,क.-र्याश्र। (२६)व.२-ध्माणां। 


३७६ 


।। नक्षत्राध्याय:।। ( अध्याय: १४) 
प्रतिष्ठोद्नाहसीमन्तयात्रोपनयनक्रिया: । 

क्षौरवास्तुस्वर्णरत्नगजौ  ष्ट्राणाव्ल चन्द्रभे।।९।। 
“तोरणध्वजसड्य्रामप्राकारा “सत्र क्रिया: खिला:। 
सन्धिविग्रहवेतालरसादीनां  च . रुद्रभे।।१०॥।। 

* त्राप्रतिष्ठासीमन्तवास्तु_ वसत्रोपनायनम्‌। 

क्षौरभूषणधान्या एच  कर्मभेडदितिसंज्ञके।।११॥।। 
चरस्थिराणि कार्याणि सर्वाण्यखिलदेहिनाम्‌। 


कार्याण “'पुष्यनक्षत्रे विना पाणिग्रह सदा।।१२।। 





(२७)व.२-तोरणं। (२८)व.२-दि। (२९ )व.२-क्रिया। (३० )पु.-रुद्भे। 
(३१)व.३-वाचा। (३२)पु.-शास्त्रोप। (३३)व.३-श्र। 
(३४)व.१.२-कर्माण्यदितिसंज्ञके, क-कर्मभे दिनिसंज्ञके। 
(३५)व.१-(लोप:) पुष्यनक्षत्रे विना पाणिग्र। 


(३६)व.१-( पुनरोक्ति: ) श्लोक: क्र.-१०अ,ब। 


३७७ 


|| नक्षत्राध्याय: ।। ( अध्याय: १४ ) 
*“धातुवादा “हवद्यूतविषशस्त्राग्निबन्धनम्‌ | 
वादवाणिज्य  पिशुनं कर्मकद्रूजभे 'हितम्‌।।१३॥।। 
गोधान्यकृषिवाणिज्यरणोपकरणादिकम्‌। 
विवाहशिल्पनृत्याद्य॑ निखिलं कर्म पैतृभे।।१४॥।। 
रणदारुणशस््राग्निधातु 'र्घातविषादिकम्‌। 
विवादभेषजं कर्म कार्य पूर्वात्रयेषपि च।।१५॥। 
वस्त्रोपनयनोद्वाहवास्तुसग्यप्रवेशनम्‌ । 

““अश्वप्रतिष्ठा 'सीमन्तगजकर्मोत्तरास_ च।।१६॥। 
प्रतिष्ठो द्वाहसीमन्त ात्राक्षौर' विभूषणम्‌। 
वस्त्रोपनयना' श्रेभ॑ वास्तुकर्म दिनेशभे।।१७।। 
(३७)क.-विवाद, पु.-धातुवा। (३८ )पु.-रुण। 
(३९)व.१-पैशून्यं, व.३-पिशुन। (४० )व.१-शुभम्‌। 


(४१ )पु.-पैतृकम्‌, व.३-पितृभे। (४२)व.३,क.-वाद, व.१.२-र्वाद। 
(४३)व.१-सर्वा। (४४ )व.२-वा। (४५)व.१-अग्नि। (४६)व.२- 
सीमन्त:। (४७ )क.-वा।(४८ )व.२-द्वाहणं। (४९ )व.२-मन्त्रा। 
(५० )पु.-विभूषषणम्‌। (५१)व.३,क.-श्रेभ, व.२-ष्वेवभ। 


३७८ 


।। नक्षत्राध्याय:।। ( अध्याय: १४) 
* प्रवेशवस्त्रक्षौरादिप्रतिष्ठावास्तुभूषणम्‌। 

“अश्वेभ' नयनेभो''छसीमन्तोर्णादिचित्रभे  । १ ८ ।। 
प्रतिष्ठोद्ठाहसीमन्तक्षौरव्रोपनायनम्‌। 

भूषणाश्रेभ' 'पशु' पवास्तुकर्म समीरभे।।१९॥।। 
वाणिज्यवस्राभरण'रसधान्यादि' 'सड-्ग्रहम्‌। 
*"शिल्पलेखननृत्याद्य॑ सर्वमिन्द्राग्निभि *हितम्‌।।२०।। 
यात्रोपनयनोद्वाहप्रतिष्ठा ' श्व॒प्रवेशनम्‌। 
सीमन्तवस्रा'' भरणगजकर्म च ' मित्रभे।।२१॥। 
(५२)व.१-श्षौरप्रतिष्ठावसत्रादिप्रवेशो वास्तुभूषणम्‌। 
(५३)व.१-अश्वस्य। (५४)पु.-नयनभो। (५५)पु.-(लोप:) ष्टो। 
(५६)व.१-पश्यम्बु कर्म कार्य समीरभे। (५७)व.२-या। 

(५८ )पु.-रसावन्यादि। (५९)व.१,क.-सड्य्रह:। (६० )क.-शिला। 
(६१)व.१-हिते। (६२)व.२-शथ्व। (६३ )व.३-भरणं। 


(६४)व. १ -मैत्रभे। 


३७९ 


|| नक्षत्राध्याय: ।। ( अध्याय: १४ ) 
आहारक्षौरवाणिज्यशिल्पवस्रादिलेखनम्‌ । 
लोहाश्म ''पट्टगीता' 'द्य॑ कर्म वासवभे हितम्‌।।२२॥।। 
*“विवाहाहववाणिज्यकृषिभैषज्यकर्म “यत्‌। 
सन्धिविग्रहशसत्राखशिल्पकर्म च मूलभे।।२३॥। 
यात्राप्रतिष्ठासीमन्तव्रतबन्धन  भूषणम्‌। 

क्षौरवास्तुपुरा 'राम॑ _ निखिलं श्रवणे हितम्‌।।२४॥।। 
यात्रावस्रोप' नायनं॑ प्रवेशक्षौरभूष 'णम्‌। 
प्रतिष्ठावास्तुसीमन्त प्रवेशव्रतबन्धनम्‌। 
“'क्ूषणश्रेतवत्रादि जलकर्म जलेशभे।।२५॥। 
(६५)व.१.२-पशु। (६६ )व. २,क.-द्य। 

(६७)व.१९१ -विवाहश्रैव | (६८ )पु -वेतू, क.-च। (६९ )व.१- भूषणा:। 
(७० )व.१-रार। (७१ )व. २-निखिले। (७२)व.१-पवन, व. २.३-पवन॑। 
(७३)व.१-ण:। (७४)व.१-प्रवेशं वसुभेहिता। 


(७५)व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र-२५क-ड, व.३-भूषणं। 


३८० 


|| नक्षत्राध्याय: ।। ( अध्याय: १४ ) 
प्रतिष्ठोद्ठाहसीमन्तप्रवेशव्रतबन्धनम्‌ 

““वसख्क्षौरा श्र “तोयेभवास्तुकर्म च पौष्णभे।।२६॥।। 
“'मधघान्तकद्विदेवा हि मूलपूर्वत्रियाग्निभम्‌। 

अधोमुखं “तु “नवकं भानां तत्र विधीयते।।२७।। 
वापीकूपतडागादिनिधे/ रुद्धणं च यत्‌। 
“*बिलप्रवेशगणितशिल्प भूतादिसाधनम्‌।।२८ ।। 
“'मित्रेन्द्रार्ददिति_ 'वसु 'करपौष्णाश्रिवायु भम्‌। 
तिर्यहमुखं च “'नवकं “तत्र नून॑ं विधीयते।।२९।। 
(७६)व.३-वस्खे। (७७)क.-श्च। (७८ )व. ३,क.-तोयेन। 

(७९ )व.३-मघान्तिक। (८० )व.२-(लोप: ) तु। 

(८१ )क.-नक्षत्रं, व.३-मवतक्र। 

(८२)व.२-तुद्धरणं, पु.-रुदरणं, व.१-स्तु रवणं। (८३ )क.-बीज। 
(८४)पु.-भूषणादि। (८५)क.-मित्रेद्विन्द्रादि। (८६)पु.-वसुः:। 
(८७)व.३-(लोप: ) कर। (८८ )क.-भि:। (८९ )पु.-नवके। 


(९० )व.१-मन्त्र। 


३८१ 


।। नक्षत्राध्याय:।। ( अध्याय: १४ ) 
“नटाश्वपशुनावो ' प्रहलादिकृषिकर्म यत्‌। 
वसुधातृहरी ' शार्य' स्तूत्तरा वारिदेवतम्‌।।३०॥।। 
ऊर्ध्वास्यधिष्ण्यनवकमिदं तत्र विधीयते। 
मर्त्यमर्त्यगृहारम्भप्राकारोद्यान ' "पट्टनम्‌।।३१॥।। 
स्थिरं रोहिप्युत्तराभं क्षिप्रं पुष्याश्विसूर्यभम्‌। 
चरभं वसुवारीशपवनादितिविष्णुभम्‌।।३२॥। 
मिश्र॑  'वहिद्विदैवत्यमुग्र॑. पूर्वमघान्तकम्‌। 
रौद्रकद्रुजमूलेन्द्र वृन्दं तीक्ष्णचतुष्टयम्‌।।३ ३ ।। 
मृदुव॒न्दं॑ ' 'त्वष्टमित्रपौष्णसीतांशुभं त्विदम्‌। 
स्वनाम  'सदृशफलदमेतत्सर्वमुदीरितम्‌।।३४॥।। 
(९१ )व.१-रपा, पु.-तटा, व,.३-तटाकाश्व। (९२)व.२-त्प्र। 
(९३)व.२-शीर्य, व.१-शारश्चर्यत्युत्तरा च द्विदैवतम्‌। (९४)क.-त्यूत्तरा। 
(९५)पु.-पदृणाम्‌ू, व.१-पट्टतम्‌, व.३-पट्टणम्‌, व.२-पसमम्‌। 
(९६)पु.-वहिं। (९७)क.-पूर्वा। (९८ )व. २-दिष्टंतीक्ष्ण 


(९९ )क--त्वाष्टरमित्र, व.२-त्वप्रमिदं, त्वष्ट्रमिश्र। (१०० )व. १-सम। 


३८२ 


|| नक्षत्राध्याय: ।। ( अध्याय: १४ ) 
पौष्णादिति  त्वाष्टरमित्र “ दस्त्राकेन्दुवसुडुषु। 

““>विष्णुपुष्ये 'षु बालानां कर्णवेध उदीरित:।।३५।॥। ' 
अदितिद्वयदस्रेन्दुकरादित्रितयेषपि _ 'च। 
उत्तरासु च रोहिण्यां गजकर्माखिलं शुभम्‌।।३६॥।। 
मृदुस्थिरक्षिप्रभेषु विविष्णुचरभे “'घु च। 
अश्वानामखिलं कर्म कार्य “शुक्रस्थ वासरे।।३७।। 
स्थिरं रोहिप्युत्तराभं क्षिप्रं पुष्याश्रिसूर्यभम्‌। 
स्थिरश्रवणचित्रासु  विधिभूताष्टमीषु च। 
स्थानप्रवेशगमनं ._. 'पशूनां न कदाचन।।३८।। 
(१०१)पु.,क.-त्वष्ट। (१०२)पु.-दशा, व. २-दखत्री, क.-दखस्र। 
(१०३)व.२-विष्णा। (१०४)व. २-भमूलेषु। 
(१०५ )पु.,व.३-(इत: पर्यन्तं श्लोक: संख्या ३६०। (१०६)व.२-वा। 
(१०७)व.१-पि च। (१०८)व.१-सूर्यस्थ। (१०९)व.१-दर्श । 


(११०)पु.-पश्चनां। 


३८२ 


।। नक्षत्राध्याय: |। (अध्याय: १४) 
इन्द्राग्निपितूमूलाज' _ चरस्थिरमृदुडुषु। 
क्षिप्रेष सीरगमनं विदध्यात्पथ' मे नृपै:।।३९।। 
 *त्रिषष्टसु नवर्श्षषु सप्तस्वर्क विभुक्रमात्‌। 
हानिवृद्धि: कर्तमृत्युलक्ष्मीप्राप्तियथाक्र  'मम्‌।।४०।। 
“ “वसुवायुभनैर््रत्य क्षिप्रेन्देषु मृदुडडषु। 
““सीतां  स्मृत्वा थ बीजोप्तिरित्युत्क  छ्फलप्रदा।।४१।। 
राहुधिष्ण्यात्समारभ्य | धिष्ण्ये' घ्वष्टसु निष्फ. लम्‌। 
“*ततः पश्च नवरक्षेषु धा "नये वद्धिस्तदन्‍्तरे।।४२।॥। 
(१११)क.-चरणा। (११२)व.३.१.२.,क.-मं वृषै:। 
(११३)व.२-सिषुध्य, व.१,क.-त्रिषुष्टा। (११४)पु.-विमुक्तभात्‌। 
(११५)पु.-भात्‌। (११६)क.-प्रसवायुज। (११७) पु.-क्षिप्र, व. २.३,क.- 
धुव। 
(११८ )पु.-सीता। (११९)व.२-स्मृतां। (१२० )पु.-स्मृत्वाद्य। 
(१२१)व.२-८ण। (१२२)व.२-धिष्णोस्कासुनि:। (१२३)व.१-ष्टष्ट । 


(१२४)व.१-ला:,व.३-ला। (१२५)व. २,पु.-तम: | 
(१२६)व.१.३,क.-न्‍्य। (१२७)व.२-(समाक्षरलोप: ) श्लोक: क्र-४२क 
तः श्लोक: क्र.-४३ड पर्यन्तम्‌। 


३८४ 


।। नक्षत्राध्याय: ।। (अध्याय: १४) 


१२८ 


चतु 
निष्फल॑ चिन्तयेत्स  वबीजोप्तिसमये क्रमात्‌।।४३॥।। 


र्थाष्टद्वादशर्क्षपु . 'इति पश्नचतुष्टयम्‌। 


पितृमारुतसर्पा . न्त्यस्थिरक्षे  उश्विन्दुशुक्रयो:। 

न कुर्याद्‌ वार  णे रोगमु “'क्तस्नानं कदाचन।।४४।। 
उत्तरात्रयपुष्यार्कपौष्णमैत्रवसुड॒षु। 

**सेन्द्रवारुणधिष्ण्येषु नृत्यारम्भ: प्रशस्यते।।४५॥।। 
वस्वग्नीन्द्वीज्यनैक्रत्य  भाग्यं . त्वाष्टं च  नयुत्तरा:। 
पितृद्विदेव' 'हस्ताख्यातारा: स्यु:ः कुलसंज्ञका:।।४६॥।। 
(१२८)पु.-र्भा, व.३-र्थ। (१२९)व.१-तिथि। 
(१३०)व.१.३,क.-पदञ्चचतुषटयेम्‌। 

(१३१)व.१.३, क.-वँ। (१३२)पु.-न्त्या। (१३३) पु.-श्रिदु। 
(१३४)व.२.३,क.-यो। (१३५)व.२-कतं। (१३६)व.१-इन्द्र। 
(१३७)क.-स्वष्ठट। (१३८ )क. -वत्युत्तरा, व.२-ट्रयवयुत्र्युत्तरा:। 


(१३९)व.३१-द्षेत्ररात्रयम्‌। (१४० )व. १-वखाद्या, पु.-मध्या। 


३८५ 


।। नक्षत्राध्याय: ।। (अध्याय: १४) 
* धातृज्येष्ठादितिस्वाती 'पौष्णाम्बुहरि देवता:। 


१४६ १४७ 


अजपान्तक' भौजड़तारा:  'स्वोपकुला 'ह या:।।४७।। 


१७० 


शेषा: कुला “कुलास्तारास्तासां *मध्ये कुलोडुषु। 


१०२ 


“*“गम्यते यदि भूनाथ: पराजयमवा ' प्यते।।४८।। 


धिष्ण्येषु यत्कुलाख्येषु *गनता जयम " वाप्यते। 
सन्धिर्भवेत्त *'"त: सम्यक्‌ू _ तथाकुलकुलोडुषु।।४९।। 
भद्रा "तिथि: “शनेवरि ''वारे  चेद्ठिषमाडप्रिभे। 
त्रिपुष्करस्रिगुण दो द्विगु'णं द्वयूडः  प्रिभे मृतौ।।५०।। 
(१४१ )व.२-धात। (१४२)व.२-पौष्णा नु, पु.-पौष्णार्क।/( १४३) पु.- 
देवतम्‌। (१४४ )व.२-भौजेगे। (१४५ )व.३,क.-श्ो, व.२-श्ोप। 
(१४६)पु.-द्वया। (१४७)व. २,क.-या:। (१४८ )व.१-कुलास। 

(१४९ )व.२-(लोप: )कुला। (१५० )व.२-द्यादुर्य। (१५१ )व. २- 
गम्यादि। (१५२)व.१-प्स्यति। 


(१५३)व.३-पतन्‌ू, क.-परा। (१५४)व.१-प्नुयात्‌। (१५५)व. १-यो:। 
(१५६)व.१-तदा। (१५७)पु.-तिथि। (१५८ )व.१-शनिवार, पु.- 
यमार्कार। (१५९ )व.१-श्वेद। (१६० )व. १-चेद्ठिषामांध्रिभम्‌। 
(१६१)व.३,क.-दं। (१६२)व.१-णं। (१६३ )व.२-ध्यं। (१६४) पु.- 
धिभे। 


३८६ 


।। नक्षत्राध्याय:।। ( अध्याय: १४) 
दद्यात्तदतोषनाशाय 'गोत्रयं॑ द्वित ''यक्रमात्‌। 
विषवृक्षोउश्चिभाद्याम्यधिष्ण्यादामलक _स्तरु:।।५१।। 
 ““उदुम्बरश्चाग्निधिष्ण्या  'ज्जम्बुवृक्ष +  श्च धातृभात्‌। 
इन्दुभा  त्खदिरों जात: कृष्ण वृक्ष “'श्व रौद्रभात्‌।॥५२॥।। 
सम्भूतो5दितिभाद्वंश: पिप्पल: . पुष्यसम्भव:। 
सर्पधिष्ण्यान्नागवृक्षो वट: पितृभसम्भव:।।५३॥।। 


१७ जाल 


*०*पालाशो भाग्यभा : प्लक्षश्चार्यमसम्भव:। 


१७८ अरिष्टव्‌ 


क्षो रिभाद्‌  ब्रह्मवक्षस्त्वप्टसम्भव: | ।५४।। ** 
(१६५)पु.-त्रेयं। (१६६ )व. ३,क.-यं। (१६७ )क.-स्तदा। 

(१६८ )व.१-औदुम्बर । (१६९ )व.१-म्बक्षाश्र, क.,व.३-जम्बुवृक्षश्र। 
(१७० )व. २,क.-स्तु। (१७१ )पु.-त्वा। 

(१७२) पु.-प्लक्षश्च, व. २.३,क.-वृक्षस्तु। 

(१७३)व.१-(लोप: ) रक्त। (१७४) पु.-पुष्प। (१७५ )व.१-फलांशो। 
(१७६)पु.-लात:। (१७७)पु.-लक्षा। (१७८ )व.१-अम्बष्ट, व. २-अवष्ट। 


(१७९ )व.२-श्रीवृक्ष। (१८० )व. ३,क.-(लोप: ) श्लोक: क्र.५४। 


३८७ 


|| नक्षत्राध्याय: ।। ( अध्याय: १४ ) 
स्वात्यर्क्षजो3र्जुनो वृक्षों “ द्विदैवत्याद्विकड्डत:। 
मित्रभादू बकुलो “ जातो “विष्टि: पौरन्दर्क्षन:।।५५॥।। 
“'सर्जवृक्षो मूलभाच्च वड्जुलो वारिधिष्ण्यज:। 
पनसो “'विश्वभाज्जातश्चार्कवृक्ष “'स्तु विष्णुभात्‌।।५६॥।। 
वसुधिष्ण्याच्छमीवृक्ष: कदम्बो वरुणर्क्षज:। 
अजैकपाच्चूतवृक्षो5हिर्बुध्न्या  त्पिचुमन्दक: | ।५७।। 
““मधुवृक्ष: पौ “ ्णधिष्ण्या त्स्वर्णवृक्ष॑ प्रपूजयेत्‌। 
अरिवृक्ष ' मथानीय..  पीडनीयं प्रयत्नतः |॥५८।। 


(१८१ )व.२-द्विककमिति, व.१-द्विदैवसाद्विक वतव:, क.-त्यांद्धिक पित:। 
(१८ २)पु.-जीतौ। (१८३ )व.३-विप्ति:। (१८४)व.१-सज्जु। 


(१८५)पु.-वैश्व। (१८६)व.१-थ। (१८७)व.१-मि, व.२- 
त्सिचुमेदक:। (१८८ )पु.-मधुकरवक्ष:। (१८९ )व.३-ष्ण्य। 


(१९० )पु.-तूचर्क्षवृक्षं, व. २-त्सर्वर्क्ष 
(१९१ )व.१-मते, क.-मेयोति, व.३-मेयोनीयं, व.२-मतो यान्ति। 


(१९२)व.२-पानीय, व. ३-प्रपीडनीयं। 


३८८ 


।। नक्षत्राध्याय: ।। (अध्याय: १४) 


**।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षविरचितायां महासंहितायां नक्षत्राध्यायश्चतुर्दश:।। . ।॥।१४।। 


(१९३)पु.-इति नक्षत्राध्यायश्चतुर्दश: ।॥, 
क.-इति नक्षत्राध्यायश्चतुर्दश:।॥, 
व.१-इति कश्यपसंहितायां नक्षत्राध्यायश्वतुर्दश: ।॥, 
व. २-नक्षत्राध्यायश्रतुर्दश: ।॥, 


व.३-इ३ति नक्षत्राध्यायश्रतुर्दश: ।।१४॥।। 


३८९ 


।। पञ्जचदशो5 ध्याय: । । 


।। योगाध्याय: ।। 

योगेशा: क्रमश: 'कालविष्णु श्वन्द्र: पिता महा: । 
जीवराक्षस देवेन्द्र 'कालाग्न्यर्कभूमय: ।। १ ।। 
“मरुद्धशजजलाधीशगणेशेश धराधिपा:। 
“त्वष्ट्र मित्रकुमारा ख्यसामित्रकमला  द्विजा:।।२।। 
देव दैत्यौ _च पितरौ विधि स्तल्‍्लक्षण 'प्रदा। 
परिघस्यथ॒ तु ॒पूर्वार्ध व्यतीपात: सर्वैधृति:।।३॥।। 
(१)व.३-कालो। (२)व.३-श्न्द्र। (३)पु.-महम्‌, क.-मह, व.३-महः:। 


(४)व.३-वेन्द्र। (५)पु.-कंकालाग्न्य, व.१-जलचन्द्राक, व.२- 
कालास्यर्कज्य। (६)पु.-मरुद्गजाधीश, व.१-मरुदखगजलाधीश, व.२- 
मनुद्धगजत्र्यवीश, 


क.-मरुदभगजश्चादीश। (७)व. १,पु.-धनाधिपा:। (८ )क.-त्वाष्टर। 
(९ )व.१-विमित्रकुमारा, पु.-मित्रकुम्भ: 
(१० )व.२-ख्यसावित्री, पु.-ख्यासामित्र, व.१-स्फु:सावित्री। 
(११)पु.-द्विजना। (१२)क.-दैत्येन्य, व.१-वैद्यौ। (१३)व.२-स्व। 


(१४)व.१-तत्र। (१५)व.१.३-प्रदा:। (१६) पु.-पूर्वार्ध। 


३९० 


।। योगाध्याय: ।। (अध्याय: १५) 
महा पाता टमश्रन्द्र: सर्वकर्मसु गर्हितः:। 


*“गण्डातिगण्डयो: | ।४।। 


विष्कुम्भ 'वज्नयोस्तिस्न: षड्वा 
व्याघाते नवमाने तु पशद्च नाड्यास्तु गर्िता:। 
व्याघातशूल परिघपातपूर्वेषु सत्स्वपि।।५।। 
गण्डातिगण्डकुलिशवैधृतेषु _ नवस्वपि। 
अदितीन्दुमघा ह्यश्विमूलमैत्रेज्यभानि च।।६॥।। 
ज्ञेयानि सह चित्राणि मूथध्नि 'भानि यथाक्रमात्‌। 
लिखेदूर्ध्वगतामेकां तिर्य 'ग्रेखाख्नयोदश | । ७ ।। 

तत्र खार्जूरिके चक्रे कथितं मूध्निभं न्यसेत्‌। 


_“भान्येकरेखा “गतयो: सूर्याचन्द्रमसोर्मिथ: ।।८ ।। 





(१७)क.,व.१.२.३-पातो। (१८)व.१-षमं (१९)व.१,क.-गण्डयो। 


(२०)पु.-गण्डेतिगण्डयो:। ( २१)व.१.३-नवशूलेतु, क.-नवमूलेतु, पु.- 
नवभातेतु। (२२)क.-परिघा। ( २३)व.३-च सत्स्वपि। (२४)व.१- 
चैत्राणि। (२५)पु.-तानि। (२६)व.१-रेखा। ( २७)व.१-तत्रैक। 


(२८ )पु.-गतयो। 


३९१ 


।। योगाध्याय: ।। (अध्याय:१५) 
एकार्गलो दृष्टि 'पात: _ साभिजिद्गर्हितानि वै। 
* क्षणयोग प्रमाणं॑ स्याद्‌ _ भागो यः सप्तविंशते: ।।९॥। 


योगस्य योगे5प्येकस्मिन्योगा: स्यु: सप्तविंशति:।।१० ।। 


*<।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


योगध्याय: पञ्चदश:।।  ।। १५।। 

(२९)व.१-पात:, व.३-पाते। 

(३०)व.३, क.-श्वाभिजित्सहितानि वै, व.१-श्वाभिजिद्दर्जितानि वै। 

(३१)व.१-क्षणं। (३२)व.३,क.-प्रमाणा:। (३३)पु.-भागो। 

(३४)व.१-इति कश्यपसंहितायां योगध्याय: पद्जदश:।॥, 
व.३,क.-इति योगाध्याय: पश्चदश: ।॥, 


पु.,व. २-योगाध्याय: पद्चदश: ।। 


। | षोडशो5 ध्याय: | । 


|| करणाध्याय:।। 
क्रमश: करणाधीशा: सहस्ाक्ष: प्रजापति: । 
मित्राख्यस्त्वर्यमा भूमि: श्री: कीनाश: कलिस्तत: ।।१॥।। 
'रक्ष:संज्ञो दन्‍्दशूको वायोरेकादशामरा:। 
करणानि बवादीनि शुभसंज्ञानि तानि षट।।२।। 
“क्रमायाता क्रमायाता 'भद्रा नेष्टैव मड़ले। 
अनेककिछ्लिणी जाल शोभितं॑ क्रकचं॑ यथा।।३।। 
मुखे पश्च गले त्वेका 'वक्षस्येकादशस्तथा। 
नाभौ चतसत्र: कटिषट्‌ तिसख्र: पुच्छे तु नाडिका:।।४।। 
(१ )व.१-अज:। ( २)व.१ “दुन्दु। ( ३)व.२-क्रमाद्याता, व. १-क्रामापाता। 
(४ )व.२-क्रमाज्जाता, व.१-क्रमापाता। (५ )व.१- भाद्े। 
(६)व.१,क.-नेष्टेव, पु.-नैष्ठेव, व.२-नेष्टा च। 
(७)व.३-जालम, व. २,क.-जाला। 
(८)व.२,क.-शौतक्रकचं यथा। (९)व.१-वक्ष्ये एका। 


(१०)पु.-कटिषट्तिस्न:। (११)व.१-पुच्छे तु। 


३९२ 


|| करणाध्याय:।। ( अध्याय: १६) 
कार्यहानिर्मुखे मृत्युर्गले वक्षसि निस्वता। 
कट्यामुन्मत्तता नाभौ च्युति: पुच्छे' ध्रुवो जय:।।५।। 


स्थिराणि करणान्ये षां नेष्टी नागचतुष्प' दौ।।६।। 


5+।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


'करणाध्याय: षोडश:।। ।। १६॥।। 


(१२)पु.-श्रुवे। (१३)पु.-तान्यष्टो। (१४)व.१.२-दे। 
(१५) पु.,व.२-करणाध्याय: षोडश: ।॥, 
व.१-इति कश्यपसंहितायां करणाध्याय: षोडश: ।॥, 


क.,व.३-इति करणाध्याय: षोडश:।। 


३९४ 


।। सप्तदशो5 ध्याय: ।। 


।। मुहूर्ताध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि मुहूर्तगुणलक्षणम्‌। 
शुभाशुभफलं सर्व॑ मुहूर्त वशतो भवेतू।।१।। 
दिवा मुहूर्तों रुद्राहिमित्रपितृवसू दकम्‌।' 
विश्वेविधातृवैरिश्विशक्रेन्द्राग्न्यसुराम्बुपा: । । २ ।। 
अर्यमाभग संज्ञश्चक्रमशो दश पदञ्ञ 'च। 
रुद्राजपादाहिर्बु ध्न्यपूषाश्चि यमवहय: ।।३ ।। 
धातृचन्द्रादिती ज्या विष्णवर्क 'त्वष्टठवा. यव:। 
“रात्रिसंज्ञा मुहूर्तास्ते क्रमात्पदश्नदश स्मृता:।।४।। 
(१ )व.१-वशतः खलु। ( २)व.२-दका, व. १ -दिका। 
(३)पु.-( अधिकम्‌) किंस्तुथ्नभाविषाग्निशख्रसड्ग्रामदारुणम्‌। 
(४)व.१-संज्ञा। (५)व.३-वा। (६)व.३-राम। 
(७)व.१-जीव। (८ )व.३-विषछ्य। (९)पु.-त्वष्ठट (१० )पु.-व्यक:। 
(११ )पु.-(पुनरोक्ति: ) रात्री । 


३९५ 


।। मुहूर्ताध्याय: ।। (अध्याय: १७) 
अह्ृः पञ्जञदशो भागो मुहूर्तों यस्तथा निशि। 
एकाधिपे मुहूर्तस्य धिष्ण्यस्य च तथा भवेतू।।५।। 
“धिष्ण्याख्य: 'सुमुहूर्तस्तत्रक्षोक्तक्रिया: शुभा:। 

अर्यमा राक्षस 'ब्राह्मौ पित्रयाग्नयौ तथाभिजितू।।६।। 
राक्षसा म्बू ब्राह्म पित्रयौ  भौजड़ेशौ यथाक्रमात्‌। 
अर्कादिषु च वारेषु  मुहूर्ता 'गहिता: शुभे।।७।। 
पौराणिका रौद्रसिता मैत्रा: सारभटा: “क्षणा:। 
सावित्रवैरा 'जकाख्यौ गान्धर्वश्वाष्टमोडभिजितू।।८ ।। 
(१२)पु.-मुहूर्तों। (१३)व.२.३,क.-यः तथा। 
(१४)पु.-तद्धिष्ण्याख्य:, व.२-स्वधिष्ण्याख्य: । 
(१५)व.३-समुहूर्त्तस्यातू, क.-सुमुहूतस्यस्तत्र। (१६)पु.-अर्यमो। 
(१७)व.१-ब्राह्म । (१८ )पु.-पित्र्यग्नीशौ,व. ३ -पित्राज्ञेयो । 

(१९ )क.,व. ३-ख्यौब्राह्म, व.२-प्यौब्राह्म । (२० )व.३-पित्रौ। 


(२१)व.१-भोजड़े, व.२-भोजज्ा। ( २२)व.१-मुहूर्तों। (२३ )व.१- 
गर्हित:। 


(२४)व.१-वारभय:। (२५)व.१-क्षणा। (२६)व.१-जिता। 


३९६ 


।। मुहूर्ताध्याय: ।। (अध्याय: १७) 
*रोहिणो बलसंज्ञतश्न विजयो ेकऋत: सितः। 

इन्द्रो जलेश्वर: पञ्चदशमो . भागसंज्ञक:।।९।। 

अष्टमो  योउभिजित्संज्ञ:  स एवं कुतपः स्मृतः। 
रौद्रो गन्धर्वयक्षे शा भूषणो वायुरग्नय:।।१०॥।। 

रक्षो धाता तथा सौम्य: “पद्मजो वाक्पति' ' स्ततः। 
पूषा हरिरवॉयुनिर््रतिर्मुहूर्ता रात्रि संज्ञका:।।११।। 
*“सितवैराजविजयमैत्रसावित्रसंज्ञिता:। 

अभिजिद्वलयुक्तास्ते . सर्वकार्येषु सिद्धिंदा:।।१२॥।। 
(२७)व.१.२-रोहिण्ये। 


(२८)व.३-नैऋतस्तत:, क.-नैऋतो मत:, व. २-नैऋत नतः। 
(२९)व.१-भग। 


(३०)पु.-द्यो, व.३-(लोप: )यो। (३१ )व. २-सर्वत्र। 


(३२)व.१-श: श्वारणो, क.-सा वारुणो, व.३ -शास्तुरगा। ( ३३ )पु.- 
त्वथा। 


(३४)व.२-सौम्य। (३५)पु.-पित्रयजो, व.१-पद्मजीवा। (३६)पु.-स्तथा। 
(३७)व.३, क.-संज्ञिता:। (३८ )व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र.९ २अ-ब। 


(३९ )व.३-सर्वे। 


३९७ 


।। मुहूर्ताध्याय: ।। (अध्याय: १७) 
““आत्ययिकेषु च कार्येषु  क्षणं पद्ञाज्रमीरि तम्‌। 


“ज्यदुक्तं तत्र तत्कर्म सर्वमत्रापि सिद्धयति।।१३॥।। 


।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


मुहूर्ताध्याय: सप्तदश:।। ।। १७।। 
(४० )व.१-अत्यै, व.३-आय, क.-आत्मे। 
(४१ )व.१-क्षणा:, व.३, क.-क्षण। (४२)व.१-ता:। 
(४३)व.१-यदृक्ष॑ यत्र यत्‌। 
(४४)पु.,व.२-मुहूर्ताध्याय सप्तदश:।। 
व.१-इति कश्यपसंहितायां मुहूर्ताध्याय: सप्तदश: ।। 


व.३, क.-इति मुहूर्ताध्याय सप्तदश: ।। 


।।अष्टादशो5 ध्याय: । । 


।। उपग्रहाध्याय:।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि चोपग्रहनिवारणम्‌। 
भूकम्पश्चार्कभा त्सप्त धिष्ण्ये विद्युच्च पञ्ञ मम्‌।।१॥। 
'शुलाष्टमे "तु नवमो शनिरष्टादशाहये। 
केतु: पद्च॑दशो दण्ड श्लोल्का एकोनविंशति:।।२।। 
निर्घातपातसंज्ञश्धन॒ज्ञेयः स नवपश्ञ मे। 
मेघनिर्घात “कम्पाश्व॒ कुलि शः परिवेष कः।।३॥।। 
विज्ञेयाश्रैकविंशर्क्षादारभ्य. च यथा क्रमम्‌। 
चन्द्रयुक्तेषु. भेष्वेष शुभकर्म न कारयेतू।।४।। 
(१)व.१, क.-उपग्रह। ( २)व.३-ससधिष्ण्यं, पु-विदधं। (३ )व.२-मे। 
(४)व.२-शूलोष्टमो। (५)व.१-थ। (६)व.२-दशे। (७)पु.-गण्ड। 
(८)व.१-उल्का। (९)पु.-म:। (१०)व.१.२-कम्पश्च। 
(११)व.१.३-शं, व.२-शे। (१२)व.१-कम्‌, व.२-के। 


(१३)व.२-क्रमात्‌। (१४) पु.-भेद्येषु। 


३९९ 


|| उपग्रहाध्याय: | । ( अध्याय: १८ ) 
सूर्यभात्सार्पपित्रयक्षत्वष्टमित्रात्यमेषु. च। 
सविष्णुभेषु क्रमशो दसख्रभाच्चनद्धसंयुते।।५।। 
धिष्ण्ये “चरति सन्त्यत्र दुष्टयोग: पतत्यसौ। 
चण्डीशचण्डायुधा 'ख्यास्तस्मिन्नेवाचरेच्छु भम्‌।।६।। 
त्रयोदशम स्युर्मिलने “ 'सडःख्यया तिथिवारयो:। 
क्रकचो नाम यो योगो मड़ले' प्वतिगर्हि' त:।।७।। 
* चेत्सूर्यवार: सप्तम्यां प्रतिपत्सौम्यवासरे। 
सम्वर्तसंज्ञ़यगोगो5्यं शुभकर्मविनाशकृत्‌।।८ ।। 
एकादश्यामिन्दुवारो द्वादश्यामर्कवासर:। 
पष्चयां बृहस्पतेर्वारस्तृती "या बुधवासरे।।९॥। 
(१५)व.१.२-तावति। (१६)क.-सान्यत्र, व.२-खेसंप्त, पु.-सात्यत्र। 
(१७)व.१-ख्य। (१८ )क.-भे।( १९ )व.१-संख्यापातांववारयो :। 
(२० )पु.-साययो, क.-साम्य यो।( २१ )व.१.२.३,क.-योगोयं। 
(२२)पु.-अतिविगर्हितम्‌, व.१-विवर्जित:। (२३ )क.-ताः। 


(२४)व.१-सप्तम्यां सूर्यवारश्चेत्‌। ( २५)पु.-यां। 


।। उपग्रहाध्याय:।। ( अध्याय: १८ ) 
अष्टमी शुक्रवारे  'च नवम्यां “मन्दवासर:। 

दग्धयोगा 'स्त्विमे / ज्ञेया: पद्चधाख्यास्तथाषप्टमी।।१०॥।। 
*यमर्क्षमर्क' वारेषपि सौम्ये भौमे च विश्वभम्‌। 

बुधे  धनिष्ठार्यमर्क्ष गुरो ज्येष्ठा भृगोर्दिनि।।११॥। 

ग्रहाणां जन्मयोगा: स्यु: पौष्णभ॑ शनिवासरे। 

विशा 'खादिचतुर्वर्ग भानुवारादि “घु॒ क्रमात्‌।।१२॥।। 
उत्पातमृत्युकाणा ख्या अमृताख्याश्र कीर्तिता:।।१३॥।। 
(२६)व.१.२.३,क.-तु। (२७)व.१-नवम्ये। ( २८ )व. ३,क.-मर्क्रि। 
(२९)व.२-श्च विज्ञेया। (३०)व.३-ज्ञेया:। (३१)व.१.२,क.-यमोर्क । 


(३२)व.१.२-वासरे। (३३)पु.-चिचेन्दौ विश्वभं कुजे, व.३- 
चित्रेन्दावश्विभम्‌। 


(३४)पु.-श्रवि। (३५)पु.-(लोप: ) खा। (३६)व.१.२-मर्क। 
( ३७)क.-तः। 


(३८ )व.३-ख्यामृता, व.१-ख्या: सिद्धयस्तत्र कीर्तिता:, 


क.-ख्या: अमृताख्या कीर्तिता: । 


।। उपग्रहाध्याय:।। ( अध्याय: १८ ) 
आनन्दकालदण्डा' ख्य  धूप्रधातृशुभाह्या: । 

ध्वाडक्षध्वजा ख्यश्रीवत्सवज्रमुद्गरछत्रका:।।१४।। 

“मित्र मानसपद्माख्य लुम्बकोत्पातमृत्य व:। 

काण: सिद्धि: शुभा मृत्युमुसलान्तककुझरा:।।१५।। 
राक्षसाख्यश्वरस्थैर्यवर्धभाना: क्रमादमी। 

योगा:  'स्वसंज्ञा: फलदा - स्त्वष्टाविंशति संज्ञका:।।१६॥।। 
“रविवारक्रमादेते दख्भादिन्दुभाद्विधौ। 

सार्पाद्‌ भौमे बुधे हस्तान्‌ मित्रभादेवपूजिते।।१७।। 
“'वैश्वदेवाद्‌ भृगुसुते " वारुणाद्‌ भास्करात्मजे। 

विरुद्धसंज्ञा ये योगास्तिथिवासरक्षसम्भवा: ।।१८ ।। 
(३९)पु.-ख्य। (४०)व.३-शूम्राद्याष्टशुभावहा:। (४१ )पु.-ख्य:। 
(४२)व.१-मित्र। (४३ )क.-लम्बको, व.१-लम्भको। (४४) पु.-या:। 
(४५)व.१-स्यु:ः सद्भजफलदा। (४६)पु.-त्वष्टा। (४७ )व. ३-संख्यका: | 


(४८ )पु.,व. २-रविवारे। (४९ )पु.-वैदेवादू। (५० )पु.-वारुणे, व.१.२- 
वरुणा। 


|| उपग्रहाध्याय: | । ( अध्याय: १८ ) 

“हणे बड़े खरो दोषो ' देशेष्वन्यत्र शोभना:। 

हस्तक्ष॑ सूर्यवारे तु  चन्द्रक्ष॒चन्द्रवासरे।।१९॥।। 

कुजेडश्चि' भ॑ बुधे मैत्र॑ गुरो “'पुष्योत्तरं भगौ। 

रोहिणे “शनिवारे तु 'सिद्धियोगाहयया अमी।।२०।। 

आदित्यभौमयोर्नन्दा भद्रा शुक्रशशाडूूयो:। 

जया “सौम्ये गुरौ ''रिक्ता 'पूर्णार्काश्चामृता: शुभा:।।२१॥।। 

(५१ )पु.-हणवं5गे खरो दोषा, व.१-हूणाबड्भखखे देशे। 

(५२)व.१-सदोषास्त्वन्यत्र शोभना:। (५३)व.३-श्रवर्णं। (५४)व.१-भे। 

(५५)व.३-पुष्योशतं भृगुगौ, क.-पुष्योत्तभं भृगौ, 
व.२-पुष्योत्तराभुगो:, व.१-पुष्यात्पभं भृगो। 


(५६)व.१-शशि। (५७) पु.-सिद्ध। (५८ )पु.-सौम्य। (५९ )व.१,क.- 
रिक्त। 


(६० )व.१,क.-पूर्णार्कों चामृता: शुभा:, व.२-पूर्णाकिन्य: शुभा: स्मृता:। 


।। उपग्रहाध्याय:।। ( अध्याय: १८ ) 
नन्‍्दा तिथि: शुक्रवारे सौम्ये भद्रा 'जया कुजे। 
रिक्ता मन्दे गुरोवरि पूर्णा सिद्धाहया तिथि:।।२२॥।। 


+*।। इति श्रीकश्यपन्रह्मर्षिविरचितायां 


महासंहितायामुपग्रहाध्यायोउष्टादश:।।  ॥।१८।। 

(६१)व.१-कुजे जया। 

(६२)पु.,क.,व.३-इति उपग्रहाध्यायोष्टादश : ।॥, 
व.२-उपग्रहाध्यायोष्टादश: । |, 


व.१-इति कश्यपसंहितायामुपग्रह प्रकारणमष्टदश: ।॥, 


।। एकोनविंशतिमो< ध्याय: ।। 

।। सड-क्रान्ति-अध्याय: ।। 
घोरा ध्वाडक्षी महोदर्यों भूमन्दा मन्दाकिनी तथा। 
मिश्रा राक्षसिका सूर्यसडकक्रान्तिष्वकवासरात्‌।।१॥। 
नामानि क्रमशो ज्ेया श्रोग्राग्रेरपि धिष्ण्यकै:। 
शुद्रतस्करवैश्या 'चैर्देवभूपगवां क्रमात्‌।।२।। 
अनुक्तानां च सर्वेषां घोरा भ्यास्तु सुखप्रदा:। 
पूर्वाहणे नृपतिं हन्ति विप्रान्मध्यन्दिनि विश: ।।३॥।। 
“अपराहणेडस्तमे शूद्रान्प्दोषो च पिशाचकान्‌। 
निशि रात्रिश्जरा न्राट्यकारा नपररात्रके।।४।। 


(१)व.३-(लोप:) भूमन्दा, व.१-मया मन्दा। (२)व.१-मता। (३ )क.- 
दैव। 


(४)व.३-त्युग्रायै। (५)व.१-च्या। (६)पु.-चस्तु। 
(७)व.१-वश:, व.२-विज्ञा:। 
(८ )व.१-अपराहसमय, व. २-अपराह5स्तमं। (९)व.३-न्नाढ्य | 


(१०)व.२-नवरात्रके, व.१-पररात्रिके। 


।। सड-क्रान्ति-अध्याय: ।। (अध्याय:१९) 
गोपानु षसि सन्ध्यायां लिड्लिन॑ रविसड्क्रम:। 
यदा मेषगते सूर्य भरण्यादिचतुष्टये।।५॥।। 
 सस्यवृद्धिर्भवेत्तत्र वृद्धिराद्राचतुष्टये। 

मघादिदशके हानि: क्षेमं॑ “चानुक्तभेषु च।।६।। 
सिंहशार्टूलवाराहखरकुझरमाहिषा: । 

तुरग 'श्राजवृषभ कुक्कुटाशथ॒ “बवादिषु।।७।। 
तिथ्यर्धजानि सड्क्रान्तिवाहनानि यथाक्रमात्‌। 
भयोनिवाहनं  बड़वाह्वके _ विषये खशे।।८।। 
भुशुण्डीभिण्डिमालासिदण्डकोदण्डतोमरान्‌। 
कुन्तपाशाड्डुशास्रेषपु बिभर्ति करणेडबश्विन:।।९।। 
(११)व.२-प्यसि। (१२)व.१-सन्ध्यासु। (१३)पु.-मेषं। 


(१४)व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र. ६अ-ब। (१५)व.२-वानुक्त, व.१- 
भानुक्त। 


(१६)पु.,व.३-थ्ाज। (१७)व.१.२-कुकुटाश्व। (१८ )व.३-बकादिषु। 


(१९)व.१-वड़े। (२० )व.१-विषमे। (२१ )व. १-शशे, व. ३-ज्वरे, 
व.२-थ्रे। 


।। सड-क्रान्ति-अध्याय: ।। (अध्याय:१९) 
““हविष्यं _पायसं भक्ष्यमपूपं च पयो दधि। 
चित्रान्न॑ गुडमध्वाज्यं_ शर्करां 'च बवादिषु।।१०।। 
निविष्टो वणिजे विष्टयां बालवे च गरे बवे। 
ऊर्ध्वस्थितस्तु किंस्तुघ्ने शकुनौ कौलवे रवि:।।११॥। 
चतुष्पात्तितिले नागे _सुप्तः क्रान्ति  करोति नः। 
*“अन्धं॑ मन्दं मध्यदृष्टिं सुलोचनमत: परम्‌।।१२॥।। 
पर्यायादृूणयेद्‌  भानि _ रोहिण्याद्य॑._चतुर्विधम्‌। 
स्थिर' भेष्वर्कसडक्रान्ति 'जैयं विष्णुपदाह्ययम्‌।।१३॥।। 
(२२)पु.-हविष्य, व.२-हविष:, व.३ हविष्या:। (२३ )पु.-वायसं। 
(२४)व.३,पु.-शर्करा। ( २५)पु.-च नोहवि:, व.३-बवतो हवि:। 
(२६)पु.-भागे। ( २७)क.-सुतः, व. १-सुप्तस्यं। 

(२८ )क.-क्रान्ति, व.१-सड्क्रमो। (२९ )व.१-भवेत्‌। 
(३०)व.१-अध्यं। (३१)व.१-मध्यं। (३२)व.१-रोहिण्यादि। 


(३३)व.१-चतुष्टयम्‌। (३४)पु.-मेषर्क। (३५)व.१-ज्ञेया। 


।। सड-क्रान्ति-अध्याय: ।। (अध्याय:१९) 
षडशीति 'मुखं ज्ञेयं द्विस्वभावेषु राशिषु। 

सौम्ययाम्यायने नूनं _ भवतो मृग“कर्किणौ।।१४॥।। 

* 'घटमेषभयोज्ञैंयं_ विषुव: सूर्यसडक्रम:। 

अह: सडक्र मणे पुण्यमहः कृत्स्न॑. प्रकीर्तितम्‌।।१५॥।। 
“ज्ात्री सडक्र मणे "'भानोर्व्यवस्था 'सडमक्रमे सदा। “ 
““अआक्रान्त्यां गतयो 'राश्योरन्तरालमहर्पते: ।।१६॥।। 
““विज्ञेयं बिम्बमध्यं तद्यदह: सन्महत्फलम्‌। 

सस्‍्नान॑ दान॑ ग्रहणवत्सौम्ययाम्यायने द्वये।।१७॥। 
(३६)व.१-मुखात्‌ ज्ञेया। (३७)व.३-भवतौ। (३८ )व.१-कर्किणो। 
(३९)व.१-तुलाधराज्ञेयो, व.२-घटमेषतयोज्ञेयं, व.३-घटमेषतयोज्ञेयो । 
(४० )व.२-विष्णुवत्‌ू, व.१-विषुवं, क.-विषुव:। (४१ )क.-मते। 


(४२)व.२-प्रकीर्तिता। (४३ )व.१-रात्रि। (४४ )पु.-मते। (४५ )क.- 
भानौ। 


(४६ )व.३-सर्वसड्क्रमे, व. १ -सूर्यसडमक्रम: । 
(४७)व.१-(अधिकम्‌ ) सस्यद्धि्भवित्तत्र मृगाद्रादितुष्टये। 


(४८ )पु.-आक्रान्त, व.१-आक्रान्तां। (४९ )व. १-राश्यां। 
(५०)व.१-(लोप: )श्लोक: क्र.९७-अ.। 


४०८ 


।। सड-क्रान्ति-अध्याय: ।। (अध्याय:१९) 
अतीत्य प्राप्य तत्काल॑ तथा कुर्याद्‌ ' झ्युसडक्रमः। 
सड्क्रान्तिष्वखिले' घ्वेव तत्काल: * पुण्यक: स्मृत:।।१८॥।। 
या याः सन्निहिता नाड्यस्तास्ता: पुण्यतमा: ''कलाः। 
यावद्भिरंशै: पुरतः सडक्रान्तेर्भानुभुक्तित:।।१९॥। 

भानो' रयनसड्क्रान्ति' स्तथा तद्राशिसडक्रम:। 
““सडक्रान्तिग्रहणरक्ष॒वा जन्मन्युभयपार्श्वयो:।।२० ।। 
*'नेष्टं त्रिषए शुभदं पर्यायाश्व॒ पुनः पुनः। 
*'हानिवृद्धि' स्थानहानिस्त  त्प्राप्ति' भौानुतः क्रमात्‌।।२१॥। 
(५१)व.१-तदा। (५२)व.१-दुपक्रम:। (५३) पु.-ष्वयं। 
(५४)व.१-पुण्यद:, व.३-पुण्यकाल:। 

(५५)व.२-फल:, व.१-स्मृत:, क.-वरश्च। (५६) पु.-रयनं। 
(५७)व.१-स्तदा। (५८)व.१-सडक््रान्तिग्रहणार्क्षे वा। 


(५९)पु.-नोष्लं, व.१-निष्ठें। (६० )व.१-पर्यायो5त्र, व. ३-पर्यायाच्च। 
(६१ )व.१-हानिर्वद्धिं:, ३-हानिवृद्धि:। (६२)व.३-स्थानं। 


(६३)क.-प्रतिनददति: । 
(६४ )व.३-भीरति:, व.२-मीरभि:, व.१-(रिक्तस्थानम्‌) । 


।। सड-क्रान्ति-अध्याय: ।। (अध्याय:१९) 
तिलोपरिलिखेच्चक्रं त्रित्रिशूलं त्रिकोणकम्‌|। 

तत्र "हेमादि निक्षिप्प द्द्याद्दोषापनुत्तये।।२२।। 

ताराबले न ''शीतांशुर्बलवान्‌ तद्वशाद्रवि:। 

बली 'सड्क्रममाणस्तु तद्दलाइलिन: खगा:।।२३॥।। 
यादूशेनेन्दुना भानो: सड्नक्रान्तिस्तादृशं॑ फलम्‌। 


नर: प्राप्नोति तद्राशे: शीतांशो: साध्व साधुत:।।२४।। 
**।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां सड्क्रान्त्यध्याय. एकोनविंशतितम:।। ।॥॥१९।। 
(६५)व.१-हेमादित:, क.-हेमक्षिप्प। (६६)पु.-सीशुर्बलवान्‌। 
(६७)व.३,क.(पाठभेद: )-सड-क्रमाणस्य वशाद्खेटाबलाधिका:, 
पु.-(पाठभेद: )सड-क्रमाणास्तदशात्खेटबलाधिक: । 
(६८ )व. ३,क.-साधु वा। 
(६९ )पु.-सड्क्रान्तिध्यायो एकोनविंश: ।॥, 
क.-इति सड्क्रान्तिध्यायो _ एकोनविंशति:।। 
व.३-इति सड्नक्रान्तिध्यायो एकोनविंशतिम:॥।॥, 
व.१-इति कश्यपसंहितायां ब्रह्मर्षिविरचितायां सड्क्रान्तिध्याय 
एकोनविंश:।।, व.२-इति सडक्रान्तिध्याय: एकोनविंशति:।। 


।। विंशतितमो5 ध्याय: । । 


४१० 


।। गोचराध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवस्‍क्ष्यामि सर्वेषां गोचरं बलम्‌। 
ज्ञातव्यं जन्मराशेस्तु निखिलं यद्‌ बलाबलमू।।१॥। 
हिमाद्रिविन्ध्ययोर्मध्ये वेधनं तद्ग्रहा लयात्‌। 
'श्रेष्ठों दिवाकर: षड्त्रिदशा येषु न विध्यते।।२॥। 
व्यार्किभि: खचरैरन्त्यनवमित्रात्मजै: स्थितै: । 
जम्मत्रिषष्टसप्तायदशमस्थ: शशी शुभ:।।३॥। 
विबुधै वि नवान्त्येषु मृत्य्वम्बुसस्थैर्न 'विध्यते। 
““त्रिषष्ठ _लाभगो भूमिसुतों यदि शुभप्रद: ।।४।। 
(१)व.१-वेधगोचरजं॑ फलम्‌। (२)व.२-(लोप: )श्लोक: क्र.२-अ-ब। 
(३)व.१-जया। (४)पु.-श्रेष्ठ| (५)व.१-बन्धुसुत। (६)पु.-हिं। 
(७)पु.-नवान्त्यस्तु, व.१-निवात्पस्व। (८ )व.२-स्थो। 


(९)व.१-विद्यते। (१० )व.१-त्रिषष्टा। (११ )पु.-लाभगौ। 


४११ 


।। गोचराध्याय: ।। (अध्याय:२० ) 
 'रिष्ट 'धर्मात्मजस्थानस्थितै: खेटैर्न विध्यते। 

शुभो ज्ञ: 'स्वाम्बु 'पप्मृत्यु दिगायस्थो न “िध्यते।।५।। 
* द्वित्यड्रायाष्टरि:फस्थै: खेचरे “यदि वेन्दुभि:। 
द्विपद्लसप्ततवमलाभस्थ: शुभदो गुरु:।।६।। 
रिःफाम्ब॒त्रिदशाष्टस्थैग्रहयदि न विध्यते। 

आसु ताष्टाह्लला भान्त्यस्थित:  श्रेष्ठो न विध्यते।।७।। 
मृत्यु:  सप्ताद्यान्त्येषु लाभस्त्रिरिपु 'संस्थितै:। 

त्रिषड्टलाभग: सौरि: शुभो यदि न विध्यते।।८।। 
(१२)व.१-अंश।( १३ )व. १-धर्माधर्मसुखस्व। (१४)व.१-ग्य। 
(१५)पु.-साम्बु। (१६)व.२-(लोपः ) स्वाम्बु, पु.-षड्‌। 
(१७)व.१-दशायस्थो। (१८ )व.१-विद्यते। 

(१९)पु.-धीत्र्य, व.१-धात्रय। (२०)व.१-र्ादुभिस्तदा, व.२-वान्दुभि: | 
(२१)व.१-तिष्ठाकला। (२२)व.१-भान्त्ये: २३ )व. ३-शुक्लो। 
(२४)व. १-सदाद्यष्वाड्लेषु, पु.-सप्ताद्यरंघाकेषु। ( २५)व.१-पुस्थितै: । 


(२६)व. १-शुभे। 


४१२ 


।। गोचराध्याय: ।। (अध्याय:२० ) 
_झूनधर्मात्मजस्थेन त्वेकेनैवोष्णरश्मिना। 
अपि विद्धो ग्रहः किश्वित्र ददाति शुभं फलम्‌।।९।। 
वामवेधविधानेन_ त्वशुभोषपि शुभ 'प्रद:। 
““अतस्तं द्विविध॑ वेधं॑ विचार्याथ बल॑ वदेत्‌।।१०॥। 
*3ज्ञात्वा /विविधान्वेधानू यो ग्रहज्ञो बल॑ वदेतू। 
स॒मृषा वचनाभाषी “'हास्यं याति जनै: सदा।।११॥। 
शुभे 'क्षितो . नेष्ट फल: शुभद: पापवीक्षित:। 
ग्रहाौ तौ निष्फलौ ज्ञेयौ शत्रुणा च विलोकि 'तौ।।१२।। 
( २७)व.१-रिफ: धर्मतनूजस्थैस्त्वेके। ( २८ )व. १ -वृद्धो । 
(२९ )व.१-फलम्‌। (३०) क.-अतस्तं हि, 

व.१-(अधिकम्‌) तस्माद्‌ वेध विचिन्त्याथ कथ्यते गोचरं फलम्‌। 


(३१)व.१-(पश्चात्‌ पाठभेद: ) अतस्तान्विविधान्वेधान्विचार्याथ फलं 
वदेत्‌। 


(३२)व.१- प्रज्ञात्वा। (३३ )व. १-विविधात्वेधात्‌ । 
( ३४)पु.-वचन, व.२-वचनम्‌। 
(३५)व.१-हासं। (३६)व.२-शक्षिते। (३७)व.१-नष्ट, व.२-तिष्य। 


(२८ )व.१-फलद:, क.-फल, पु.-फला। (३९ )व. १-त:। 


४१३ 


।। गोचराध्याय: ।। (अध्याय:२० ) 
““नीचगो रिपुराशिस्थश्चास्तमानं गतोडपि वा। 
शुभाशुभफलं दातुमशक्त: खेचर: सदा।।१३॥। 

ग्रहेषु विषमस्थेषु यत्नाच्छान्तिं समाचरेत्‌। 

हानिवृद्धि ग्रहा धीना तस्मा च्छेष्ठतमा ग्रहा: ।।१४॥।। 
सूर्यायानां च सन्तुष्टये माणिक्यं मौक्तिक॑ ततः। 
सुविद्रुम॑ मरकतं 'पुष्परागं च वज्ञकम्‌।।१५॥।। 


“नील गोमेदवैदूर्य धार्य शश्व हूढं क्रमात्‌।।१६॥।। 


/*।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


गोचराध्यायो विंशतितम:।। ।॥२०॥।। 


(४० )क.-रिपुगो, पु.-नीचगौ। (४१ )व.१-समारभेत्‌। (४२)व.१-ग्रहा। 

(४३)पु.,व. २-धीनं। (४४) पु.-च्छेय, व.१-सुपूज्यतमा। 

(४५)व.१.२,क.-पुष्य। (४६)व.३-नील। (४७)क.-शह्ढु। 

(४८ )व.१-यथा। 

(४९ )पु-गोचराध्यायो विंशति: ।।, व.३.-इति गोचराध्यायो विंशतिम: ।॥, 
क.-इति गोचराध्यायो विंशति: ।।, व.१-इति कश्यप संहितायां।॥, 
व.२-गोचराध्यायो विंशतिम: ।। 


४१४ 


।। एकविंशतितमो< ध्याय: ।। 

।। चन्द्राताराबलाध्याय: | । 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि चन्द्रताराबलं शुभम्‌। 
चन्द्रताराबलं हेतु: कार्यसिद्धम यथा नृणाम्‌।।१॥।। 
मासा दीन्दु: शुभो यस्य तत्प क्षं तस्य शोभनम्‌। 
कृष्णादीन्दाव शुभ तु शुभं॑ तद्ल्‍्यत्ययेउन्यथा।।२।। 
“शुभ: शशी शुक्‍्लपक्षे द्वितीयनवपञ्जमे। 
रिःफकर्माम्बुसंस्थथ्च॒ न॒ विद्धो गगनेचरै:।।३॥।॥।' 
(१)व.१-सदा। ( २)व.१-दिगौ। (३)व.१-शुभे। (४)व.१.३-क्षस्तस्य। 
(५)व.१-न:। (६)व.३-शुभं तद्‌। 

(७)पु.-तद्वृद्धयत्यये5न्यथा, व.३-तद्वृद्धयत्येडन्यथा, व.२-तेष्वये5न्यथा। 
(८ )व.२-शुभद:। 
(९)व.१-( श्लोक: क्र.३-पाठान्तरम्‌) 

जम्मत्रिषष्टदशमप्तमैकादशा: सदा। 


शुभकृच्छशिशुवित्त तु द्वितीयनवपश्ञम:।। 


४१७ 


।। चन्द्राताराबलाध्याय;।। ( अध्याय:२१ ) 
जन्मसम्पद्विप  रक्षेमप्रत्यकूसाधननैधना: । 

मित्र परममित्र॑ च जन्मभात्स्यु: पुनः पुनः।।४।। 
जन्मत्रिषद्च सप्ताख्यास्तारा नेष्टफलप्रदा:। 

अरिष्टपरिहाराय दद्यादेतद्‌ द्विजातये।।५॥।। 

छाग॑ गुडं च लवणं सतिल॑ काझ्जनं क्रमात्‌। 
शुक्लपक्षे बली चन्द्रस्ताग बलवतीतरे।।६।। 

चन्द्रस्य द्वादशावस्था राशौ राशौ यथाक्रमात्‌। 
 यत्रायां प्रश्नसमये संज्ञा तुल्यफल 'प्रदा।।७।। 
पष्ठिष्न॑ चन्द्रनक्षत्रं तत्कालघटिकान्वितम्‌। 
वेदघ्नमिषुवेदाप्त' मवस्थाभानु भाजिता।।८ ।। 
(१०)व.१-त्क्षेमा। (११)पु.,क.-परमं। (१२)व.१-सप्ताष्टास्तारा। 
(१३ )क.-जनन्‍्म राशौ | (१४ )व.३-यात्रार्थ | (१७)व.१-प्रदा:। 
(१६)क.-घष्टिभे। 


(१७)व.१-ममस्था। (१८ )व.१-भाजिता: | 


।। चन्द्राताराबलाध्याय:।। ( अध्याय: २१ ) 
प्रवासनष्टाख्यमृता जया हास्या रतिर्मुदा। 


* 'सुप्तिर्भुक्तिर्जणा कम्पा सुस्थितिर्नाम | सन्निभा:।।९॥।। 


*।। इति श्रीकश्यपनब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


चन्द्रताराबलाध्याय एकविंशतितम:।। ।॥।२१॥। 

(१९)क.-सुप्तं। (२० )व. २-सन्निभा:। 

(२१ )पु.,व.२-चन्द्रताराबलाध्याय एकविंशति: ।॥, 
व.१-इति कश्यपसंहितायां चन्द्रताराबलाध्याय: एकविंशतिम: ।॥, 
व.३-३इति चन्द्रताराबलाध्याय एकविंशतिम:।॥, 


क.-इति चन्द्रताराबलाध्याय एकविंशति:।। 


४१७ 


। | द्वाविंशतितमो 5 ध्याय: ।। 


।। सर्वलग्नाध्याय: ।। 
अथात:ः सम्प्रवक्ष्यामि सर्वलग्नगुणं शुभम्‌। 
प्रत्येक सर्वकार्याणां तत्तत्कार्यप्र सिद्धये।।१।। 
पट्टबन्धनयानोग्रभूषणं सन्धिविग्रहम्‌। 
आहवाकरधात्वादिमेषलग्ने प्रसिद्धयति।।२।। 

* “मड़लस्थिरवेश्याम्बुवाणिज्यं पशुकर्म यत्‌। 

कृषिसड्गग्रहधान्याद्य॑ वृषलग्ने प्रसिद्धयति।।३।। 

“कलाविज्ञानशिल्पाश्व॒ भूषणाहवसंश्रयम्‌। 

मड़लं त्वभिषेकाद्य कर्तव्यं मिथुनोदये।।४।। 

(१)व.१-(लोप: )-णां तत्तत्कार्यप्र (२ )क.-सिद्धयते। 

(३)पु.-(पाठभेद: ) मद्गलं॑ स्थिरतोयं च वेश्मकर्म विभूषणम्‌। 
कृषिवाणिज्यपश्चादि वृषलग्ने प्रसिद्धयति।। 

(४)व.३-मड़ला। 

(५)व.१.२.३-(पाठान्तरम्‌) संश्रयाहवशिल्पाश्व कलाविज्ञानभूषणम्‌।, 


क.-संश्रयाहवोशिल्पाश्व कलाविज्ञानभूषणम्‌ | 


४१८ 


।। सर्वलग्नाध्याय: ।। (अध्याय: २२) 
वापीकूपतडागादिवारिबन्धनमोक्षणम्‌। 

पौष्टिक 'लिपिलेखाद्य॑ कर्तव्यं कर्कटोदये।।५।। 
धान्येक्षुकृषिवाणिज्यसीरसेवाभिषेचनम्‌ । 

भूषणं साहसाद्यं यत्सिंहलग्ने प्रसिद्धयति।।६।। 

मड्गल॑ शिल्पविद्याश्व चरस्थिरविभूषणम्‌| 
कृषिपौष्टिकवाणिज्यं कन्यालग्ने प्रसिद्धयति।।७।। 
तुलाभाण्डाश्रितं कार्य पण्यकृष्यँ/ च भूषणम्‌। 
निखिल मड़लं॑ यात्रा तुलालग्ने प्रसिद्धयति।।८।। 
स्थिरकर्माखिलं सेवापण्य 'कृष्यभिषेचनम्‌। 

भूषणं क्रौर्यसड्य्रामं॑ कर्तव्यं वृश्चिकोदये।।९।। 
(६)व.१-कर्मयत्किल्चित्सरव॑सिद्धदति कर्किणि। 
(७)व.१-सड्य्रहाय। 

(८ )क.-(समाक्षर लोप: ) श्र (श्लो.क्र.८) तः पण्य (श्लो.क्र.९)। 
(९ )व.३-कृता। 


(१०)व. १ -चौर्य। 


४१९ 


।। सर्वलग्नाध्याय: ।। (अध्याय: २२) 
“मड्लाश्रेभसड्ग्रामशिल्पा नि च कला 'खिला:। 
 शस्त्रारत्रकृषिवाणिज्यं कर्तव्यं कार्मुकोदये।।१०।। 
कृषियात्राहवाश्वे भवा "रिबन्धनमोचनम्‌। 
सन्धिविग्रहभूषाद्य॑ कर्तव्य॑ मकरोदये।।११॥। 

वाणिज्यं कृषिशिल्पाद्यं तोयकर्माखिलं च यत्‌। 
स्थिरभूषण “वस्त्राद्य॑ कर्तव्य॑ कलशोदये।।१२॥। 
माड़ल्यकृषिसेवाश्व 'भूषणं क्रयविक्रयम्‌। 
““जयकर्माखिलं शिल्पकार्य मीनोदये . हितम्‌।।१३॥।। 
““यथोदितानि 'कर्माण तथा सिद्धयन्ति तानि वै। 
पापैरयुक्तदृष्टेषु मेषादिषु च राशिषु।।१४॥।। 


(११) व.३-(लोप: ) श्लोक: क्र.९१०। (१२)व.१-चित्र। (१३ )क.- 
खिलम्‌। 


(१४)व.१-वस्त्रा। (१५)पु.-वार। (१६)व.३-वास्ताद्यं। (१७)व.२- 
भूषण:। 


(१८)व.१-जल। (१९ )व.१-शुभम्‌। (२० )व.३-तथो। 


(२१ )व.१.२,क.-कार्याणि। 


४२० 


।। सर्वलग्नाध्याय: ।। (अध्याय: २२) 
“ नयुग्मोकर्किकन्यान्त्यघटकार्मुकराशय: । 
_*शुभाशुभत्वाच्छुभदास्त्वितरा: पापराशय:।।१५।। 

पापग्रहा क्षीण चन्द्रकुजा 'क्यर्काश्व॒तैर्युताः। 
“बुधोषपि . स्यात्पूर्णचन्द्रजीवशुक्रा: शुभग्रहा: ।।१६॥।। 
सौम्योग्रतैषां राशीनां प्रकृतया न भवत्यलम्‌। 
शुभाशुभग्रहाणां च संयुक्तेन क्षितेन वा।।१७।। 
अपि स्‍सौम्येक्षित युतः क्रूरराशि: शुभ प्रद:। 
क्ररेक्षिययुत: सौम्यराशिरप्यशुभप्रदा: ।।१८।। 
(२२)व.३,क.-नृयुग्म, व.१.२-नृयुगो। (२३)व. १-शुभाशुभत्वाशुभ। 
(२४)व.१-चन्द्रा। (२५)व.१,क.-कर्कािश्च। (२६)क.-बुधे। 


(२७)व.१-पूर्णचन्द्रज्ञगीव, क.-स्यान्नचत्त्वाद्‌ गुरुशुक्रा, व.३- 
स्यान्नचन्द्रवत्‌। 


(२८ )क.-संयुक्तोनेक्षितेन वा, व.३-संयोगेनेक्षणेन वा। 
(२९ )व.१.३-सौम्यो। 
(३०)पु.-युत। (३१)पु.-प्रदा:। 


४२१ 


।। सर्वलग्नाध्याय: ।। (अध्याय:२२) 
ग्रहा सनावलोकाभ्यां राशेर्भावो<नुवर्तते। 

ग्रहो5 थतद्विहिनोडइसौ. स्वभाव मुपसर्पति।।१९॥। 

आदौ सम्पूर्णफलदं मध्ये मध्यफलप्रदम्‌। 

अन्ते तुच्छफलं लग्नं सर्वस्मि' न्‍्नेवमेव हि।।२०।। 


**च शुद्धे धर्मात्म' जेडष्टमे। 


चरलग्ने चरांशे 
द्रव्यनिक्षेपणं कार्य प्रत्यागमन वाज्छितै:।।२१॥।। 
चरे “चरांशके लग्ने बुधेनेक्षितसंयुते। 

दशमस्थे भूमिपुत्रे चौर्यकाल: प्रकीर्तित:।।२२॥।। 
दशमैकादशे सूर्य कुजे वा शुभलग्नके। 
““विद्यायुधाभ्यां संयुकतं सेवाकर्मापि सिद्धयति।।२३।। 


(३२)व.१-सन्ना। (३३)व.१-मनु। (३४)व.२-न्‍न च सदैवहि। 
(३५)क.-षु। (३६)व.१-जाष्टमे। 
(३७)व.१-काडशक्षणा। 
(३८ )व.१-चरांशलग्ने च। (३९ )क.-सूर्यो । 
(४० )क.-युद्धविद्यासंयुक्त:, 
व.२-खिषायुधान्यासुयुक्ता, 
व.१-विद्यासुधाभ्यासरत : । 


४२२ 


।। सर्वलग्नाध्याय: ।। (अध्याय: २२) 
शुभग्रहांशके लग्ने नैधने शुद्धिसंयुते। 

क्षावृद्धि: क्रिया: शस्ता: पशूनां पशुराशिषु।।२४।। 
““गुरुलग्ने चतुर्थेडके धर्मारम्भ: प्रशस्यते। 

दशमेउके गुरो लग्ने त्वभिचार: प्रशस्यते।।२५॥।। 
चन्द्रोदये चन्द्रवारे केन्द्रस्थे देवपूजिते। 
““रससड्ग्ग्रहोडईभिहित: कर्कटेंड्शे विशेषतः।।२६॥।। 
““प्रत्रज्यायोगे स्थिरभे कर्मगे देवपूजिते। 
दीक्षामुम॒क्षोर्धर्मस्थै: क्रूर: 'कार्यविलोकितै: ।।२७।। 
श्रुतिस्मृतिपुराणादिप्रोक्तानां धर्मकर्मणाम्‌। 

गुरु ज्ञलग्नवर्गेषु प्रारम्भस्तद्बले सति।।२८।। 
(४१ )व.१-राक्षा। (४२)क.-करा। (४३)व.१-गुरौ। 

(४४ )व.१-रसानां सडःग्ग्रह: शस्त:, क.-सड्ग्ग्रहसिद्धि: स्यात्‌। 
(४५ )व. १-प्रवज्य । 


(४६ )व.३,क.-कार्यावलोकितै:। (४७)व.१-ज्ञा। 


४२३ 


।। सर्वलग्नाध्याय: ।। (अध्याय: २२) 

लग्न धर्म गते “सौम्य' गुरौ वा “हिमदीधितौ। 

तयोर्वर्गस्थि' ते शिल्पकर्मारम्भ: प्रशस्यते।।२९॥।। 

पापग्रहोदयं हित्वा बुधराशिगते विधौ। 

शुभेषूदयसंस्थेषु ज्ञानस्य ग्रहणं शुभम्‌।।३०।। 

“जलग्नसंस्थे “बुधे केन्द्रे “बुधराशौ तु वीक्षिते। 

शुभग्रहैश्वतुर्थस्थै' नाट्यारम्भ: प्रशस्यते।।३१॥।। 

दशमैकादशे राशौ लग्नगे “जन्मलग्नतः। 

विक्तक्रेन्द्रत्रिकोणस्थै: पण्यकर्म घट विना।।३२।। 

(४८ )व.१-कर्म। (४९ )व.३-युते, क.-गतै:। (५० )व. ३,क.-सौम्ये। 

(५१)व.१-जीवे। (५२)व.१-सुरमन्त्रिणौ। 

(५३)व.१-(समाक्षर लोप: ) श्लोक: क्र.२९क.(ते...) तः 
श्लोक: क्र.३०क. (...स्थ) पर्यन्त। 


(५४)व.३-लग्ने। (५५)व.१-शुभेचन्द्रे, ब.२.३-बुधे चद्दे। 
(५६)व.१-जञ्ञ। 


(५७)व.३-नाड्या। (५८ )पु.,क.-न स। 


४२४ 


।। सर्वलग्नाध्याय: ।। (अध्याय: २२) 
“'गुरुज्े वा लग्नगते शुक्रे कर्मगते विधौ। 

““आप्यभे जलकार्या णामारम्भ: सिद्धिंद: स्मृत:।।३३।। 
षट्सप्ताष्टान्त्यशुद्धे/ च बलिन: शुभखेचरा:। 

आयुर्वद्धि करे योगे  कर्तव्या' श्चोषधिक्रिया: ।।३४॥।। 
भाग्ये 'पुष्ये समैत्रे च लग्ने शुक्रे क्षिते युते। 
करणे तैतिलेड्ष्टम्यां द्वादश्यां सन्धिरिष्यते।।३५॥।। 
सक्रूरे  क्रूरवर्गस्थे चन्द्रे 'बलिनि बोधने। 

““अरिष्टयोगे “कर्तव्यस्त्वाभि' 'चा रो निरधने।।३६॥।। 
(५९)व.१.३-गुरौज्ञे। (६० )व.१-आप्यगे। (६१)व.२,पु.-णि आरम्भ: । 
(६२)व.१-प्रदे। (६३ )व.२-कर्तव्यं। (६४)व.२.३,क.-त्वौषध। 
(६५)व.१-पौष्णे च मैत्रे च। (६६)पु.-चलिनि। (६७)व.१-रिष्टयोगेषु। 
(६८ )व.१-कर्त्तव्योह्य | 


(६९ )व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र.३६-ड(चारो..) तः श्लोक: 
क्र.३७ड( ..खे)। 


(७० )क.-चारेनिरोधने, व.२-चारोनरैधने। 


डर५ 


।। सर्वलग्नाध्याय: ।। (अध्याय:२२) 
गुराौ लग्नगते शुक्रे बलिन्याप्योदये विधौ। 
शस्ता कृषिक्रिया तत्र दुर्बलै: क्रूरखेचरै: ।।३७॥।। 
आदी प्रकल्पयेत्सर्व लग्ने कर्तुर्विधोर्बलम्‌। 
बलो पपन्ने शशिनि सन्त्यन्ये बलिनो ग्रहा:।।३८॥।। 
चन्द्रस्य बलमाधारमाधेयं चान्यखेट  जम्‌। 
आधारे सुस्थिरे *'भूते ' व्याधेयं द्योत्यते | खिलम्‌।।३९।। 
शुभदो यदि शीतांशुग्रहा: सर्वे शुभप्रदा:। 
लग्नोदितां' 'शके ““पुष्यफलदस्तानतिक्रम: |।४० ।। 
(७१ )व.१-विनैग्ने। (७२)पु.-पवन्ते, व.३-पन्नो। (७३ )व. २-वान्य। 
(७४)व.३-ज्ञम्‌। (७५)पु.-मूर्तेत (७६)व.३-प्याधेयं, व.२-व्यामेवं। 
(७७)पु.-किल। 
(७८ )व.१-( अधिकम्‌) -स चाशुभप्रदोयत्र ते सर्वेजप्यशुभप्रदा: । 
(७९ )व.२-शगो। (८० )व.३-पुष्पफलवेस्ताननिक्रम:, 


व.१-पुष्य फलवेश्मानतिक्रम:, व.२-लग्नफलदस्तानतिक्रम: ।। 


४२६ 


।। सर्वलग्नाध्याय: ।। (अध्याय: २२) 


ग्रहों द्वितीयग: शेषस्थानेष्वेव॑ प्रकल्पयेत्‌ | 

एवं “लग्नं ग्रहान्‌ ज्ञात्वा “ भावत: पूर्ववन्नयेत्‌।।४१॥।। 
प्राय: शुभग्रहास्त्वष्टरि:फस्थास्त्वशुभप्रदा:। 

“*पापाख्रिकोर्ण केन्द्रान्त्यमृत्युस्थास्त्वशुभप्रदा: । ।४२॥।। 

“पूर्ण: “ क्षीणोषपि वा चन्द्रों लग्ने सर्वत्र गर्हितः। 

जन्मभा “दष्टम॑ लग्नं त्यजेत्सौम्या “न्वितेषपि /च।।४३॥।। 
तथैवाष्टमराशि “श्र॒ गर्हित: सर्वकर्मसु। 

न लकभ्यतेडल्पदिवसैलग्नं॑ सर्वगुणान्वितम्‌।।४४।। 

दोषाल्पत्वे गुणाधिक्ये स कालो महुलप्रद: |।४५॥।। 


**।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 
सर्वलग्नाध्यायो द्वाविंशतितम:।।_ ॥।२२।। 


(८१ )व.३-लग्न। (८२)पु.-भावना। (८३)व.१-प्राय: । 
(८४)व.१-केन्द्रासमृत्युस्था। (८५)पु.-पूर्णा। (८६)पु.-क्रीणो। 
(८७)पु.-दमृगं। (८८ )पु.-वितो5पि,व. १-चिते च। 
(८९)व.२.३.१,क.-तत्‌। (९०)व.१-स्तु। 
(९१ )पु.-सर्वलग्नाध्यायो द्वाविंश:।॥, 

व.२-सर्वलग्नाध्यायो द्वाविंशति:।॥ 

व.१-इति कश्यपसंहितायां सर्वलग्नाध्याय: द्वाविंश:।॥, 

क.-इति सर्वलग्नाध्यायो द्वाविंशति:।॥, 

व.३-इति लग्नाध्यायो द्वाविंशतिम:।। 


४२७ 


।। त्रयाविंशतितमो5 ध्याय: । । 


।। प्रथमार्तवाधानाध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि नारीणां प्रथमार्तव म्‌। 
शुभाशुभफल प्राप्तिस्तद्शाच्च भवेद्यत: ।।१।। 
ल ग्नपग्चाड्रवशतो ज्ञातव्या सा शुभाशु भा। 
“पृच्छकस्य॒ तु॒लग्ना'तु निधन'स्थे विधा यदि।।२।। 
पापग्रहेक्षि ते युक्ते सा नारी दुर्भगाधवा। 
तस्मिन्‌ चन्द्रे कुजयुते लग्ने पापग्र हे यदि।।३।। 
व्याधि योनि: पितृगृहे पतिमुक्ता स्थिता सदा। 
अष्टमी षष्ठ्यमा रिक्ता द्वादशशी सडक्रमे5 पि वा।।४।। 
वैधू तौ  व्यतीपाते च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययो:। 
वि छ्ां सन्ध्यासु निद्रायां दुर्भगा प्रथमार्त "वा।।५॥। 
(१)क.-व। (२)क.-ग्नं। (३ )व.१-भम्‌। (४)व.१-बृश्चिकस्य। 
(५)व.१-स्तु। (६)क.-स्थो। (७)व.१-त युकतं। (८ )व.१-हो। 
(९)व.३,क.-च्छोणी, व.२-श्रोणी। (१०)व.१-घषु। (११)व.१.२-च। 


(१२)पु.-ति। (१३)व.१-च व्यतिपाते। (१४)पु.-छ्या। (१५)व.१- 
वे। 


४२८ 


।। प्रथमार्तवाधानाध्याय : ।। ( अध्याय:२३ ) 
“ 'रोगिणी रविवारे तु सोमवारे पतित्र ता। 
दुःखिता भौमवारे तु ब॒ुधे सौभाग्यसंयुता।।६।। 
“'श्रीसंयुता गुरोवरि पतिभक्ता  भृगोर्दिनि। 
मलिना मन्दवारे तु रात्राविपि तथैव च।।७।। 
मानिनी श्रीयुता भो गा सुभ गा बन्धुपूजि 'ता। 
सौख्यान्विता पुत्रवती पतिभक्ता च दखभे।।८।। 
*काकवन्ध्या परप्रेष्या दुःशीला स्वैरिणी खला। 
स्वगर्भ 'पातनरता “याम्यभे “बहुभाषिणी।।९।। 
(१६)व.३-रोहिणी। (१७)व.२-त:। (१८ )व. २-च। 
(१९)व.१-पतिभक्‍ता। (२०)व.१-श्रीयुता। (२१)व. २- भृगुवासरे। 


(२२)व.१-२क,-गी। (२३)व६१-सुभगां। (२४)व६१ -बधू। 
(२५)व.१-ता:। 


( २६)व.१-कामबन्धा। ( २७)व.१-पाततत्परा। ( २८ )व. १ -दुर्भगा | 


(२९)व.१-याम्यभे सति। 


४२९ 


।। प्रथमार्तवाधानाध्याय : ।। ( अध्याय:२३ ) 
मृतप्रजा परप्रेष्या परसन्तानसंयुता। 

परपुरुषतता भोगी मानयुक्ता च वह्िभे।।१०।। 

*“सुरूपा सुभगा मानी पतिभक्‍्ता  सुपुत्रिणी। 
*“श्रीसंयुता स्थिता ज्ञानी मन्दगामी च पपितृभे।।११॥। 
पतिब्रता सुपुत्राहद्या _ मानी सर्वम 'हासती। 

““भोगी कर्मरता ज्ञानी चन्द्रभे शीघ्रगामिनी।।१२।। 
“चलब्रता खला 'कष्टा रजोगुणसमन्विता। 

वन्ध्या पितृगृहा सकता व्यस "नी रौद्रभे 'सति।।१३॥।। 


(३०)व.२-(लोप: )सुरुपा। (३१ )मानिनी। (३२)व.१-(लोप: ) 
पतिभकक्‍्ता। 


(३३)व.१-सर्षहासिनी। (३४)व.१-श्रीयुतावास्थिरा। (३५)क.,व. ३- 
मानी। 


(३६)व.१-मद। (३७)व.१.२.३,क.-धातृ। (३८ )व. १-मानिनी। 
(३९)व.१-हासिनी। (४० )व.१-भोग। (४१ )पु.-चान्द्रभे। 
(४२)पु.-वल, व.१-वरा। (४३)व.१.२-केष्ट, व.३-कष्टा। 


(४४ )पु.-श। (४५ )व.१-ना। (४६ )व.१-सदा, व. ३,क.-तथा। 


४३० 


।। प्रथमार्तवाधानाध्याय: ।। ( अध्याय: २३) 
कुलाचाररता मानी पतिभक्ता सुपुत्रिणी। 

सुभगा धनिनी भोगी कुटिलादितिभे सति।।१४॥।। 
प्रचण्डकामा पि सती “सुपुत्रा » भ्रातृमोदिनी। 
यशस्विनी धनी भोगी बहुव्ययपरेज्यभे।।१५।। 
अलसा “'निर्धना कामी पुंश्लली कप'टी 'खला। 
दुःसन्तानवती दुःखी परकार्यरताहिभे।।१६॥।। 

मानी कलासु निपुणा “'गेयज्ञा शत्रुसूदिनी। 

पितृ' वैश्मरता साध्वी “पतिभक्ता च पैतृभे।।१७॥। 
“क्रुद्धा *च 'क्लेशदा वन्ध्या परकार्यरता खला। 
निशान्धा पुंश्वली जाता दोर्भाग्या भगदैवते।।१८।। 


(४७)व.१-धननी, पु.-धनिनो, क.-सुधनी। (४८ )व.३,क.-गा। 
(४९ )क.-न। (५०)व.१-पुत्रभर्त। (५१ )व. १-प्रमोदिनी। 
(५२)पु.-निर्धणा। (५३)व.१-टे। (५४)व.१-क्षणा। 
(५५)व.१-नयज्ञा, क.-नेयज्ञा। (५६)व.१-मातृ। (५७)व. २-भर्द। 
(५८ )व.३,क.-कृसा, व.१-वृद्धा। (५९ )व.१-क्ले। 


(६०)व.२.३, क.-शसहा। 


४३१ 


।। प्रथमार्तवाधाना5 ध्याय:।।  (अध्याय:२३) 
बन्धुपूज्या पुत्रवती धर्मशक्ता दृढकब्रता। 
पितृमातृजनैर्युक्ता  विवैरार्यमभे सति।।१९॥।। 

बहुपुत्रा बहुधना  निर्दोषा  बहुभागिनी। 
व्यवहारकलाभिज्ञा भर्तृपृूज्या च हस्तभे।।२०।। 

आढ्या वाणिज्य कुशला निपुणा चित्रकर्म 'सु। 

कामी  भोगपरा दक्षा सुशीला चित्रभे सति।।२१॥। 
पुत्रपौत्र वती साध्वी कलाभिज्ञा धनान्विता। 
““साधुप्रिया  धर्मशक्ता भोगिनी तु श्रुवायुभे।।२२।। 
परपुरुषरता दुष्ट नीचकर्मरता खला। 

“दुष्पुत्रा | मलिना कष्टा द्विदैवर्श्ष च दुर्भगा।।२३।। 
(६१ )व.१-विवेकार्य। (६२ )व.१-निद्वेष्या। (६३ )व. ३,क.-भोग। 
(६४)व.१-कुशता। (६५)व.१-णि। (६६ )व. ३-भोगरता, क.-योग। 
(६७)व.१-युता। (६८ )व. १-धर्म। (६९ )व. १ -साधुचेष्टा, क.-साधुसष्टा । 
(७० )व.३-रुकपपाशुभे, व.१-मारुतक्क्षके। (७१)व.१-अ। 
(७२)व.२-मलिनी। (७३)व.१-क्रुद्धा, व.२-वन्ध्या। (७४ )व.१- 


दुर्मदा। 


४३२ 


।। प्रथमार्तवाधाना5 ध्याय:।।  (अध्याय:२३) 
पति 'पक्षार्चित कान्‍ता “सुपुत्रा सुभगा नना। 
स्वकुलाचारनिरता गुणाढ्या मित्रभे सति।।२४।। 
दुष्पु्रा दुर्भा क्लेशी दुश्चरित्रता “व्यसू। 
“'इन्द्रभे रोगसंयुक्ता नीचकर्म परा व्ययी।॥२५।। 
परदुःखोपशम ना स्वकार्यनिरता “सती। 
पुत्रारोग्यवती “'भोगी नै'ऋतर्क्ष “विपुत्रिणी।।२६।। 
क्ररकर्मता दुःखी “छ्न 'पापाश्व॒लालसा। 
“दीर्घामी च दुष्पुत्रा तोयक्षे दुर्मा ,जडा।।२७।। 
(७५)व.१-ब्रता। (७६)व. १-सुत्रत्री। (७७ )व.१-धनी, क.-मिनी। 
(७८ )व.२-केशी। (७९ )व. २-चरित्र्यरमा। (८० )पु.-वसु, व.१-न्यस:। 
(८१)व.१-ऐ। (८२)व.१-रता। (८३)व.१-नी। (८४ )पु.-सदा। 
(८५)व.१-भागी। (८६)व.१-ऋत्य। (८७)व.१-सुपुत्रिणी। 
(८८)व.१-छिन्र। (८९)पु.-पार्थखलालसा, व.१-पापसुषाखला: । 

(९० )व.१-दोषगासा, व.२-दीर्धकामा। (९१ )क.-बहु। 


(९२)व.१-जिका। 


४र३ 


।। प्रथमार्तवाधाना5 ध्याय:।। (अध्याय: २३) 
“भोगसौभाग्यसंयुक्ता सुपुत्रा "सुभगा स''ती। 
कुशला ससर्वकार्यषु वैश्वभे पतिपूजिता।।२८।। 
धर्न धान्या ढसुपुत्राद्या  भामिनी  भोगभागिनी। 
पतिप्रिया .. बन्धुपूज्या धर्मज्ञा श्रवणे सति।।२९।। 
धनधान्यागमपरा सुपुत्रा बन्धुपूजिता। 
साध्वी सर्वगुणोपेता वसुभे पतिमोदिनी।।३०।। 
बहुपुत्रा गुणणतती धनिनी “मानिनी  सती। 
स्वकुलाचारनिरता वारुणे भोग “*दायिनी।।३१॥।। 
(९३)व.२-भाग्य। (९४)व.१-बन्धुपूजिता:। (९५) पु.-ते। 
(९६)पु.-खिलक्रोधेषु। (९७)व.१-परि। (९८ )व. २-न्‍्य। 

(९९ )व.१-गमप्रीता। 

(१०० )क.-मतिनी, व.१-सुपुत्री। (१०१ )व.१-बन्धुपूजिता। 
(१०२)व.१-मानयुक्ता। (१०३)व.१-मननी। (१०४) पु.-सति। 


(१०५)व.१-भामिनी। 


४३४ 


।। प्रथमार्तवाधाना5 ध्याय:।। (अध्याय: २३) 
शिल्पकार्यरता  'क्रोधी निपुणा अ्यूतकर्मणि। 


बन्ध “की बन्धु  'रिष्टेष्टा पूर्वाभाद्रपदे खला।।३२।। 


१११ १ 


पतिभक्ता  दृढब्रता। 


 “बन्धुप्रिया . धर्मनिरता 'हिर्बुध्न्ये . धनिनी सती।।३३॥।। 
धनधा नन्‍याकुला साध्वी कामिनी बहुपुत्रिणी। 


““पुत्रसौभाग्यसंयुक्ता 


पति 'भक्ता बबन्धुपूज्या गुणैर्युक्ता च  पौष्णभे।।३४।। 
(१०६)व.१,क.-क्रोधा। (१०७)व.१.२-धूर्तकर्मसु। 


(१०८ )व.३-कीं, व.२-कं। (१०९ )व.१-विद्ठेषी, पु.-रिष्टष्टा, व. ३-रिष्टरं। 
(११०)व.१-परदु:खोपरा। (१११ )व.१-मनी स्वकार्यनिरता। 


(११२)व.१-सती। 


(११३)क.-बंधुव्यो, पु.....पूर्वा, व.३-बन्धुर्त्या। (११४)व.१-धर्मरता। 
(११५)व.१-चाहिर्ब॑ध्न्यो। 


(११६)व.१-धनी, पु.-यमिनी, क.-यननी। 
(११७)व.१ -नन्‍्य। 
(११८ )व.३-षड। (११९ )व.३-र्भ। 


(१२० )व.१-पूषपे। 


ड३५ 


।। प्रथमार्तवाधाना5 ध्याय:।।  (अध्याय:२३) 
पापग्र। 'हलयो ' नेष्टपापग्रहयु' तोडषपि वा। 
 “निन्येषपि दिनवारक्षे  नाचरेत्तत्र मक़लमू।।३५।। 
तस्मात्सम्य_ ग्व्यधार्योड्यं__सम्यग्मड्जलमाचरेत्‌।।३६।। 
तिथिवासरधिष्ण्येषु पुष्पं॑ निन्द्येषु दृश्यते। 

 गमनं वज्यित्तत्र पुनः शस्तेषु दर्शनात्‌।।३७।। 
दोषापनुत्तये होम॑ 'घृतं दूर्वातिलाक्षतै:। 
कुर्यादशेत्तरशतं गायत्रया च पृथक्‌ पृथक्‌।।३८।। 
_* 'स्वर्णगोभूतिलानान्दद्याद्‌ू वि. प्रेभ्यश्च॒ स्वशक्तित:। 
अनेन विधिना चैव तस्माद्‌ दोषात्प्रमुच्यते।।३९।। 


(१२१)व.१-हालयं। (१२२)व.१-तेष्टं, व.३-ष्ट:। (१२३)व.१-तं च 
यत्‌। (१२४ )व.१-निन्दिते, क.-निन्द्यो। (१२५)क.-निज। (१२६)व.३- 
न वदेत्‌। (१२७)पु.-ग्विचार्याय, क.-र्यार्थ। (१२८ )व.१- 
तस्मिन्मड्गलमाचरेत्‌। 


(१२९)पु.-गणनं। (१३०) पु.-द्युतं। 
(१३१)पु.-(पाठभेद: )स्वस्वर्णगोधूमतिलानान्दद्यान्‌, 

व. १-स्वर्णगोभूहिरण्यानि, क.-स्वर्णगो। 
(१३२)व.१-प्राय। 


४३६ 


।। प्रथमार्तवाधाना5 ध्याय:।।  (अध्याय:२३) 


चतुर्थेहनि वा स्पृश्या रजोदर्शनतः स्त्रिय:। 


१३४ 


पञ्चमेहडनि शुद्धा सा 'देवकर्मण 'पैतृके।।४०।। 


त्यक्त्वा पर्वतिथिं. मूल “माश्लेषां पैत्रय्भं॑ त्वि “ह। 
आधानकाललग्ने च 'चन्द्रेजप्यो' "जांश राशिके।।४१।। 


पुंग्रहैवीक्षिते . युग्मतिथौ पत्नीं च कामयेत्‌। 


१४४ 


पुंजन्मव्यत्यये. खस्री . स्यान्मिश्रे षण्ढा स्‍्यथ सम्भव: ।।४२।। 


निर्बीजा '"नां समायोगा  'विदृशामिव निष्फला:। 


१४८ १४९ 


कान्ताकटक्ष “दृक्‍्पा हे 


तादू वशीकृतजग 'त्वया।।४३॥।। 


(१३३)व.१-चा। (१३४)व.३-स्युर। (१३५)व.१-दैवेपित््ये च। 
(१३६)व.१-कर्मणि।( १३७)क.-मश्ले। (१३८ )क.-ह:। 
(१३९)व.१-उच्चराशिं, पु.-चन्द्र। (१४० )व.१-गते। 

(१४१ )व.१-रवौ। 

(१४२)व.१.२-युग्मे। (१४३)व.१-ण्यान्‌। (१४४) पु.-स्तु। 
(१४५ )क.-नाममी योगा। (१४६ )व. १,पु.-विभृशामिव। 
(१४७)व.२-निष्फलम्‌। (१४८ )क.-दृश्या ता। 


(१४९ )व.२-तवशी, क.-नशी। (१५० )क.-तत्रम्‌। 


४३७ 


।। प्रथमार्तवाधाना5 ध्याय:।।  (अध्याय:२३) 


555 ।। इति श्रीकश्यपन्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


प्रथमार्तवाधानाध्यायख्रयोविंशतम: || ।॥२३॥।। 


(१५१ )पु.-प्रथमार््तवाधानाध्यायस्रयोविंश: । |, 
व.१-इति कश्यपसंहितायां रजोदर्शनाधानध्याय: त्रयोविंश: ।॥ 
व.२-प्रथमाध्यायस्त्रयोविंशति: ।॥, 
क.-इति प्रथमार्तवाधानाध्यायस्त्र्योविंशति: ।॥, 


व.३-३ति प्रथमार्तवाधानाध्यायस्त्योविंशतिम: ।। 


ड३८ 


।। चतुर्विशतितमो5 ध्याय: ।। 


।। सीमन्ताध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि सीमन्तोन्नयनं शुभम्‌। 
“व्यक्तगर्भ 'पुंसवन॑ कृत्वा कार्य यथाविधि।।१॥। 
मासे चतुर्थ षष्ठे वा कर्तव्यं त्वष्टमेषपि वा। 
शुक्लपक्षादिदिव सं रिक्तां '“पक्षस्य मध्यगाम्‌।।२।। 
तिथि-नत्यर्कभूसूनुसुरेज्यानां च वासरे। 
पापैरसंयु क्तक्षिप्रचराचरमृदुडुषु । । ३ ।। “ 
पश्चाड्रशुद्धिदिवसे चन्द्रताराबलान्विते। 
“मासेश्वे बलोपेते नासतगे न पराजिते।।४॥।। 
(१)व.१-गर्भ व्यक्ते। (२)पु.-समासेन। (३)व.१-कार्य तु नवमे। 
(४)व.२-सान्‌। (५)व.१-पक्षान्त्य। (६)व.१-मध्यमाम्‌, व. २-मध्यमम्‌। 
(७)व.३,क.-थिं। (८)व.१.३,क.-त्यक्त्वार्क। (९)व.१-ते। 
(१०)व.२-(लोप: ) श्लोक: क्र.-३ तः श्लोक: क्र.४अ-ब। 
(११)पु.-मासेशे त्व, व.३-मासेश्वरो। (१२)व.१-स्वरे। 


(१३)व.३-बले। 


४३९ 


।। सीमन्ताध्याय: ।। (अध्याय: २४) 
आधानतो  मासपा: स्यु: शुक्रारेज्यार्करात्रि 'पा:। 
सौरज्ञाधानलग्नेशचन्द्रा 'कस्तद्वशात्फलम्‌।।५ ।। 
““ओजांशवो “जराशौ  'च शुभग्रहयुतेक्षिते। 

“न नैधने त्योरल ग्ने नैधने  शुद्धिसंयुते।।६।। 
पञ्नभि श्र चतुभि श्र सूर्यन्दुगुरुपूर्वकै:। 

ग्रहे 'रि फ: शुभे “ल'ग्ने राशावपि न नैधने।।७।। 
केन्द्रत्रिकोणदुश्चिक्यधनायेषु  शुभग्रहा:। 
शुभदाख्रिषडायस्था: क्रूराश्वैव शुभप्रदा:।।८ ।। 
(१४)व.१-मानवस्य। (१५)व.१-वा। 

(१६)व.२-कस्‌, क.-सादवलम्‌, व. १-मुद्धूसांस्वति: । 
(१७)पु.-(लोप: )ओजां, व.१-औ, व. २-रोषो, क.-सुतांशेस्वौ। 
(१८)व.१.३-प्योज। (१९)व.१-वा। (२०)क.-नै, व.१-ते। 
(२१)पु.-ग्नं। (२२)व.१-सुधि। (२३)पु.,व.३-र्वा। 
(२४)पु.,व.३-रा। (२५)क.-्। 


(२६)व.१-छ ्े। (२७)क.-भे। (२८)व.२-र्ल। ( २९)क.-ग्न। 


।। सीमन्ताध्याय: ।। (अध्याय: २४) 
चन्द्रोडषपि शुभदो ज्ञेयस्त्यक्त्वा पष्ठछाष्ट मव्यय:। 
सीमन्तलग्नादेकोडपि क्रू रप्आ्ाष्टरि: फग:।।९।। 

हन्ति सीमन्तिनीं सोषपि तदूर्भ वा न संशय:। 
अस्तगा नीचगा शश्नुक्षेत्रथा न फलप्रदा:।।१०॥।। 
उदिता 'स्तुड़गा मित्रक्षेत्र 'स्था:  सुफलप्रदा:। 


तस्मात्सर्व॑ विचार्यव वदेललग्न॑ गुणाधिकम्‌।।११।॥। 


२5 ।। इति श्रीकश्यपन्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


सीमन्ताध्यायश्रवतुर्विशति:।।. ॥२४।। 


(३० )क.-मीव्यय:, पु.-ध्यग:, व.३-व्ययान्‌। (३१)व.१.३-र२:। 
(३२)व.१-ष्ट। (३३)पु.-तदृक्ष। (३४)व.२-च। (३५)व.३-स्तड्भगा। 
(३६)व. २-स्तु, क.-स्थोक्त। (३७)व.३-स्व। 
(३८ )व.१-(लोप: ) श्लो. क्र-११अ,ब। 
(३९) पु.,व.२-सीमन्ताध्यायश्चतुर्विशति: ।॥, 

व.१-इति कश्यपसंहितायां सीमन्तोन्नयनाध्यायश्चतुरविश: ।।॥, 

क.-इति सीमन्ताध्यायश्चतुविंशति:।॥, 

व.३-इति सीमन्ताध्यायश्वतुविंशतिम: ।। 


४४९१ 


।। पञ्चविंशतितमो< ध्याय: ।। 

।। जातकमंध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि जातकर्म शिशोस्त था। 
जन्मकालेडपि कर्तव्यं सूतकान्तेषपि वा ततः ।।१॥। 
नामकर्म तथा कार्यमाभ्यु दयिकपूर्वकम्‌। 
सूतकान्ते द्वादशाहे स्वस्तिवाचनपूर्वकम्‌।।२।। 
सुश्रीयुतं॑ नामपूर्व. "तिडतं॑ सुसमाक्षरै: । 
उक्तकाले प्रकर्त व्या द्विजानामखि लक्रिया:।।३॥।। 
“अतीतेषु च कालेषु कर्तव्याश्रोत्तरायणे। 
““सुरेज्येड्प्यसुरेज्ये वा नासतगे न च वार्धके।।४।। 
(१)व.१-दा। (२)व.१-शुभकाले। (३)पु.-ततम्‌। 
(४)व.२,क.-दैविक,व. ३-देविक। 
(५)व.१-भोजान्ते, व.२-तिडगद्धूत॑, पु.-(त्रुटितम्‌) तिड॒स्तं। 
(६)व.२-व्य:। 
(७)व.२-ला। (८)व.३-ला:। (९ )व. २-अतत्तेषु। 


(१० )व.१-पिस्येसुरेज्ये5पि। 


।। जातकमध्याय: ।। (अध्याय:२५) 
शुभलग्ने शु भांशे च शुभेषह्नि शुभवासरे। 
चन्द्रताराबलोपेते नैधनोदयवर्जिते।।५।। 

पूर्वाह्णे  क्षिप्रनक्ष' त्रचरस्थिरमृदुडुषु। 


नाममड्गलघोषैश्व रहस्यं दक्षिणे श्रुतौ।।६॥।। 


5३ ।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


जातकर्माध्याय: पदञ्चविंशति:।। ॥॥२५।। 
(११)व.१-भा। (१२)व.१-त्रे। 
(१३)पु.,व. २-जातकर्माध्याय: पञ्चविंशति: ।।, 
व.१-इति जातकर्म नामाध्याय: पद्चविंश: ।॥, 
क.-इति जातकर्मादिध्याय: पचविंशति:।॥, 


व.३-इति जातकर्मादिध्याय: पचविंशतिम: ।। 


४४३ 


।। षड्विंशतितमो5 ध्याय: ।। 


।। अन्नश्नाशनाध्याय:।। 
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि नवान्नप्राशनं शिशो:। 
मासे ष'ष्टाप्टम वापि दशमे वाषि वत्सरे।।१॥। 
द्वादशीमष्टमीं रिक्तां नन्‍्दां चैव दिनक्षयम्‌। 
सूर्याकिभौमवा रांश्व त्यक्त्वान्यदिनवासरे।।२।। 
चरस्थिरमृदुक्षिप्रनक्षत्रेषु शुभे दिने। 

“अदुर्दिने च पूर्वाह्णे चन्द्रताराबलान्विते।।३॥।। 
शुभलग्ने शुभांशे च दशमे शुद्धिसंयुते। 
जन्मराशिविलग्नाभ्यां नैध नेंड्शे विवर्जिति।।४।॥।' 
कृत्वाभ्युद्यिक॑ कर्म स्वस्तिवाचनपूर्वकम्‌। 
शुक्लखग्वस्रगन्धाद्यै: शिशुर्देवज्ञमर्चयेत्‌। ५ ।। 
(१)व.३-प्टे। (२)व.३-रा। 

(३)पु.-शुभे दिने। (४)व.३-नांश। 


(५)व.१-(लोप: )श्लोक: क्र.-४ब तः श्लोक: क्र.-६आ। 


।। अन्नप्राशनाध्याय: | । ( अध्याय: २६) 
बालक॑ प्राडन्मुखं कृत्वा प्राशयेच्च विधानत:। 
स्वर्णद्रव्याथवा रौप्यद्रव्या वा 'मड्गलस्वनैः।।६। 
त्रिकोण केन्द्रेष[ त्र्यायेषु शुभैस्त्रयायारिगै: परे:। 
अलग्ननिधनान्त्यारिस्थानस्थेन हिमांशुना।।७।। 

क्षीणचन्द्रो यदि भवेदन्नप्राशनलग्नग:। 

निस्व॑ करोति भोक्तारमथवा व्याधि 'संयुतम्‌।।८।। 
शनैश्वोो यदि भवेद्राहुर्गापि विलग्नगः। 

“सदालसं कदशनं 8क्‍ेतुर्वापि न संशय:।।९।। 
अन्नप्राशनलग्नस्थ: सूर्यों वा यदि वा कुजः। 
भोक्तारं व्याधिना हन्ति रिपुणा वा न संशय:।।१०॥। 
(६)व.१-मड़लानि:। (७) पु.-केन्द्र। 
(८)पु.-त्र्याय, व.२-स्वांत्राथ। 
(९)व.१-पापै:। (१०)व.१-पीडितम्‌। 
(११ )पु.,व. ३,क.-सदासौक। 


(१२)पु.-भुडःक्ते। 


।। अन्नप्नाशनाध्याय:।। (अध्याय: २६) 

अन्नप्राशनलग्नस्थ: पूर्णच *न्द्रशुभोषपि वा। 

 सम्पूर्णान्न 'सदाभो 'क्ता भोग भागी “भवेच्छिशु:।।११॥। 
द्ौ शुभौ यदि लग्नस्थौ स भोकता सत्रदो भवेत्‌। 

अन्न प्राणा हि भूतानां तस्माल्लग्नं विशोधयेत्‌।।१२॥। 


5*।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां 


महासंहितायाम्नप्राशनाध्याय: षड्विंशति:।। ।। २६॥।। 

(१३)व.३-नद्र:। (१४)क.-सम्पूर्णानानारा, व.१-सम्पूर्णान्र:। 

(१५)व.३-प्रदो। 

(१६)व.१-क्तो। (१७)व.१-भोगी। (१८ )क.-न संशये:। 

(१९ )व. २-रसदो, पु.-सक्षदो। 

(२०)व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र.-१ ?२क-ड। 

(२१)पु.,व.२-अन्नप्राशनोध्याय: षड्विंशति: ।॥, 
व.१,क.-इत्यन्नप्राशनाध्याय: षड्विंश: ।॥, 


व.३-ह॥त्यन्नप्राशनाध्याय: षड्विंशति:।। 


४४६ 


।। सप्तविंशतितमोध्याय : ।। 


।। चौलाध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि बालानां चौलकर्म यत्‌। 
तृतीये वत्सरे वापि पद्ञ मादपि जन्मतः:।।१॥। 
स्वकुलाचारत: कार ्यमुत्तरायणगे रवौ। 
अमरेज्ये सुरेज्ये च नासतगे न च वृद्धगे।।२।। 
पञ्जञ'पर्वतिथिं. रि'क्‍तां त्यक्त्वा न्‍्यदिवसेषु च। 
“चन्द्रज्ञगीवशुक्राणां वा रल ग्नांशकेषु च।।३।। 
दस्त्रे न्द्वदितिपुष्येन्द्रभेषु हस्तत्रये' घु  च। 
वि एछुणुत्रयेषु 'पौष्णे च चौलकर्म शुभप्र 'दम्‌।।४।। 
(१)व.३-य। ( २)पु.-मे। (३ )पु.-वापि जन्मत:, व.३-ब्दे जन्मतः। 
(४)व.३-र्य, पु.-र्या (५)पु.-वर्ष। (६)पु.-क्ता। (७)व.१-के। 
(८)व.१-चन्द्रार्षनीव। (९)व.१-रे। (१०)व.१-ग्ने। (११)पु.,व. २-द्र। 
(१२)व.१-पि। (१३)पु.-वा। (१४)क.-ष्ट। (१५)व. २-पौष्णक्षे। 
(१६)पु.-दाम्‌। 


(१७)व.१-(लोप: )श्लोक: क्र.-४क त: श्लोक: क्र.-६ड। 


।। चौलाध्याय: ।। (अध्याय: २७) 
पदच्चाड्शशुद्धिदिवसे चन्द्रताराबलान्विते। 

नेधने शुद्धिसंयुक्ते लग्नाशौं न नैधने।।५॥। 
“अष्टषपष्टान्त्यगगे' चन्द्रे पापास्वायत्रिशत्रुषु। 
““चतुष्टयत्रिकोणेषु._ स्वद्वित्रिष शुभेषु च।।६।। 
नवान्नप्राशने चौले ब्रतब' न्धेडभिषेचने। 

शुभदं जन्मनक्षत्रमशुभं॑ त्वन्यकर्मणि।।७।। 

अथ क्षौरं च सर्वेषां साधारणमिहोच्यते। 
तस्मिनत्रेव दिने वारे नक्षत्रे _ वोद येंइशके।।८।। 
अथवा क्षणपश्चाड़े क्षौरकर्मण चोदिते। 

शुभलग्ने शुभांशे च नृणां क्षौरं शुभप्रदम्‌।।९।। 
(१८ )व.१-अपषष्टाप्टां। (१९)पु.-पापैश्चाय। 

( २० )व. २-धनत्रय। 

(२१ )क.-स। 

(२२)पु.-न्‍धा। (२३)क.-चो। 


(२४)व.१-यां। 


।। चौलाध्याय:।। (अध्याय: २७) 
क्षैरकर्म विधेयं 'च पशद्ञमे पद्ञमे दिने। 
क्षौरभस्योदये वापि निन्द्र्श न कदाचन।।१०॥।। 
स्‍्नात्वा भुक्‍्त्वाहवे याने भूषिते  निशि सबन्ध्ययो:। 
नवमे दिवसे5 “भ्यक्ते  क्षौरं॑ नात्महितैषिणाम्‌।।११॥।। 
““विप्रभूपाज्ञयोद्दाद सूतके बन्धमोक्षणे। 
*यज्ञाधानेडखिलर्क्षपु वारेषु क्षौरमिष्टदम्‌।।१२।। 


5३ ।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


चौलाध्याय: सप्तविंशति:।। ॥ २७।। 
(२५)व.१.२-यतू, व.३,क.-तत्‌। (२६)व.१-विध्य। 
(२७)व.१-न च। (२८)व.१-(लोप:) भ्यक्ते। ( २९) पु.-क्षौरे। 
(३०)व.१-नृपविप्रा, व.२-नृपभूपा। (३१ )क.-अश्वायाने। 
(३२)पु.-वारे, व. ३,क.-वारोक्त॑। 

(३३)पु.-चौलाध्याय सप्तविंशति:।॥, 
क.-इति चौलाध्याय: सप्तविंशति:।॥, 
व.१-इति क्षौरचौलाध्याय: सप्तविंश: ।॥, 


व.३-इति चौलाध्याय: सप्तविंशतिम: ।। 


४४९ 


।। अष्टविंशतितमोड ध्याय: । । 


।। उपनयनाध्याय: | । 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि चोप नायनमुत्तमम्‌। 
द्विजत्वकारणं श्रौतस्मार्तकर्म प्रसाधनम्‌।।१ ।। 
आइद्यं सर्वाश्रमाणां च देह'संस्कारकारणम्‌। 
अनेन कर्म'णा सर्वे संस्कृता: पूर्वदेहिन:।।२।। 
“तत्संस्कारं लग्नवशात्तस्माल्लग्नं प्रवच्मि तत्‌। 
“गर्भउष्टमे5 “ब्दे विप्राणां जन्म तो वा म हीभुजाम्‌।।३।। 
एकादशे तु वैश्यानां द्वादशे ब्रतबन्धनम्‌। 
ब्रह्मचर्यसकामि त्वे जन्मत: पद्ञमे समे।।४।। 
(१)व.१-ह्हो। (२)पु.-न। (३)व.३,क.-णं। (४)व.१-प्रदायनम्‌। 
(५)क.-संस्कारणं तथा। (६)पु.-णां। (७)पु.-सर्व। 
(८ )व.१-ससंस्कारो। 
(९)व.२.३,क.-गर्भा। (१०)व.१-प्टे। (११ )व. ३-नो। 
(१२)व.३,पु.-हा। 


(१३)क.-न। (१४ )व.१-स्य। 


४५० 


।। उपनयनाध्याय: | । ( अध्याय:२८ ) 
“विप्रानुपूर्वतः कार्य 'मष्ठटमे नवमे तथा। 

गुरौ भूगौ “वा 'शाखेशे नास्तगे वृद्धशैशवे।।५।। 
जीवशुक्रकुजज्ञाथ् ऋग्वेदा च्यधिपा: क्रमातू। 
सौम्यायनेठतिश स्त॑ तच्चैत्रे . मीनस्थिते 'रवौ।।६॥।। 
जन्मान्त्यनिधनस्थेषपि _'पूजायां शुभदो गुरु:। 

उक्तेड्ब्दे " चेदनुक्ते5 ब्दे न शस्तो बलवानपि।।७।। 
“*ऋतौ वस"'न्ते विप्राणां ग्रीष्मे राज्ञां शरद्यथ। 

विशां मुख्यं च सर्वेषां द्विजानां _ चोपनायनम्‌।।८।। 
(१५)पु.-नुमत:। (१६)व.२-अष्टमे, पु.व.३-सप्तमे। (१७)व.१-थवा। 
(१८)व.१-न। (१९)व.१-शाखंरे। (२० )व.१-अस्तगे। (२१)पु.-द्या। 
(२२)व.१-(लोप: )श्लोक: क्र.-दब तः श्लोक: क्र.-७क पर्यन्तम्‌। 
(२३)क.-स्ते। (२४)पु.-मान। ( २५)पु.-रतौ। (२६)व.३,क.-पूजया। 
(२७)व.३-चेंदु, व.१-पद। (२८ )व.१.३,क.-तु। (२९)पु.-ऋतु। 


(३०)पु.-न्तो। (३१ )व.१-उप। 


४०१२ 


|| उपनयनाध्याय: | । ( अध्याय:२८ ) 
साधार णं च ममासेषु माघादिषु च पश्जसु। 

प्रश 'स्तं॑ शुक्लपक्षेषपि _ 'कृष्णे प्रतिपदादिष।।९।। 
चतु थीं सम्परित्यज्य दिवसेषु च पश्]सु। 

द्वितीया च तृतीया च पञ्चमी “सप्तमी तथा।।१०॥।। 

*'त्रयोशीशी च दशमी प्रश स्तास्तिथयो ब्रते। 
द्वावश्येकादशी षष्ठी कृष्णेष्प्युक्ता' च मध्यमा ।।११॥। 
मैत्रे | विष्णुत्रये हस्ते त्रयर्क्ष 'पृत्तरात्रये। 
धातृद्वयादितीज्यान्त्यदसक्षे पृत्तम॑ ब्रतम्‌।।१२॥।। 

(३२)व.१-णो। (३३)व.१-सर्वेषां। (३४)व.१-पद्चपद्चसु। 


(३५)क.-सस्‍्ते। (३६)व.१-कृष्ण। (३७)पु.-र्था। (३८)व.२-द्वादशी। 
(३९)व.२-एकादशी। (४० )पु.-स्ता ति। 


(४१ )व.१.२-शुक्लपक्षेषपि। (४२ )क.-क्ताश्व। 
(४३ )पु.-मा:। (४४ )व. १-हस्वत्रये। 
(४५)व.१-विष्णु। (४६)पु.-षु भरात्रये, व.१-उद्रारात्रये। 


(४७)व. १-ब्रतबन्धनम्‌|। 


४०२ 


।। उपनयनाध्याय: | । ( अध्याय:२८ ) 
““वैनाशिकादि ऋक्षेषु न कार्य मड़ 'ल॑ क्वचित्‌। 
प्रशस्ता वासरा सौ" म्यकाव्यदेवेन्द्रमन्त्रिणाम्‌।।१३॥।। 
विज्ञेयौ वासरौ तत्र मध्यमौ चचब्द्रसूर्ययो:। 

त्रिभज्या' ड्रप्रमाणं ' यत्त' त्राद्य॑'शे च 'दैविकम्‌।।१४।। 
द्वितीये मानुषं कार्य तृती"यांशे *च पैतृकम्‌। 
अनुक्तव' 'ष॑ काले वा चोपनीतो विनश्यति।।१५॥।। 
तिथिवासरधिष्ण्येषु दरिद्रों दु:ःखितः शिशुः। 
शाखाधिपबलं॑ तस्य वारो लग्नं नवांशक:।।१६॥।। 
(४८ )पु.-वेना। (४९ )क.-ले। (५० )व.३-रा:। (५१ )व.१-म्या। 
(५२)व.२-ह:, व.३,क.-ह:। (५३)व.१-वत्‌। 

(५४)व.१-त्रिधाद्यां, व.२-यत्र त्राद्यें। (५५)व.२-शे च, व.१-सेचर। 
(५६)व.१-देविकम्‌, व.२-दैविकं। (५७)क.-यें। (५८ )व.३-तु। 
(५९ )व.३-र्ष। 


(६० )पु.-त। (६१ )व.१-वारौ लग्नै। 


डणरे 


|| उपनयनाध्याय: | । ( अध्याय: २८ ) 
“यतस्तु दुर्लभ॑ तत्र ' ब्रती विद्याधनान्वित:। 
शाखेशे वा गुरो शुक्रे *'नीचस्थे वा तदंशके।।१७॥।। 
तत्रोपनी  'त' श्र शिशु रबेंदशास्त्रविवर्जित: । 

*'शुक्रे गुराौ वा शाखेशे रिपुराश्यं 'शगे सति।।१८।। 
तत्रोपनीत' श्र शिशु कलाखिलविवर्जित:। 
साक्षान्नीचस्थिते + पापे यदि शत्रुगृहं गते।।१९।। 

“'जीवे भूगौ वा शाखेशे महापातककृद्‌ भवेत्‌। 
स्वतुड़स्थे तदंशे वा स्वरक्षगे वा तदंशगे।।२०॥। 


(६२)व.३-एतत्सु। (६३)पु.-तच्च। (६४)पु.-त्रती। (६५)व.१- 
नावस्थे। 


(६६)व.३,क.-त:। (६७)व.३-स। (६८ )व. १ -श्वैद्‌ वेदशासत्राविशारद: । 
(६९)व.२-गुरौ भूगौ वा। (७० )व.१-गते। 
(७१ )पु.-स शिशु:, व.१-न शिशु:। 


(७२)व.१.२-वास्य अधिशत्रौ गृहांशके। (७३ )व. २-शुक्रे गुरौ। 


डण्ड 


|| उपनयनाध्याय: | । ( अध्याय:२८ ) 
““गुरौ भूगौ वा शाखेशे वेदशासत्रविशारद:। 
“'परमोच्चगते जीवे शाखेशे वा भूृगो: सुते।।२१॥। 
उपनीतो धनाढ्यश्च वेदशाख्रविशारद:। 

मित्रराश्यक्ते . जीवे शाखेशे वा तथा सिते।॥२२।। 
>“ब्रती शिशु: “कलाभिज्ञो वेदवेदाड़पारग:। 
“'स्वाधिमित्र 'गृहस्थोी वा तस्योच्चस्थे तदंशके।।२३॥। 
गुरौ भूगौ वा शाखेशे वेदशास्तरार्थपारग:। 

“* ““जीवे काव्येइथवा यस्य मौज्ञीबन्धन 'लग्नगे।।२४।। 


(७४ )व.१-(समाक्षरलोप: ) श्लोक: क्र-२१क तः श्लोक: क्र.-२३१ब। 
(७५ )पु.-(पुनरोक्ति: )श्लोक: क्र-२१क तः श्लोक: क्र.-२२ब। 
(७६)व.१-शुक्रे। (७७)व.१-ज्ये तदंशके। (७८ )व.३-ब्रत: । 

(७९ )पु.-शुचि:। (८०)पु.-कमभिज्ञो। 

(८१ )व.३-स्वाधि, क.-स्वधि, व.१-अधि। 
(८२)व.३,क.-गृहस्थे। 

(८३)व.१-(समाक्षरलोप: ) श्लो.क्र-२४क तः श्लो.क्र.-२६ड। 


(८४)व.३-जीव: काव्यो। (८५)व.३-लग्नग: | 


डणण 


|| उपनयनाध्याय: | । ( अध्याय:२८ ) 
तस्य विद्या प्रभूता “'स्याद्‌ विवाह स्त्वचिराद्‌ भवेत्‌। 
यस्योपनयने लग्नसंस्थौ शुक्रब॒हस्पती।।२५।। 

“वसा विद्या तस्य निःसीमा बुद्धिश्रापि धनं “यदि। 
शुभग्रहांश गे चन्द्रे विद्यावा' न्धनवान्त्रती।।२६॥। 
तस्मिन्पापांश' संस्थेषपि _ निधनेडखिलदु:खभाक्‌। 
*स्वांशसंस्थे निशानाथे “'दरिद्रोडखिल  दुर्भग:। 
न तथादिति विष्ण्वर्क्ष “कर्कटांशे धनी सुखी।।।२७।। 
(८६)पु.-सा। (८७)पु.-हम्‌। (८८ )व.३-सद्‌। (८९)व.१-महत्‌। 
(९०)व.१-गते5स्मिन्‌। (९१ )व.३-(लोप: ) धनवान्‌। 
(९२)पु.-संस्थापि,व. ३-संस्थे हि। (९३)व.१ .३,क.-निर्धनो। 
(९४)पु.-स्वांशस्थे। (९५)व.१-दरिद्रे। (९६)पु.-दुर्भय:, व.१-दुर्नय: । 


(९७)व.३-प्लर्क्ष। (९८ )व.१ .२-कर्कटांशस्थे, क.-कर्काशस्थ। 


४०६ 


|| उपनयनाध्याय: | । ( अध्याय: २८ ) 
“*नियतानध्यायदिनं॑  पापांशगे विशधुद्रते। 
सततं वर्जये * द्विद्याधनारोग्यपरो द्विज:।।२८।। 
““लग्नेइ्थ राशय: सर्वा: शुभेक्षितयुता: शुभा:।।२९॥।। 
नवांशा न तथा  सौम्य” गृहास्तेषु गुणो 'त्कटा:। 
अपि सौम्येक्षितयुत: कर्कटांशो5त्र न क्‍्वचित्‌।।३०॥।। 
महादोषान्परित्यज्य दोषाल्पत्वे गुणाधिके। 
पञ्जड़रशुद्धिदिवसे चन्द्रताराबलान्विते।।३१॥। 

इस चन्द्रेज्यसूर्याद्रे: पद्नभिर्बल संयुतै: । 
चतुर्भिवा ग्रहैलग्ने नैधने शुद्धिसंयुते।॥३२।। 

(९९ )व.२-नियतोनाध्यादिनं, व.१-नायतोनार्यपदिनं, पु.-नियताध्ययनदिनं। 
(१००)व.२-पापांशे, व.१-पापांशे च विवर्जयेत, पु.-पापांश विधुद्रते। 
(१०१)व.२-द्विद्रन्‌। (१०२)पु.-लग्नोप, व.१-लग्नाद्या। 
(१०३)व.१-सौम्या: । 
(१०४)व.१-गृहांशेषु। (१०५)व.१-कटाम्‌। 


(१०६)पु.-दृष्टे च, व.१-इष्टो। (१०७)पु.-संयुते। 


४५७ 


।। उपनयनाध्याय: | । ( अध्याय: २८ ) 
त्रिकोणकेन्द्रस्वत््या ““यशुभैस्त्र्या  'यारिगै: परेः। 
 “लग्नषष्टाप्टवान्त्येन चन्द्रेण ब्रतमीरितम्‌।।३३॥।। 
वर्धभानोषपि वा चन्द्र: पूर्णो वा यदि तुड़ गः। 
निस्व॑ करोति ब्रतिनं लग्न ग: क्षयरोगिणम्‌।।३४॥।। 
ब्रतबन्धनलग्ना त्तु केन्द्र गे यदि भास्क रे। 
 *स्फूजितोड5्यं महादोष: करोति कुलनाशनम्‌।।३५॥। 
“कुजश्रेत्कुपितो दोष: शिष्याचार्यविनाशनम्‌|। 
मन्दे तु रुधिरों दोष: करोति  'महदापदम्‌।।३६।। “ 
(१०८)व.२-ये, व.३-ये। (१०९ )पु.-य। 
(११०)व.१-लग्नादष्टान्त्य वा होन, व.३,क.-लग्नषष्टान्त्यबाह्येन। 
(१११)व.१-गे। (११२)पु.-ग। (११३)व.३-म्बु। (११४)व.१-गो। 
(११५)व.१-२:। (११६)व.३-कूजितो, पु.-कुपितो, क.-कथितोयं। 
(११७)व.२-कुष्माश्वेत। (११८ )व. २-रुदिता। 

(११९)व.२-महती शदाम्‌, क.-महती सदा, पु.-महानी गद:। 


(१२०)व.१-(समाक्षर लोप: )एलोक: क्र.३६ड तः: श्लोक: क्र.३७अ। 


ड॒५८ 


।| उपनयनाध्याय: | । ( अध्याय:२८ ) 
राहौ रन्ध्राहयो दोष: शिशोर्मातृविनाश ' नम्‌। 

केताौ के न तूग्रदोषो विद्या वित्तविनाश  नम्‌। 
सम्यग्बलाबलं 'चिन्त्य वदेद्‌ दोषनिरूपणम्‌।।३७॥।। 
एकस्मिन्केन्द्रे!) जीवे शुक्रे वा पापकेन्द्र'  'जा:। 
*“दोषा विनाशमायान्ति पापं॑ भागीरथीजलै: |।३८।। 
मित्ररशाशिगतें जीवे शुक्रे वा केच््रगे बुधे। 

“दोषा नश्यन्ति पाताद्या: प्राणायामेन पातकान्‌।।३९॥।। 
अधिमित्रनवांशस्थे शाखा धीशे त्रिकोणगे। 

दोषा विनाशमायान्ति ग्रीष्मे कुसरितो यथा।।४०।। 
यत्रेकादशग: सूर्यश्चद्रों वा मित्रराशिग:। 

हन्ति लग्नोदभवं॑ दोषं॑ पूतनामिव केशव: ।।४१॥।। 


(१२१)व.१-न:। (१२२)व.१-नद्रगते। (१२३)पु.-चित्त। 
(१२४)व.१-कः। 


(१२५)व.१-वीक्ष्य। (१२६)व.३-ज:, व.१-जे। (१२७)व. २,पु.-दोषं। 
(१२८ )व.१-(समाक्षरलोप: ) श्लोक: क्र.-४०अ त: श्लोक: क्र.-४२अ। 


(१२९ )व.३-पापाद्या। (१३०)व.१-मृत्युराशिग: । 


४०९ 


|| उपनयनाध्याय: | । ( अध्याय: २८ ) 
अ  धिमित्रर्क्षण: सूर्य: चन्द्रो  वापि गुणस्य च।।४२।॥। 
(१३१ )व.२-(अधिकम्‌) यत्रैकादशग: सूर्य: चन्द्रो वा यदि लग्नग:। 
(१३२)व.१-अपि, व.२-अति। 
(१३३)व.१-यदि लाभग:, व.३-वापि गुणाय च। 
(१३४)व.१.२-( अधिकम्‌) 
हन्ति दोषचयं यद्वत्पापसद्ध स्मृतिहरे:। 
त्रिषष्ठालाभगो भौम: शनिर्वा यदि तुड़ग:।। 
सर्वदोषा क्षयं यान्ति पापं पद्माक्षरी यथा। 
स्वाधिमित्रगतौ भौम: शनिर्वा यदि लाभग:।। 
निहन्ति दोषचयं सर्वे पिनाकी त्रिपुरं यथा। 
लग्नात्रिषष्ठग: सूर्यस्तुड्गस्थो वा भवेद्यदि।। 
नाशयत्यखिलान्दोषान्‌ स्वोदये तिमिरं यथा। 
केन्द्रत्रिकोणग: सौम्यो त्रिराश्यंशगो यदि।। 


पापकेन्द्रवतं दोष हन्तीभान्केसरी यथा।। 


४६० 


|| उपनयनाध्याय: | । ( अध्याय: २८ ) 


१३५ 


एकदोषो गुणा लक्षं हन्ति तद्‌ बाधको गुणः। 


'नास्ति चेत्पाव न पद्चञ “गव्यं मद्यलवों यथा।।४३।। 


5९ ।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षविरचितायां महासंहिताया-मुपनयनाध्यायोउष्टाविंशतितम:।। ।। २८।। 


(१३५)व.३,क.-एको। (१३६)व.१-नापि। (१३७)व.३-न। 


(१३८ )व.३-गव्य। 
(१३९)पु., व.२-उपनयनाध्यायोष्टाविंशति: ।, 


व.१-इति श्रीकश्यपत्रह्मर्षिविरचितायां 
महासंहितामुपनयनाध्यायोष्टाविंश: ।॥, 


व.३-इति उपनयनाध्यायोष्टाविंशतिम: ।।, 


क.-इत्युपनयनाध्यायोष्टाविंशति: ।। 


।। एकोनत्रिशतितमो ध्याय: ।। 


।। समावर्तनाध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि समावर्तन मुण्डनम्‌। 
गुर्वनुज्ञा तशिष्याणां द्विजानां नियतात्मनाम्‌।।१॥।। 
सौम्यायने देवपृज्यशुक्रयोर्ट्श्यमानयो: । 
चैत्रमासविवर्ज्यषु माघादिषु च पश्चञसु।।२।। 
अष्ट मीं नव"मीं रिक्‍तां मासाद्या मवमां तिथिम्‌। 
हित्वान्यदिवसे जीवसौम्यभार्गववासरे।।३॥।। 
उत्तरात्रयमैत्रेज्यहरीन्द्रदितिधातृषु। 
पौष्णादित्येषु ऋशक्षेषु समावर्तनमीरितम्‌।।४।। 
शास्त्रोक्तवार धिष्ण्येषु यद्वा लग्नांशगे शुभे। 
सर्वेषु मद्गलेष्वेवमड्डरार्पणमिष्यते।।५।। न 
(१)व.१.३-मण्डनम्‌ , व.२,क.-मण्डलमू। (२)व.३-तु। 
(३)व.३-क.-दिने। 

(४)व.३-मी। (५)व.३-मी। (६)पु.-मध्यमां। 


(७)क.-ऋ। (८)व.३-ग्नं। (९ )व. २-(लोप: )श्लोक: क्र.-५। 


४६२ 


।। समावर्तनाध्याय:।। . (अध्याय: २९) 


पूर्वती नवमे सप्तदिवसे पद्चमेजपि वा। 
पद्चाड़शुद्धिदिव से बीजनक्षत्रसंयुते।।६।। 
सहमड़ल घोषाध्यर्विप्रपुण्याड्रनादिभि:। 
“*स्वग्रामात्प्रागुदग्भागे मृत्तिकानयनं . शुभम्‌।।७।। 
“*मद्ैगवानि चापं॑ च पात्राण्यत्र प्रकल्पयेत्‌। 
ब्रह्मेन्द्र “यमतोयेशशशि “नं पात्रदेव 'ता: ।।८ ।। 
मृत्पूरितेषु पात्रेषु क्रमा दीशात्तमर्चयेत्‌। 

ब्रह्माणं मध्यपात्रे च चतुर्दिक्षु प्रपूजयेत्‌।।९।। 
(१० )व.२-वीत, क.-जी। 

(११ )व.३-(लोप: ) श्लोक: क्र-दइअ तः श्लोक: क्र.-७ब। 
(१२)पु.-दो। (१३)व.२-स्वग्रामस्य। (१४ )व.१-तथा। 
(१५)क.-मृदेवेनवानि, व.२-मृद्वैणवर्तियं। (१६)पु.-पद्च। 
(१७)व.१-भौम। (१८)व.३-न:। (१९ )व.३-ताम्‌। 
(२०)व.१-देतान्प्रपूजयेत्‌, व. ३,क.-दीशान्समर्चयेत्‌। 


(२१)व.१-चतुर्दिश्विन्द्रपूर्वकान्‌ । 


४६३ 


।। समावर्तनाध्याय:।। . (अध्याय: २९) 


समन्त्रेण समभ्यर्च्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम्‌। 
जपिता  इत्यनुवाक॑ जपेत्तद्बीजवापनम्‌।।१०॥।। 
कर्त 'व्यं त्व खिलं त्वेतद्विवा वा यदि वा निशि। 


तत्सस्यवृ ड्विंकतुणा मभिवृद्धिप्रसू चि. का।।११॥। 


२९ ।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


समावर्त्तनध्याय एकोनत्रिंशति:।॥। ।॥। २९॥।। 
(२२)व.२-(लोप: )समन्त्रेण। (२३)व.२-जपित्वा, व.३-य जाता। 
(२४ )व.१-रभ्युनुवाकं, व.३-इत्यनुवाके। (२५)व.१-व्यम। 
(२६)क.-नलं, व.३-लष्वेत्त। (२७)व.१-ड्धि:। (२८ )व.१-मायुर्व । 
(२९)व.१-च। (३० )व.१,क.-का: | 
(३१)पु., व.२-समावर्त्तनध्यायएकोनत्रिंशति: ||, 
व.१-इति कश्यपसंहितायां समावर्त्तनध्याय: एकोनत्रिंश: |॥, 
क.-इति समावर्त्तनध्याय: एकोनत्रिंश: |॥, 


व.३-इति समावर्त्तनध्याय: एकोनत्रिंशम: ।। 


४६४ 


।। त्रिंशतितमो5 ध्याय: । । 


|| जरनलक्षणाध्याय: | । 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि गृहस्थाश्रममुत्तमम्‌। 
यदाधारस्त्वाश्रमाणां भूतानां प्राणिनाँ तथा।।१॥। 
“ऋणत्रयच्छेदकारि धर्मकामार्थसिद्धिदम्‌। 
एतत्सरव॑ स्थितं॑ स्त्रीषु शीलवृत्तान्वितासु च।।२।। 
तच्छील लब्धिवृत्तिस्तु सुलग्नवशतो भवेत्‌। 
तस्मात्सम्यग्लग्नशु द्विं. प्रवक्ष्यामि समासत: ।।३॥।। 
पद्माड़रशुद्धिदिवसे सुवासीन॑ सुचे ्टितम्‌। 
“भक्‍त्या प्रणम्य दैवज्ञं पृच्छेहेंव॑ यथा तथा।।४।। 
ताम्बूलफलपुष्पाद्यै: “पूर्णाझलिमुपागत:। 
दम्पत्योर्जन्मभ॑ राशिं तस्मै कर्ता निवेदयेत्‌।।५॥।। 
(१ )व.२-रिण। ( २)व.३,क.-वृत्तलन्धिस्तु, व.१-वृद्धि: लब्धिस्तु। 
(३)पु.- सुलग्ने च ततो, व.१-सुलग्नवशत: खलु। (४)क.-द्वि:। 
(५)व.१-तसम्‌। (६)व.३-पृच्छेदेवं। (७)व.२-मृक्षदेव। 


(८ )व.१-संयूज्य प्रयत: शुचि:। 


४६५ 


|| जशनलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३० ) 
“चन्द्र: षष्ठाष्टमग तो बलवा नन्‍पूच्छकोदयात्‌। 

“ वेदाष्टमाब्दाहम्पत्योर्मरणं प(स)च्यसंशय म्‌।।६।। 

एको लग्नगत: पाप: पापो>न्य: सप्तराशिग:। 
आसप्तमाब्दान्मरणं पुरुषस्य न संशय: ।।७।। 

यदि चन्द्रों लग्नगतस्तस्मात्सप्तगत: कुज:। 
विवाहतस्त्वष्टमाब्दात्कुरुते | निधनं पते: ।।८ ।। 

स्वनीचग: शज्रुदृष्टः पाप: पद्चमगो 'यदा। 

“मृत पुत्रां करोत्येव 'कुलटां वा न संशय:।।९।। 
लग्नाइश्विक्यपुत्रा ' स्त' कर्मलाभगत: शशी। 
गुरुदृष्टस्तयोरेव _ सम्पदं॑ कुरुते.. सदा।।१०॥।। 


(९)व.१-चन्द्रे। (१०)व.१-ते। (११)व.१-वृश्चिकोदयात्‌ | 
(१२)व.१.२-चेद। (१३)व.१.२.३-य:। (१४)व.१-मरणं। 
(१५)व.१.३-यदि। (१६)व. २-मृत्यु। 

(१७)व.१-पुत्र। (१८ )पु.-कुलटा, व.१-कुलटानां। (१९ )व.२-य। 


(२०)व.१-धर्म। (२१ )व.१-सम्बन्ध, पु -सम्पदां। (२२)व.१-तथा। 


।| अश्नलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३० ) 
लग्न_स्थाश्रन्द्रशुक्राभ्यां वीक्षि' ता: संयुताश्च॒ वा। 
कुर्वन्त कन्‍्यकालाभं यदि गो *घटकर्कटा:।।११॥। 
युग्मराश्यंशकगतौ शुक्रेन्दुबलिनौ यथा। 

स्थिताौ यदि “तु तौ लग्ने सम्बन्ध॑ कुरुतस्तदा।।१२।। 
युग्मराश्यंशगे लग्ने स्त्रीद्रेष्कोणे 'यदा सति। 

वीक्षि ते शशिशुक्राभ्यां कनन्‍्यालाभस्तदा भवेत्‌।।१३॥।। 
*वरलब्धि रपि स्त्रीणां पुंलग्ने पुंनवांशके। 
पुंग्रहैवीक्षितयुते पुंद्रे' क्‍्काणे भवेत्तदा।।१४॥।। 

कृष्णपक्षे शशी लग्नायुग्मराशिगतो यदि। 

पापदृष्टो न सम्बन्ध॑ करोत्येवा रिरन्ध्रग:।।१५॥।। 
(२३)पु.-स्थ, व.३-स्थां। (२४)व.३-तां। (२५)क.-धन। 
(२६)व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र.-११ तः श्लोक: क्र.-१२। 
(२७)व.३-युतौ। (२८ )व.३-युग्म। (२९ )व.१-तथा। 


(३०)व.३-त। (३१)पु.-ध। (३२ )व.१-पर। 
(३३)व.२.३,क.-ष्का। (३४)व.१-पि केन्द्रग:। 


४६७ 


|| अ्ररनलक्षणाध्याय: || ( अध्याय:३० ) 
**तथा निमित्तशकुनेर्मड्नलैर्मड्रल॑ भवेत्‌। 
तस्मिन्नमड़लै  'दृशे दम्पत्यो निधनं भवेत्‌।।१६॥।। 


*“।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां प्रश्नलक्षणं त्रिंशोउध्याय:।॥। . ॥॥ ३०॥। 
(३५)व.१-वृत्ता। (३६)क.-प्टैर, व.३-छ्टैे। (३७)व.१-मरणं। 
(३८ )पु.,व.२-प्रश्नलक्षणं त्रिंशो5ध्याय:।॥।, 
व.१-इति कश्यपसंहितायां प्रश्नाध्यायर्त्रिशम: । |, 
क.-इति प्रश्नलक्षणं त्रिंशो5ध्याय:।॥, 


व.३-३ति प्रश्नलक्षण त्रिंशो5ध्याय: ।। 


४६८ 


।। एकत्रिशतितमो5 ध्याय: । । 


।। कन्याश्रदानाध्याय: | । 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि कन्यावरणमुत्तमम्‌। 
सम्यक्‌ तस्या: प्रदानं च पुत्रपौत्र प्रवर्धनम्‌।।१॥।। 
पश्चाड्रशुद्धिदिवसे चन्द्रताराबलान्विते। 
विवाहोक्तेषु ऋक्षेषु कुजवर्जितवासरे।।२॥।। 
मासा झदिवसं रिक्तामष्टमीं नवमीं तिथिम्‌। 
त्यक्त्वान्यदिवसे गन्ध स्रक्ताम्बुलै: फला"च्वितै: ।।३।। 
सहवृद्धद्विनगणो वरयेत्कन्यकां सतीम्‌। 
तथेति तत्पिता 'कन्यां वरणोक्तर क्षवासरे।।४।। 
कुर्यात्प्रदानं कन्याया: स्वस्तिवाचनपूर्वकम्‌। 
कुलशील गुणोपेतसुरूपाय. वराय. च।।५।। 
(१)पु.-प्रधानं। (२)व.३,क.-वि, व.१-धनप्रदम्‌। (३ )व.१-दि। 
(४)व.१-सत्ता, व.२-सुक्ता। (५)व.३-क्षतै:। (६)पु.-कन्या। 


(७)पु.-(लोप:)वरणो। (८) पु.,व.१-गुणोपेता, व.२-वयोपेते। 


४६९ 


।। कन्यादप्रदानाध्याय: | । ( अध्याय:३१ ) 
ततस्तस्मै कन्यकायै शुक्‍्लाम्बरविभूष 'णाम्‌। 
“'द््यान्मड्रलघोषैश्व॒ विप्राशीर्वचनै: सह।।६।। 
आदौ कृत्वा 'शचीपूजां पश्चात्सव॑ समाचरेत्‌। 
-'सुवर्णवर्णकज्ञाक्षीं दिव्यस्रग्वख्रशोभिताम्‌।।७।। 
सर्वलक्षणसंयुक्तां सर्वाभरणभूषिताम्‌|। 
““अनर्घमणिमालाभिर्भासयन्ती . दिगन्तरम्‌।।८ ।। 
विलासिनी 'सहस्नेण सेव्यमानामहर्निशम्‌। 
ध्यात्वा प्रणम्य तां देवीं “कुमारी प्रार्थयेदिति।।९॥। 
(९)व.३-णम्‌। (१०)व.२-महन्‌। (११)पु.-शशी। 
(१२)पु.-सुवर्णवनकज्ञाक्षी, क.-सुवर्णवणास्वज्ञाक्षीं, 

व.१-स्वर्णवणां पड्जलूजाक्षीं, व.३-सुवर्णवर्णा स्वज्ाक्षीं। 
(१३)व.३-अनघ्य। (१४)पु.,व.१.३-दिगम्बराम्‌, क.-दिगम्बरम्‌। 


(१५)क.-सहसख्राभि:। (१६)व.१,क.-कुमारीं। 


।। कनन्‍्याप्रदानाध्याय:।। ( अध्याय:३१ ) 
देवेन्द्राण नमस्तुभ्यं देवेन्द्रप्रियभामिनि। 


विवाहं भाग्यमारोग्यं पुत्रलाभ॑ च देहि मे।।१०॥। 


४०।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


कन्याप्रदानमेकत्रिशो5 ध्याय:।। ।। ३१॥।। 


(१७) पु.,व. २-कन्याप्रदानमेकत्रिंशो5 ध्याय: । ॥, 
व.१-इति कुमारीवरणाध्याय: ।॥, 
व.३-इ३इति कन्याप्रदानमेकत्रिंशो5 ध्याय: । |, 


क.-इति वरणाध्यायो एकत्रिशो5 ध्याय: ।। 


४७१ 


| द्वात्रिशतितमो5 ध्याय: | । 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।। 
विवाहो जन्मतः स्त्रीणां युम्मेडब्दे पुत्रपौत्रद:। 
अयुग्मे श्रीपद: पुंसां विपरीते तु मृत्युद:।।१॥। 
उत्तरायणगे सूर्य मीने चैत्रे 'च वर्जयेत्‌। 
अजगो द्वन्द्रकुम्भालिमृगरगाशिगते रवौ।।२॥। 
“मुख्य कर 'ग्रह॑ त्वन्ययाशिगि न कदाचन। 
“शुक्रे तपस्ये तपसि माधवे च करग्रहम्‌।।३।। 
प्रशस्त॑  मध्यमं ज्ञेयं सहमासोर्जमासयो:। 
आश्भ्या द्वोंदये भानोर्नवर््षेपु न॒ कारयेतू।।४।। 
(१ )व.३-मीन। (२)पु.-चैत्रं। (३ )व.१-विवर्जयेत्‌। (४)व. १-युग्मे। 
(५)व.१-मुख्य। (६)व.१- ग्रह: प्रोक्तोरुषगे। (७)व.१.२.-शुक्ले। 
(८)व.२-माघे च। (९)व.१-ग्रह:। (१० )व.१-प्रशतो। 


(११)व.१-मध्यमो ज्ञेय:। (१२)व.१-द्वोर्दयाद्‌। 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।. (अध्याय:३२) 
सुरस्थापनमुद्दाहख॑ यज्ञोपनयनं क्‍्वचित्‌। 

न कुर्यन्मड्रलं॑ तावन्निद्रां त्यजति केशव:।।५।। 
““प्रबोधे दिवसे विष्णोनोत्सवान्तरमाचरेत्‌। 

“नासतगे च सिते जीवे न तयोर्बलवृद्धयो:।।६।। ' 
न गुरो सिंहगे नार्के चापराशिगतेडपि “ा। 
प्राकृपश्चादुदित: शुक्रो बालखरि दशवासरम्‌।।७।। 

पक्ष पशञ्दिनं वृद्धो गुरु: पक्ष तु सर्वतः। 

वृद्धशुक्र: खियं हन्ति  वृद्धो जीवस्तु तत्पतिम्‌।।८।। 
““अस्तगौ तौ तयोर्म॑त्युप्रदावखिलमड़ले। * 

वृद्धश्चन्द्र: स्त्रियं हन्ति पति हन्त्यस्तमागत:।।९।। 
(१३)पु.,व.३-प्रसुप्त। (१४ )व.१-नास्तमे। 

(१५)पु.-७००(इत: पर्यन्तं श्लोक: संख्या)। (१६)पु.-च। 
(१७)पु.-पतिं हन्त्यस्तमागत:। (१८ )पु.-(लोप: )श्लोक: क्र.-१०। 


(१९ )व.१-( अधिकम्‌ ) बालो जीव: स्त्रियं हन्ति बाल: शुक्र: पतिं हरेत्‌। 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।. (अध्याय:३२) 


यतस्त्वमृतरश्मित्वाद्यालोषपि शुभद: शशी। 


जन्म  मासक्षतिथिषु क्षणेंश्शे न करग्रहम्‌।।१०॥।। 


न विवाहस्त्वाद्य गर्भ पुत्र पुत्र्योस्तयो मृति:। 
एको ज्येष्ठस्तयोर्मध्ये 'ज्येष्ठमासे शुभप्रद:।।११॥। 
सर्वग्रासे तु सप्ताहमुत्पातग्रहणा त्परे। 
वर्जयेत्त्रदिनं खण्डे त॑ नक्षत्रमृतुत्रये।।१२।। 
(२० )पु.-मासर्क्षादिषु, व.१-मासक्षतिथिषु करणांशे न, 

व. २-मासर््षदिवासक्षणेंशे। 
(२१)व.१.३-गर्भ, क.-गर्भ:। (२२)पु.-पुत्री। (२३ )व.१-रमिथ: | 
(२४)पु.-एकं। ( २५)पु.-ज्येष्ठे। (२६)व.१-तु कारयेत्‌। 
(२७)व.१-त्पर:। 
(२८ )व.३-( अधिकम्‌ ) पराशर:- 

ज्येष्टकन्यका यत्र ज्येष्ठपुत्रो वरो यदि। 


व्यत्ययो वा तयोस्तत्र ज्येष्ठटमासे शुभप्रद:।। 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।. (अध्याय:३२) 
ग्रस्तोद' 'यपरो दोषो ग्रस्तास्तेवा शशी नयो:। 

*आझुनिशो 3र्धे तूभयं तद खण्डाखण्डव्यवस्थ' यो:।।१३।। 
विद्यमाने बले "कार्य विवाहं गुरुसूर्ययो:। 

अविद्यमाने दम्पत्यो: पूजां कृत्वा तयोरपि।।१४।। 

गोचर वेधजं चाष्टवर्गनं त्रिविधं बलम्‌। 

*तेषु सर्वेषु विज्ञेयं प्रधानं चाष्टवर्गजम्‌।।१५॥।। 


तिथिरेकगुणो वारो द्वि गुणो तारकात्ततः। 


*“तस्मात्तु बलवान्योग: करणं बलवत्ततः:।।१६॥।। 


(२९)व.१.३-ये। (३० )व. १,क.-तयो:। 

(३१)व.१-न निशा च भूभयत:। 

(३२)क.-छू। (३३)व.२-खण्डा, व.३-खण्डि। (३४)व.१-या। 
(३५)व.१-कार्यो विवाहो। (३६)व.१-एपु। 
(३७)व.१.३-गुणास्तारका। 


(३८ )व.३,क.-तयास्तु। 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।  (अध्याय:३२) 
तस्मान्मुहूत्तोीं बलवां 'स्ततो लग्नं बलाधिकम्‌। 

होरा बलवती लग्नाद्‌ देक्काणो बलवांस्तत:।।१७।। 
ततो नवांशो बलवान द्वादशांशस्ततो बली। 

सर्वेभ्य_ एभ्यस््रिशदूभाग एवं बलाधिक:।।१८॥। 
“*एतत्समस्तं सड्जिन्त्य चन्द्रताराबलान्वि ते। 
पश्चाड्रशुद्धिदिवसे महादोषविवर्जिते।।१९॥।। 
अकालवृष्ट्रिनीहारमेघध्वनिविवर्जिति। 

“*स्वाल्पदोषं॑ गुणाधिक्यं लग्नं तच्छुभदं॑ स्मृतम्‌।।२०।॥। 
(३९)व.२-(लोप: ) श्लोक: क्र.१७ब तः श्लोक: क्र.१८ब। 
(४० )पु.-बलवान्विज्ञादं। (४१ )व.१-एतेभ्यश्वापि त्रिशद्धागो। 
(४२ )व.३-उक्‍्त। 

(४३ )व.१-बलं। (४४ )व. १-तम्‌। 
(४५)व.१-स्वल्पास्वदोषसंयुक्ता गुणवत्तबलाचिते। 


(४६)व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र.-२१ एवं श्लोक: क्र.-२२। 


४७६ 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।. (अध्याय:३२) 
“>लग्नाद्या राशय: सर्वे शुभेक्षित 'शुभैर्युता:। 
जामित्रशुद्धिसंयुक्तं शत्रुत्व॑ चेष्टित॑_ 'बुध:।।२१।। 
यस्य॒राशेग्रहा: पदञ्च * दृष्टा ज्ञेज्ये 'द्विनादय:। 

“त॑ लग्नं शुभदं ज्ञेयं चत्वारो वा बलान्वि'ता:।।२२।। 
अस्तगा: शत्रुराशिस्था: स्वनीचस्थाश्व ये ग्रहा:। 

न शकक्‍ता: स्वफलं दातुं लग्ने युद्धपराजिता:।।२३॥। 
आद्यः पदच्चाड्भदोषश्वच॒ द्वितीय: सूर्यसडक्रम:। 

“सडग्रह: कर्तरीदोषश्वन्द्र: ''षष्टाप्टरे:फग: |।२४।। 
(४७)पु.-लग्नाय। (४८ )व.२.३,क.-युताशुभा: । 

(४९ )पु.-बुधा:। (५० )क.-रष्टा। (५१ )व.१-द्विवादय: । 
(५२)व.२.३,क.-तल्लग्नं। 

(५३)पु.-तम्‌। (५४)व.१,क.-सग्रह:। 


(५५)क.-पषष्टाव्ययमृत्युग:, व. ३-पघष्टान्त्यमृत्युग: । 


४9७9 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।. (अध्याय:३२) 
गण्डान्त: पापषड्वर्गों भृगु:ः षटक॑ कुजाष्टकम्‌। 
उदयास्तांशयो: “ शुद्धिरहितो दुर्मुहूर्तज:।।२५॥।। 
दम्पत्योरष्टम॑ लग्नं राशेविंषघटी * भवेत्‌। 

कुनवांशों वारदोष: खार्जूरिकसमाड्मप्रि/ज:।।२६॥।। 
ग्रहणोत्पात' भ॑ क्रूरं विद्ध क्ष॑ क्रूरसंयुतम्‌। 
अकालगर्जितं वृष्टििमहापात: स्वैधृति:। 

महादोषा अमी  चैषां कालं वक्ष्ये पृथक्‌ पृथक्‌।।२७।। 
पश्जाड़शुद्धि: शुद्धीनां गुणानामाद्यकारणम्‌। 

चित्तशुद्धि्यथा नुणां श्रेष्ठा  शस्ता गुणाधिका।।२८।। 


(५६)व.१-शुद्धि: रतोदुष्टमुहूर्तजन। (५७)व.३-तथा। 
(५८ )व.३-जम्‌। 

(५९ )व.१-सं, व.२-नं। (६० )व.२.३-क्रूर। 
(६१)पु.-्षे। 

(६२)क.-चैव। 


(६३)पु.-शक्‍ता, व.१-सत्त्व। 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।। . (अध्याय:३२) 

पद्चाड़' शुद्धिरहिते लग्नोत्क 'षों निरर्थ' क:।।२९॥। ४ 

प्राक्‌ पश्चात्सूर्यसडमक्रा न्ति' 'नॉड्य: षोडश षोडश। 

त्याज्या: शोभनकार्येषु  षडशीत्यां. हरे: पदम्‌।।३०॥।। 

यत्कृतं- मड्भगल॑ तत्र नाशमायात्यसंशयम्‌। 

“चन्द्रे ग्रहेण संयुक्ते दोष: सडग्रहसंज्ञक:ः।।३१।। 

तस्मिन्सडःग्रहदोषेडपि विवाह॑ नैव कारयेत्‌। 

सूर्य /ण संयुतश्चन्द्र:. _ सदा दारिवद्रयदु:ःखद:।।३२।। 

(६४)पु.,क.-दोषदिवसे। (६५)व.३-र, पु.-र्ष। (६६ )पु.-का:। 

(६७)व.१-(अधिकम) पच्चाड्रशुद्धिदिवसे कृतं सर्व तु शोभनम्‌। 
पश्चाड्रदोषसहिते कृतं सर्व विनश्यति।। 

(६८ )क.-न्ते। (६९ )व.१ .३,क.-र्नाड्य। 

(७० )व.१.२.३-पदे। 

(७१ )पु.-चन्द्रो। 

(७२ )पु.-वा। 


(७३)व.१-सापत्नं॑ कुरुते सदा। 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।। . (अध्याय:३२) 
कुजेन _ मरणं व्याधिं करोति सहित: शशी। 
सौम्येन सहितश्वन्द्रो दम्पत्यों "रनपत्यता।।३३॥।। 
सदा दोर्भाग्यदश्चन्द्रों गुरुणा यदि संयुतः। 
शुक्रेण संयुतश्चन्द्र: सापत्न॑ कुरुते सदा।।३४।। 
यदा सौरेण संयुक्त: प्रव्॒ज्यां कुरुते सदा। 
सैंहिकेयेन संयुक्त: सततं कलहप्रद:।।३५॥।। 
“'केतुना यदि संयुक्तस्त्वतुलं॑ दुःखदः शशी। 
पापद्दयेन संयुक्तो दम्पत्योर्निधनप्रद: ।।३६॥।। 
>“तुड़स्थो मित्रराशिस्थः शुभयुक्तः शुभप्रद:। 
एवंविध: क्रूरयुतस्तत्र सम्पूर्णद: शशी।।३७॥। 
(७४)व.१-चरुजं। (७५)व.३,क.-र्निरिपत्यताम्‌। 

(७६ )क.-(समाक्षरलोप: ) श्लोक: क्र.-३६। 
(७७)व.१-दोषद:। 


(७८ )पु.-तुड़स्थ। 


४८० 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।. (अध्याय:३२) 
तस्मात्सड्य्रहदो षो5यं ““विवाहे परिवर्जयेत्‌।।३८।। 
वक्रावक्रगयोरलग्नाद्‌ द्वितीयद्वादशस्थयो:। 

“'असाध्वो: कर्तरी ज्ञेया त्वन्यथा नैव कर्तरी। 

कर्तरी मृत्युदा क्रोधाहम्पत्यो 'रगलकर्तरी।।३९॥।। 
कर्तरीदोष संयुक्तं लग्नं सर्वगुणान्वितम्‌। 

अपि “ सौम्यग्रहोपेत॑ त्याज्यं तदग्धकाष्ठवत्‌।।४०॥। 
चन्द्रस्यकर्तरी तद्गच्छुर्भा 'दृष्ठ न दोषदा। 

पापयो: कर्तरी “ 'कत्र्योर्नीचशत्रुग्रहा स्तयो: |।४१॥। 
द्योरस्तगयोर्वापि कर्तरी नैव “दोषदा। 

लग्नात्‌ पष्ठाप्टरे:फ स्थे “चन्द्रदोषध:स एवं हि।।४२॥।। 


(७९ )व.१-षे5पि। (८० )व. १-विवाहं। (८१)व.२-असाध्या। 
(८२)व.१-लग्न। (८३)व.१-दुष्ट यल्लग्नं। 

(८४ )क.-सर्वगुणोपेतं, व.१-सौम्यो गुरुपेतं तत्त्याज्यं। 
(८५)व.१-दृष्ट्या, व.३-दृष्ट। (८६)पु.-कत्रा। (८७)व.२-लयो:। 


(८८ )व.१-दुष्यति। (८९ )क.-स्थ:। (९० )व.२-चन्द्रो, क.,व. ३-चन्द्रे। 


ड८ १ 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।. (अध्याय:३२) 
अनेक  दोषेण युतं लग्नं ' कोटिगुणान्वितम्‌। 
बलिभिर्बुधशुक्रेज्यी: संयुक्तमपि त॑ त्यजेत्‌। 

विप्रं यथा वेदयुतं महापातकदूषितम्‌ ।।४३।। 
नीचराशिगते चन्द्रे साक्षानत्नीचस्थितेषपि वा। 

चन्द्रे षष्ठाप्टरेःफस्थे दोषो नास्ति न संशय: ।।४४।। 
पूर्णनन्दाख्ययोस्तिथ्यो: सन्धिर्नाडीचतुष्टयम्‌। 

उद्बाह' ब्रतयानेषु गण्डान्तं निधनप्रदम्‌।।४५॥।। 


सिंहकर्कटयोश्वापकीटयोर्मीनमेषयो : । 


गण्डान्तमन्तरालं तन्नाडिका निधनप्र "दा।।४६।। 


(९१ )व.३-दोषसंयुक्‍त॑। 

(९२)व.२-(समाक्षरलोप: ) श्लोक: क्र.-४३ब तः श्लोक: क्र.४४अ। 
(९३)व.१.३,क.-तत्‌। 

(९४)व.१-जन्मयात्रासु, व. २.३,क.-जन्मयानेषु। 


(९५ )व.३-दा:, पु.-प्रदां। 


ड८२ 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।. (अध्याय:३२) 
सार्पेन्द्रपौष्णधिष्ण्या ' 'नां षोडशां ' शा: ससन्धय:। 

““तत्र तदस्रभाग्योड्यं षोडशांश: स्वक: स्वक: |।४७।। 
गण्डान्तं त्रितयं घोरं भसन्धित्रितयं तथा। 
निन्दितं शुभकार्येषु विषसंयुक्तदुग्धवत्‌।।४८ ।। 
सर्वसौम्यग्र ''होपेत॑ लग्नं सर्वगुणान्वितम्‌। 
दोष “'त्रये ण दुुए।“|॑ं तत्‌ त्याज्यं  क्षौद्रं यथा तथा।।४९।। 
त्रिंशदूभा  गैल॑ग्नमानं होरा तस्यार्धसम्भ “ 'वा। 
लग्नत्रिभागो द्वेक्काणो नवमांशों नवांशक:।।५०।। 


(९६)व.२-नि। (९७)व.३-शाभ, व.१-शक, पु.-शांशसन्धय:। 
(९८ )व.१-तत्रात््वशभाद्योग। (९९ )व. १ -हैर्युक्तं। 
(१००)व.१-६। (१०१ )व. २-न। 

(१०२)व.१-यत्‌। 

(१०३)व.३,क.-श््वेडं, व.१.२-श्ट्वोडं। 

(१०४)व.१-गाल। 


(१०५ )व.२-वा;: | 


४८३ 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।  (अध्याय:३२) 


द्वादशांशो द्वादशांशसख्रिंशांश  'ख्रिंशदंशक:। 


१०८ 


“““घड़्वर्गस्थ विभागोड्यं “यद्व्गों _ 'यः: स तस्य तु।।५१॥। 


सिंह स्योर्क: कर्क 'टस्य शशी . भौमेडजकीटयो:। 
सौम्य: कन्यामिथुनयोर्गुरुश्चापान्त्ययाशयो: | ।५ २।। 
तुलावृषभयो: शुक्र: सौ री मृगभकुम्भयो:। 

योडधिपो यस्य राशे श्र नवांशस्यैव सोडधिप: ।।५३।। 
“होरेडर्केन्द्रोरो 'जराशौ युग्मभे चन्द्रसूर्ययो:। 
लग्नपञ्जनवक्षेत्रना, था: . द्रेक्काणपा: क्रमात्‌।।५४।। 


(१०६)पु.-ख्रिंशज: स्मृत:, व.३-दराज:। 

(१०७)व.१-यदूवर्गस्य, व.३-षड्वर्गस्या। (१०८ )व.१.३-षड्वर्गो, क.- 
यद्वर्गं। (१०९ )व.१.३,क.-यस्य तस्य यतू, व.२-यस्य तस्य तु। 
(११०)व.३-स्या, व.१.२-स्था। (१११)व.१-टेश:। 
(११२)व.२-सोमा, व.१.३,क.-भौमो। 
(११३)व.१-रिमकर, व. २-रीमृगभू, पु-मृगन। (११४)व.१-स्तु। 
(११५) पु.-होरे5र्कन्दौ, क.-होरेकेंड्वोरो। (११६)पु.-ओज। 
(११७)पु.-था। (११८ )व. २-द्रेष्काणपा: । 


४८४ 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।  (अध्याय:३२) 
“ 'अजो मृगस्तुलाकर्किनवांशाद्या: क्रियादिषु। 
लग्नराशिमुपक्रम्य॒द्वाद' शांशेश्वरा: क्रमात्‌।।५५॥।। 
वक्रा  क्रीज्यज्ञशु  क्राणां _. बाणेष्वेभाद्रिमार्गणा:। 
स्पर्भा गास्वो जराश ते युग्मभ  तुविपर्य यात्‌।॥५६॥। 
षड़्वर्गशुभ “जः श्रेष्ठ: पाप: पापग्रहोद्भव:। 
दुर्लभा: शुभषड्वर्गा _ उत तेषां नवांशका:।।५७।। 
एकस्मिन्पापवर्गेषपि षड़व गो मड़लप्र “द:।।५८।। 
(११९)व.१-(पाठभेद: ) तुलामिथुनकन्यांशा धनुराश्यर्धसंयुता: । 
(१२०)व.१-शासे, पु.-शैश्वरा। (१२१)व.१-कें। (१२२)व.३-क्रेण। 
(१२३)व.१-बाणोष्वाज्ञाद्रि। (१२४)व.१-गविषमे। (१२५)व.१-राशौ। 
(१२६)व.१-युग्मे। (१२७)व.१-राशौ। (१२८)व.१-दै। 
(१२९ )व.२-येत्‌। (१३०)व.१-द:। (१३१)व.१-रुत्ते। 
(१३२)व.ह -र्गा। 


(१३३)व.१-दा: | 


ड८५ 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।  (अध्याय:३२) 


पापवर्ग: प्रदुष्टठ 


* तलल्‍लग्नं गुणगणोत्कटम्‌। 
त्यजेद्यथा हव्यक “'व्यप्यनधीतं द्विजं तथा।।५९॥।। 
भुगु: षटको महादोषलग्नाषष्टगते सिते। 
त्यजेद्यथा पुरोडाशं _ वायसोप' “हत॑ तथा।।६०॥।। 
नीचगे ४ तत्तुरीये वा शज्रुक्षेत्रगतेषपि वा। 
भगु: पषड़्‌ कोत्थितो दोषो नास्ति तत्र न संशय:।।६१॥। 
लग्नादष्टमगे भौमे . दोषेउप्यष्टकुज: सम: । 
तेन दोषेण दुष्ट तल्‍लग्नं॑.. सर्वगुणान्वितम्‌।।६२।। 
(१३४)व.१-य, पु.-त। (१३५)व.१-व्या व, व. २,क.-व्ये5 । 
(१३६)व.१-(अधिकम) तेन दोषेण दृष्ट यल्लग्नं लक्षगुणान्वितम्‌। 
(१३७)व.१,क.-पो। (१३८ )व.१-मसो हतम्‌। (१३९ )क.-तंत्तुरीये। 
(१४०)व.२-षट्‌। (१४१)व.१-कस्तथा। 
(१४२)व.२-(समाक्षरलोप: ) श्लोक: क्र.६२ब तः 

श्लोक: क्र.६१क (...तेन पर्यन्तम्‌)। 


( १४३ )व. १-लक्ष। 


ड८६ 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।. (अध्याय:३२) 


पञ्ले प्टिकं शुभैर्युक्त॑ 'जामित्रगुणसंयुतम्‌। 


१४७ 


त्यजेद्यथया कुल 'सतीं पर “पुरुषरतां तथा।।६३।। 


अस्तगे नीचगे भौमे श्रुक्षेत्रणतेषपि वा। 
कुजाष्टमोद्भवो दोषो न किश्चिदपि विद्यते।।६४।। 
स्वस्वेंड्शे नोदया 'स्वांशौ वीक्षितौ वाथ संयुतौ। 


१ 


लग्नं *वास्तग्रह॑ तत्र ' तदंशनेक्षितौ युतौ।।६५॥।। 


“'*राश्यंशो मित्र 'सौम्येन वीक्षितौ वा" पि संयुतौ। 
उदयास्तांशयो: शुद्धिस्निविधा मड्जनलप्र ''दा। 
त्रिःप्रकारण सा शुद्धिर्न चेल्लग्नं च निन्दितम्‌।।६६॥।। 


(१४४)व.१-छ। (१४५ )क.-यामित्र, व. ३-योमित्र। 
(१४६)व.१-पति:, व.३-सती। (१४७ )व.१-परिपूर्णरतं॑ स्त्रियम्‌। 
(१४८ )क.-पुंस। (१४९ )व.१.२-स्तांशो। 

(१५० )पु.-वास्तुगृहं, व.१-चाष्टगहं । 

(१५१ )व.२-तदंशे, व.१-तत्र दीशैतैवेक्षितो, व.३-तद्वत्तदीशेनेश्षितौयुतौ। 
(१५२)व.१-राशीश, व.३-राश्यंशीौ। (१५३ )व. १-सौम्यैश्व | 
(१५४)व.३,क.-थ, व.२-(लोप: )पि संयुतो। (१५५)व.२-दा:। 


४८७9 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।। . (अध्याय:३२) 
“*“अपि यश्जे “ए्टिक लग्नमनेकगुणसंयुतम्‌। 
त्यजेद्यथा शुनाप्रान्‍्त॑ तथा हव्यं घृत॑ ““कृतम्‌।।६७॥।। 


१७०९ आदित्यादिषु 


आदित्यादिषु वारेषु ये मुहूर्ताश्व निन्दिता:। 
१५६० 


तेन दोषेण दृष्टं तल्लग्नं गुणविभूषितम्‌।।६८॥।। 
शुभग्रहैस्त्रभिर्युक्तं सर्वदोषविवर्जितम्‌। 


१६२ 


त्यजे  त्पुष्पफलोपेतं व्यालाक्रान्तं तरु_ तथा।।६९।। 


दम्पत्योरष्टमे लग्ने राशौ वापि तदंशके। 

तदीशे वा लग्नगते तयोमृत्युर्न संशय: ।।७०॥।। 

(१५६)व.३,क.-(लोप: ) श्लोक: क्र.६७क तः श्लोक: क्र.६८। 

(१५७)व.१-ष्। (१५८ )व.१-खुतं। 

(१५९ )व.१-( लोप: ) श्लोक: क्र.६८क-ड। 

(१६० )व.१-(पाठभेद:/पुनरोक्ति: ) श्लोक: क्र६९अ ब :- 
अपि यशद्ञेष्टकं लग्नमनेकगुणसंयुतम्‌। 


(१६१ )क.-तस्य। (१६२)क.-यथा। (१६३)पु.-वाथ। 


ड८८ 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।. (अध्याय:३२) 
कालकूटाख्यदोषो5यं ' तेन दोषेण दूषितम्‌।।७१।। 

लग्नं कोटिगुणोपेतमपि सौम्यग्रहैर्युतम्‌। 

-““तत्‌ त्यजेतू कालकूटाख्यं  'विषवद्दा प्रयत्नत:।।७२॥।। 
तथैव द्वादशशे लग्ने तदंशे वा तदीश्वरे। 

यदा लग्नगते .नित्ये “निःसत्त्वं कलहं द्वयो:।।७३।। 
 जन्मन्यष्टम लग्नेशे मिथो मित्रौ व्यवस्थितौ। 


जन्मराश्यष्टम * श्ञोत्थदोषो + नश्यति भावत: ।।७४।। 


१७५ 


'तज्जन्मराशिरनिष्ट 


४*हु्स स्वजन्मलग्नं दम्‌। 


१७ ््च्छ १७८ 


लग्नगस्तु तयो: स्थाना च्छुभा “न्‍्युपचयानि वै।।७५॥।। 


(१६४)व.२,क.-स्तेन। (१६५)पु.-(लोप: ) ततू, व.२-तं। 
(१६६)व.३-विषं यद्वत्‌। (१६७)व.१-सत्यं, व.२-नित्यं। 

(१६८ )व.१-निश्चितं कलहस्तयो:। (१६९)व.१-जन्मैशा। 

(१७० )व.१-राशीशौ। (१७१ )व.१-मित्रो, पु. शस्त्रा। 
(१७२)व.१-हक्षस्थो,क्षोत्थं। (१७३ )व.१-न स्या त्स्वभावत:। 

(१७४ )व.२.३,क.-इष्टं। (१७५)व.१-यज्ज। (१७६ )व.१.२.३-द:। 
(१७७)व.२-वुभावुपचयानिचौ। (१७८ )पु.भान्‍्यपजयानि वै। 


ड८९ 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।. (अध्याय:३२) 


वि 'यद्‌बाणा ५० वेददसखा २४ खरामा ३० “ व्योमसागरा:४०। 


वेदचन्द्रा 


१४ चन्द्रद्मा २१ खरामा ३० व्योमबाहव:२० ।।७६॥।। 
नेत्राग्गयो ३२ व्योमगुणा: ३० शून्यदखा २० गजेन्दव:१८। 

“ क््याबाहवो २१ वियद््त्ना २० श॒क्रा १४ ड्ैेन्द्रा ४ खभूमय:१० ||७७।। 
वेदचन्द्रा १४ स्तर्कबाणा ५६ वेददस्रा: २४ खबाहव:२०। 

“'व्योमेन्दवो१ ० व्योमचन्द्रा१श०  पुराणा १८ स्तर्कभूमय:१६।।७८ |। 


(१७९ )व.१-षद्‌। (१८० )व.१-(लोप: )व्योमसागरा: ( श्लोक: क्र.७६) 
तः 


व्योमगुणा: (श्लोक: क्र.७७अ) | 
(१८१ )पु.-२४। (१८२)व.२-(लोप: ) श्लोक: क्र.७७क तः 
श्लोक: क्र.७८ब एवं श्लोक: क्र. ७८क (व्यमेन्दवो ) । 
(१८३)क.-(लोपः ) व्योमेन्दवो १०। 


(१८४) पु.-स्त्रिपएं, व.२-स्मृतय, क.-नागभू। 


४९० 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।. (अध्याय:३२) 
वेदाक्षिश्व २४ खरामा: ३० स्युर्दस्न “'क्षा “ 'तु घटिका “इमा:। 
आभ्य: परस्तात्क्रमशश्चत्नो विषनाडिका: | ।७९।। 
ऋक्षाद्यन्तघटीमानं विषमानेन ताडितम्‌। 

““घष्टिभिरहरते लब्धं पूर्वऋक्षेण योजयेत्‌।।८०॥। “ ' 
विषनाडीदोषदुष्ट॑ लग्नं सर्वगुणान्वितम्‌। 
शुभे: सर्वेश्व संयुक्तमपि पञ्चे 'प्टिक॑ त्यजेत्‌। 
त्यजेद्यथा सतन्नि' ' पातज्वर ' लग्ननरोत्तमम्‌।।८१॥। 
तुलामिथुनकन्यांशाश्चापान्त्यार्धैन संयुता:। 


एते नवांशका: श्रेष्ठा यदि नान्त्यांशक्ा अपि।॥८२।। 


(१८५)व.३-भात्‌, क.-भा। (१८६)क.,व. ३-(लोपः ) तु। 
(१८७)व.२-क्रमा:। 

(१८८ )क.-षष्टि्ड | (१८९)व.१.३-(लोप: ) श्लोक: क्र.-८०। 
(१९०)व.१-ष्टदं भवेत्‌। 

(१९१)पु. पातद्वार, व.३-पातं ज्वर, व.१-पातस्वर। 


(१९२)व.१-दग्धं॑ भिषग्वर:। 


४९१ 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।। . (अध्याय:३२) 
अन्त्यांशका अपि श्रेष्ठा यदि वर्गोत्तमाहया:। 

अनुक्तांशास्तु न ग्राह्मा यतस्ते कुनवांशका:।।८३॥।। 
कुनवांशकदुष्ट॑ तल्‍लग्नं सर्वगुणान्वितम्‌। 

त्यजेद्यथा कुनृपतिं  नीतिबाह्ं च सेवका: |।८४।। 
शैलाक्षश्रुतय: सूर्य चन्द्रे षड़्‌  वेदपर्वता:। 

 “भौमे बाणाम्निनेत्राणि सौम्ये वेदाक्षिवायव: ।।८ ५।। 


गुरुवारे5 ग्नि 'चन्द्रेभा: शुक्रे  नेत्राग्नि _ बाहवः। 


शनौ चन्द्रेभत का: स्युः " कुलिका यम “ घण्टकम्‌।।८६।। 


(१९३)पु.-नाति। (१९४)व.३-भेन्दु। (१९५)व. २-सौमे। 


(१९६)व.१-( अधिकम्‌ ) १ ।३।८। (१९७)व.१-चेन्द्रभा, व. २-चन्द्रेणा। 
(१९८ )व.१-(अधिकम्‌) २।७।३। (१९९ )व. ३-वहय:। 
(२००)व.१-काश्व १।८।६। (२०१ )क.-कुलिको। 


(२०२ )व.३,क.-कण्टकम्‌। 


४९२ 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।। . (अध्याय:३२) 
अर्धप्रहर ' संज्ञास्तान्‌ मड़लेषु विवर्जयेत्‌। 

यम “'घण्टे त्वर्थहानिर्यामा ' थे कार्यनाश * नम्‌।।८७॥।। 
वारदोषेण दुष्टं तल्‍्लग्नं सर्वगुणान्वितम्‌। 

त्यजेद्यथा पुरोडाशं वायसोपहतं॑ तथा।।८८।। 
 'समाड्पप्रिजेन दोषेण दुष्टमेकार्गलस्थ च। 

अपि प्ले 'ड्टिंक लग्नं शुभे: सर्वे: समन्वि तम्‌।।८९॥।। 
(२०३) पु.-संज्ञता, व.१-संज्ञास्तं। 

(२०४)व.१-(अधिकम्‌) प्रहरार्धप्रमाणेन कुलिके निधन भवेत्‌। 
(२०५)क.-कण्टक, व.३-कण्टके। (२०६)व.१-र्ध:। 
(२०७)व.१-न:। (२०८ )क.-यथा। 

(२०९ )पु.-सामाम्बुजेन, व.१-समाद्रिज्ञेण, व.२-सामाद्रियेण। 


(२१०)व.१-एछक। ( २११)व.३,क.-तैः । 


४९३ 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।। . (अध्याय:३२) 
महागुणगणै: सर्व: सम्पूर्णणपि .. जृम्भितम्‌। 

त्यजेद्यथा महा भोग संदष्ट॑ नृपसत्तमम्‌।।९०।। 
ग्रहणोत्पातनक्षत्रदूषितं लग्नमुत्तमम्‌। 


* चुणोद्यमणिमालाभि:  'सज्वल' “न्‍तं॑ समन्ततः।।९१।। 


२१८ 


मणिहेममयं  हर्म्य॑ भूताक्रान्तमिव त्यजेत्‌।।९२॥।। 


क्ररविद्धं च यद्विष्ण्यं क्रूराक्रान्तं च कृत्स्नभम्‌। 


२ 


ग्रहणोत्पातभं . यद्वत्तद्ददेव परित्यजेत्‌।।९३॥।। 


(२१२)पु.-लम्भितम्‌, व.१.२-जम्भितम्‌, क.-जृम्भतम्‌। 
(२१३)व.१.३,क.-भोगि। (११४)व.१-दष्टाः सदृष्ठं। 
(२१५)व.२-गुणौघ, व.१-गुणाद्य। (२१६)व.२-सद्बल। 
(२१७)व.३,क.-समंतत:, व.१-तत्समं तत:। 

(२१८ )पु.-रम्यं, व.३,क.-हर्म्य । 


(२१९)पु.-यत्र तद्ददेव, क.-यद्ववदेव। 


४९४ 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।। . (अध्याय:३२) 


र्‌ २२२ 


“सत्कृत्सनभं शुभैर्विद्धं पाप एवं न शोभ नम्‌। 


२२३ 


क्रूरवि द्धयुतं धिष्ण्य॑ नेखिलं नैव पादत:।।९४।। 


अकालमेघध्वनिना वृष्ट्या वा दूषितं च यत्‌। 
तललग्नं शुभसंयुक्त  मिष्टखेटैस्तु पञ्नभि:।।९५।। 
अन्यैरपि गुणैर्युक्तं सर्वदोषविवर्जितम्‌। 


“नर्घमाणिक्यं कलड्लोपहतं यथा।।९६।॥। 


त्यजेद 
महावैधृतिपाताभ्यां दूषितं लग्नमुत्तमम्‌। 
शुभषड्वर्गसम्भूत॑ शुभै: सर्वे: समन्वितम्‌।।९७॥।। 
(२२०)व.१-न कृत्सभं। (२२१)व.१.३-पाद। 
(२२२)पु.-नः। 

(२२३)व.१,क.-डुं । 

(२२४)व. १-द्रष्टदे: पद्मभिर्युतम्‌। 
(२२५)व.१-त्यर्घ। 


(२२६)व.१-(पुनरोक्ति: )श्लोक: क्र.९६अ,ब,क। 


४९५७ 


।। एकविंशतिदोषनिरूपणम्‌।।  (अध्याय:३२) 
नानागुणमणि ब्रातं प्रभाभि: परिमण्डितम्‌। 
महादोषपरित्यक्तमपि योगोत्तमोत्तमम्‌। 
 “राजावधूतपुरुष॑ यद्व ॒ 'त्तत्सम्परित्यजेतू।।९८॥।। 
हन्त्येकोषपि महादोषो गुणलक्षं न चेदु 'ण:। 


तद्विरों  धात्पद्चनगव्यघट्ं मद्य लवो यथा।।९९।। 


5३९ | | इतिश्रीकश्यपत्रह्मर्षिविरचितायां महासंहिताया-मेकविंशतिदोषनिरूपणं द्वात्रिंशो3 ध्याय:।। ।। ३२।। 


(२२७)व.१,पु.-तत्‌, व.३-प्रात। (२२८ )व. १ -निर्धूतपुरुषराज्ञां । 
(२२९)व.१-सर्व। (२३० )व.१-णम्‌। (२३१)व.३-धी। 
(२३२)पु.-घटो। 
(२३३)पु.,व. २,क.-इत्येकविंशतिदोषनिरूपणानि। |, 

व.१-(लोप: ) 


व.३-इत्येकविंशतिदोषनिरूपणानि द्वात्रिशो5 ध्याय: ।। 


४९६ 


।। त्रयस्त्रिशतितमो5 ध्याय: ।। 


। | विवाहाध्याय: ।। 
पद्चाड़ दोषगे लग्ने सौम्य केन्द्रगते गुणा: । 
ते सर्वे नाशमायान्ति यथाग्नौ शलभा इव।।१॥। 
सड्क्रान्तिदोषगं लग्नं स्वगुणात्सौम्यखेट 'जात्‌। 
गुणानन्या 'न्बहून्‌ हन्ति “व्याप्रे गोसमितिं यथा।।२।। 
“चन्द्रे सडग्ग्रहददोषे तु लग्नं सौम्यग्रहोद्धवान्‌। 
गुणान्हन्ति बहूनन्यान्वृकोड्जसमितं यथा।।३।। 
(१ )व. २-दोषलग्नेशेसौम्ये। 
(२)व.१-क्रेन्द्रादयो, व. १-क्रेन्द्रणता। ( ३ )क.-तथा। 
(४)व.१-अत्रे श्लोक: क्र.१००,१०१...क्रमेण लिखिता: सन्ति। 
(५)व.१-कान्‌, व.३-जान्‌। 
(६)व.३-(समाक्षर-लोप: )श्लोक: क्र रक तः श्लोक: क्र.४ब। 
(७)व.१-हन्त्यवग्रहो वृष्टिसंहति यथा। (८ )क.-व्याप्रो। 


(९)व.१-(लोप: )श्लोक: क्र.-३। 


४९७ 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय: ३३) 
कर्तरीदोष “गं लग्नं स्वगुणान्सौम्यसम्भवान्‌। 
““बहूनन्यान्हन्ति यथावग्रहो वृष्टिसंह' तिम्‌।।४।। 
लग्नात्पष्ठाष्टरे:फस्थेश्चन्द्रे लग्नं भवेद्यदि। 

हन्ति सर्वगुणान्‌ _सौम्यो  पानान्नानि विष॑ यथा।।५॥।। 
गण्डदोषगते लग्ने “गुणा: सौम्यग्रहोद्ध वा: । 

ते सर्वे विलयं यान्ति ग्रीष्मे यद्वज्जलाशया: |।६।। 
पापषड्वर्गगे लग्ने गुणा: सर्वे लयं॑ ययु:। 
शुभग्रहोद्धवा यद्वत्क्षय रोगेडषपि धातव:।।७।। 


(१० )व.२-जं। (११)व.३-गुणान्हन्ति बहूननयान। (१२)व.३-ति। 
(१३)व.१.३-सौम्यन्‌, व. २-सौम्ये। 

(१४)व. २पानात्तानि, व.१-हन्यान्नाति, क.-पानान्नाति, व.३-पापान्नानि। 
(१५)व.३-(समाक्षरलोप: )श्लोक: क्र.-धब तः श्लोक: क्र.-७अ। 


(१६)व.२-वम्‌। (१७)व.१-कुसरितो यथा। (१८ )व.३-रोगो5हि। 


४९८ 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
 'लग्नात्षष्ठगते शुक्रे यदि लग्नं भवेत्तदा। 

व्यर्था: सर्वे गुणास्तद्वद्विदृशां चन्द्ररश्मय: ।।८।॥। “ 
लग्ना 'दष्टमगे भौमे यदि लग्नं भवेत्तत:। 
गुणवृन्दान्बहून्हन्ति खलः परगुणा नन्‍यथा।।९॥।। 
उदयास्तांशयो: शुद्धिहीने लग्नं भवेद्यदि। 

गुणौघं॑ हन्ति तत्सर्वमनृतं सुकृतं यथा।।१०॥। 
दुर्मुहूर्ती लग्नगत: शुभखेटोद्धवान्गुणान्‌। 
हन्ति सर्वगु णास्तद्वद्‌ 'द्रारिद्रयं गुणसञ्जयान्‌।।११।। 
(१९ )व.१-श्लोक: क्र.८ पाठाह्नहिलिखितम्‌। 
(२०)पु.-९००(इत: पर्यन्तं श्लोक: संख्या)। 
(२१)व.१-षष्टगते। 

(२२)व.१-नपि। 

(२३) पु.-हन्तत्सर्व। 

( २४)क.-णां। 


(२५)व.१-पापानीव हरस्मृति: । 


४९९ 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
विषनाडीभवो दोषो लग्नग: सकलान्गुणान्‌। 

हन्ति यद्वद्धनचयं  कितवो5तिनिषादत: ।।१२॥। 

दम्पत्योरष्टमं॑ लग्नं राशिर्वा यदि लग्न तः।। 
““गुणानहन्त्यखिला  'न्सर्वान्कुराजा स्वजनान्यथा।।१३॥। 
कुनवांशे लग्नगते . लग्नं खेटोद्‌ भवान्‌ _ गुणान्‌। 
**महदुणा अपि स्वस्थ नाशं यान्त्यन्न(न्‍्य)दृषणात्‌।।१४।। 
वारदोषगते लग्ने शुभकेद्धगते गुणा:। 

**अन्येषपि नाशमायान्ति लोभ: सर्वगुणा नि च।।१५।। 


(२६)व.२-कितवो5निधिपातत:, व.१-रिपवो निमिषार्धत: । 
(२७)व.१.२.३-ग:। (२८ )व.१-शुभान्‌। 

(२९ )व.१-सौम्या राजास्त्रीस्वजनं यथा। 

(३० )व.२-(समाक्षरलोप: ) श्लोक: क्र.१४ब तः श्लोक: क्र.१५ब। 

(३१ )व.३,क.-भवा। (३२)व.१.३,क.-गुणा:। (३३)पु.,क.,व. २-महान्गुण। 
(३४ )पु.-निचस्वस्य, क.-निचस्यस्वनाशं। (३५)व.१-अन्ये विनाश। 


(३६)व.१-रोग:। (३७)व.१-इव। 


७०० 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
खार्जूरिक समाड्प्रित्वे लग्ने तदुणसञ्ञ 'य:ः। 

नाशं यात्यखिलं तद्वत्पै 'शून्यात्स्नेहसञ्लय: |।१६॥।। 
उत्पातग्रह 'णर्क्ष च क्रूरविद्धे च संयुते। 

लग्ने सति गुणा: सर्वे नाशं यान्ति न संशय:।।१७॥। 
अविशिष्टस्त्वल्पदोषा विद्युन्नीहार सम्भवा:। 

“प्रत्यर्क '"परिवेषेन्द्र 'चापभूभ्रमणादय: |।१८।। 


(३८ )व.२-सम॑ धिष्ण्ये। (३९ )व.१-यम्‌। (४० )व. १ -शून्यो गुणसञ्ञयम्‌। 
(४१ )व.१ ऋ्षे। 
(४२)व.१-( श्लोक: क्र.१७ पश्चाद्‌ अधिकम्‌) 
अकालाशभ्रध्वनो वृष्यापदि लग्नं महागुणान्‌। 
हन्ति तान्सकलानू तद्ठद्विप्रं चण्डविवादिन: ।। 
पाते लग्नगते सौम्य सम्पदानखिलान्गुणान्‌। 
हन्ति तद्वद्‌ द्विजान्शुद्धानू पातको महदाह्यय: ।। 
(४३)व.१-पांसव:। (४४ )व.१-प्रत्यर्के 
(४५ )पु.-परिवेखण्ड, व.२-परिवेष्यन्द्र । 
(४६)व.१-चापामाग्रमणापद:, क.-वापा। 


|| विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 


४७-४८ 


लत्तोपग्रह 'चण्डीशास्तिथयो *मासदग्धका:। 
दग्धलग्नान्धकाणा' ख्या: पड्डूसंज्ञाश्व राशय:।।१९।। 
“*“दिग्दाहधूम्रबधिरमासशून्याश्र राशय: । 

व्यवस्था क्रियते तेषां दोषाणां च पृथक्‌ पृथक्‌।।२०॥। 
अकालजाश्व नीहारविद्यु' त्पांस्वभ्रसम्भ' वा:। 
परिवेषप्रतिसूर्यतच्चापध्व ' 'जादय: ।।२१॥।। 

दोषप्रदा मड़लेषु ''कालजाश्रेन्न दोषजा:। 

गुरुरेकोषपि केन्द्रस्थ: शुक्रो वा यदि वा बुध:। 

हरे: स्मृतिर्यथा * दोषान्हन्ति दोषानकालजानू।।२२॥।। 


(४७)क.-(लोप: ) श्लोक: क्र.१९। (४८ )व.१-लग्नौ। (४९ )पु.,व. ३- 
सन्देश। 


(५० )व.१-(लोप: )मास।( ५१ )पु.-ख्या,व.२-क्षा:। (५२ )व.१-दग्धा। 
(५३ )व.१-त्वाश्वावसचरा:। ( ५४)पु.,व.२-व:। ( ५५)व.३ -जोदय:। 


(५६)क.,व.३-अकालजान्न, व.१-कालजाश्व न। (५७)व. १-पापान्‌। 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
सौराष्ट्रदेशे “साहो च लोहिताभं ' 'परित्यजेत्‌।।२३।। 
चण्डीशचण्डा युधं॑ वड़देशे विवर्जयेत्‌। 

वाल्हीके 'कुरुदेशे च वर्जये' उच्च उपग्रहम्‌।।२४।। 
कलिड्डदेशे वर्ज्यानि ' दग्धलग्नानि तान्यपि। 

मासदग्धाश्वल॒ तिथयो ' मध्यदेशे विवर्जिता:।।२५॥।। 
काणपड्वन्धबधिरमासशून्याश्व राशय:। 

“'गौडे 'मालवसयोस्त्याज्यास्त्वन्यदेशे "न गर्हिता:।।२६॥।। 
(५८ )क.,व. ३-साल्वे च, व.१-सात्वेतचलत्रितंभं। (५९ )पु.-परिवर्जयेत्‌। 
(६० )व.१-धभं। (६१ )व. १-गुरु। 

(६२)पु.-(लोपः ) च्चमुपग्रहम्‌, व.३-द्रमुपग्रहमू, व.१.२-ड्धमुपग्रहम्‌। 
(६३ )व.१-दग्धान्धबधिरामपि। 

(६४)व.१-मध्ये। (६५)व.१.२.३-गौड। 


(६६)व.२.३-मागध। (६७ )क.-वि। 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
*“अनुक्तास्त्वखिला दोषा मध्यदेशे5 'पि गर्लिताः। 
निखिलेष्वपि देशेषु महादोषाश्व गर्हिता:।।२७॥।। 

दोष दुष्टा निशड्भाल स्तत्राष्टमजो5पि तत्‌। 

अशक्तो गुण" वान्स्वल्पे दोषाल्पत्वे शुभप्रद:।।२८॥।। 

गुणानां सशञ्जयेज्प्पेको दोषो नश्यत्यसंश य:। 
तोयबिन्दुर्यथा “चैकोउप्युदार्चिषि हुताशने।।२९॥। 

एवं “'गुणगुणान्वीक्ष्य लग्नं निश्चित्य _यत्नत:। 
““सिद्धान्तोक्तेन मार्गेण लग्नकालं॑ समानयेत्‌।।३०॥।। 


(६८ )व.२-(लोप: ) श्लोक: क्र-२७। (६९ )व.१-ति। (७० )क.-दुष्टे। 

(७१ )व.१-तस्मिन्नेष्टं मनागपि, व.२-तं नाध्यामयो5पि यत्‌, 
पु.-सूतन्नमाष्टमजो5पि यत्‌। 

(७२)व.१-गुणबाहुल्‍ये। (७३ )व.१-नश्येद। (७४ )व.१-यम्‌। 

(७५)पु.-वैको। (७६)पु.,व.१.२-(लोप)गुण। 

(७७)व.१-( अधिकम्‌ ) तिथि । 


(७८ )पु.-सिद्धान्ततो न मार्जेन। 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
जलयमन्त्रेण तल्‍लग्नं . दद्चत्तेनार्चितो द्विज:। 
मुखं - वृत्तं द्वादशभिरज्जुलैं श्र तदुन्नतम्‌।।३१॥। 
घटार्धवत्ताग्रपात्र कुर्यात्तदशभि: पलै:। 
पषष्टिः भग्ने त्वहोरा त्राद्‌ घटिकापात्रमुत्तमम्‌।।३२।। 
८“: “*माषत्रयत्र्यंशयुतं॑  'स्वर्णवृत्तशलाकया। 
““चतुर्भिरज्जलै माना तया  विद्धं स्फुटं न्‍्यसेत्‌।।३३॥। 
(७९ )व.१,क.-दश्यान्नेनार्चितो, पु.-दद्यात्तेनान्विते। (८० )व.१-वृत्त। 
(८१)व.१-तु षडुन्रतम्‌। (८२)व.३,क.-मग्ने। (८३)क.-त्र। 
(८४)व.२(लोप: ) श्लोक: क्र.३३। (८५)व.१-सत्र्यंशकमर्ख॑ वय। 
(८६)व.१-हेम। (८७)व.१-चतुरज्जभुलैदीर्थया च विद्धं पात्रमतिस्फुट। 
(८८ )क.-रामताया। (८९ )व. ३-रायतमा। 
(९०)व.१-( अधिकम्‌) श्को.क्र. ३३ पश्चाद्‌ - 
जलवधूर्णे तोयपात्रे गन्धपुष्पाद्यलड्डूते। 
शुक्लवस्रस्वर्णयुक्ते तन्दुलोपरिसंस्थिते।। 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
“'सत्र्यंश' भा पात्रकृता मध्ये वृत्तशलाकया। 

रवेरधोंदयं  दृष्टवा / वाप्यर्धास्तमयं  'यथा।।३४॥।। 
पूर्वोक्तलक्षणं यन्त्र मन्त्रेणानेन निश्षिपेत्‌। 

यन्त्राणां “मुख्ययन्त्रत्वमिति धात्रा पुरा कृतम्‌।।३५।। 
दम्पत्योरायुरारोग्यसुपुत्रधनहेतवे । 

“जलयन्त्रमे “तस्मादि '्टसिद्धिप्रदो भव।।३६।। 
साधयेदेव वा कालं द्वादशाज्वुलशह्ूना। 
अन्योन्यवीक्षणं सम्यकू .. सुलग्ने कारयेन्मुदा।।३७।। 


(९१ )व.१-(लोप: ) श्लो.क्र-३४अ,ब। (९२)व.३,क.-माषत्रयं कृतां। 
(९३)व.१-दृष्टवा परार्धेसतमयं। (९४ )व.२-चा। 
(९५०)व.१.३,क.-तथा। (९६)पु.-मुख्य। 

(९७)व.१-पल। (९८ )व.१-तस्या। 

(९९ )क.-ष्टि। (१०० )व.१-साधयेदेथ। 


(१०१ )व.३-सुलग्नं। 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
हस्तोच्छितां हस्तचतुष्टयेन 
 'सुविस्तृतां मन्दिरवाम  भागे। 
“ सुमण्डपां . 'स्तम्भचतुष्टयेन 
सोपानरशथ्यां तु विवाहवे ''दीम्‌।।३८।। 
वितान  नानाविधतोरणाद्यै- 
विंचित्रि ताकुड्डूमचित्रकुम्भे: 
अलड्मतृतां प्राकृप्रवणा * 'मुदग्वा 
शुड्भार  पुण्यां गणविप्रयुक्ताम्‌।।३९॥।। 
(१०२)क.-(लोप: )सुविस्तृतां। (१०३ )व.१-भागौ। 
(१०४)व.१-सुमण्डपे। 
(१०५)व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र.-३८क(स्तम्भ.....) तः श्लोक: 
क्र.४०अ(९ ....पण्याड्भना ) पर्यन्त। 
(१०६)पु.,व.१-दी। (१०७)पु.-(लोप: )ना। (१०८ )क.-तां। 


(१०९ )पु.-मुदा वा। (११० )क.-पुराधा। 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 

 पुण्याड्ननानृत्यसुगीतवाद्यै- 
दपिरनैके  नयनाभिरा माम्‌। 
प्रदक्षिणाप्रक्रम . णाग्न्युपेता- 
मारो 'हयेत्तां मिथुनं  'समोदम्‌।।४०।। 

लग्न स्था: सूर्यच “न्द्रा वा कुर्वन्ति विधवां यदि। 
* 'मन्दो भूतनयो निःस्वां शुभा: पुत्रधनान्विताम्‌।।४१॥। 
द्वितीयस्था: सूर्यभौममन्दराहुध्वजा: सदा। 
दुःशीलां सैन्दव: सौम्या: कुर्वन्ति धनपुत्रिणीम्‌।।४२॥।। 
(१११)पु.-पण्या। (११२)पु.-(त्रुटितम्‌).. ..सभातिरामाम्‌। 
(११३)व.१.२,क.-मम्‌। (११४)व.१-मान्यु। 
(११५)व.१-हेरमिथुन, व.३-हेयेत मिथुनं। (११६)व.१-प्रमोदम्‌। 
(११७)व.१-स्थौ। (११८ )व.१-न्द्रौ च कुरुते। 


(११९)व.१.२-मन्दागुकेतवो, व.२-मन्दाक्षिण्यतोवोग्निस्तां। 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
सर्वे  ग्रहास्तृती, 'यस्था: .. कुर्वन्त्येव | विभार्गवा:। 
विवाहितां स्त्रियं / भोग 'भाग्यपुत्रसमन्विताम्‌।।४३।॥। 


चतुर्थस्थानगा: पापा: कुर्वन्ति विधवां सदा। 


१२७ 


शुभग्रहा श्रन्द्रयुता: सौख्यायुर्धनपुत्रिणीम्‌।।४४।। 


पञ्जमस्था: पापखेटा: पुत्र “वित्तविवर्जिताम्‌। 

शुभग्रहा: पुत्रवतीं .. कुर्वन्ति  धनिनीं सतीम्‌।।४५॥। 
कुर्वन्ति  षष्ठगा: पापा: पुत्रारोग्य  धनाच्विताम्‌। 
““*कुरुते विधवां चन्द्र: शुक्रज्ञेज्यगदान्विताम्‌।।४६॥।। 


(१२०)पु.-गुहा। (१२१ )पु.-स्यास्या, व.२-यस्था। (१२२) पु.-कुर्वन्त्य। 
(१२३)पु.,व. २.३,क.-भृगुनन्दना:। (१२४)व.१-भोगैर्भाग्य पुत्र 
धनान्वितम्‌। 

(१२५) पु.-भोग्य। 

(१२६)व.१-( अधिकम्‌) तत्रस्थो देवरतां करोति भृगुनन्दनम्‌। 
(१२७)व.२-न्चन्द्र (( १२८ )व. १-(लोप: )वित्त। (१२९) पु.-कुर्वति। 
(१३०)व.१-निधनं सतीम्‌, पु.-धनिनीं शशी। 

(१३१)पु.-षष्ठाष्टगा:, व.२-षष्टमा। (१३२)व.१-धनं तथा। 
(१३३)व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र-४८क एवं श्लोक: क्र.-४६ड। 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय: ३३) 
सप्तमस्थानगा: सर्बे ग्रहा: कुर्वन्ति शीघ्रत:। 


दम्पत्योर्मरणं यद्वा  भवेत्कस्थ न॒ संशय: | ।४७।। 
कुर्वन्त्यष्टमगा: सौम्या:  'दुःशीलां चन्द्रभूमिजौ। 

*“कुरु ते विधवां क्रूर:  सौभाग्यायुर्धनान्विताम्‌।।४८ ।। 
 “नवमस्थानगा: क्रूरा: कुर्वन्ति कलहं तयो:। 

 सौम्या: सचन्द्रा: सत्पु त्र॑ धनधान्यायुरन्विताम्‌।।४९।। 
दशमस्थानगा: क्रूरा: कुर्वन्ति मलिनाल सः। 

सौम्या: सच  नन्रा: श्रीपुत्रधनधान्या 'युरन्विताम्‌।॥५० ।। 


(१३४)व.१-तथात्रेकस्य। (१३५)पु.-सचन्द्रा: सत्पुत्रधनधान्यायुरन्विताम्‌। 
(१३६)पु.-(लोपः ) श्लोक: क्र--४८क एवं श्लोक: क्र.-४८ड। 
(१३७)व.१.२-तो। (१३८ )व.२-क्रूरा। 

(१३९ )क.-सौख्यमायुर्धनान्विताम्‌ । 

(१४० )पु.-(लोप: ) श्लोक: क्र.-४९सम्पूर्णम्‌। 

(१४१ )व.१.२-सौम्यो। (१४२ )क.,व.३ पुत्रा। 

(१४३)व.१-साम्‌, व.२.३,क.-सौ। 

( १४४) पु.-न्द्र। 

(१४५ )व. १-सुखान्विताम्‌ 


५१० 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
लाभस्थानगता: सर्वे ग्रहा: कुर्वन्ति सर्वदा। 
दम्पत्योरायुरारोग्यपुत्रधान्यार्थसञ्चयम्‌।। ५ १।। 
व्ययस्थानगता: क्रूरा: कुर्वन्ति .. 'व्ययशालिनीम्‌। 
चन्द्र: करोति विधवां सौम्या:  पत्युद्धितां सदा।।५२।। 
आचार्यो “लग्नगो5प्येको निखिलं दोषसशञ्जयम्‌। 
नाशयत्युदित: सूर्यो यद्वात्तिमिरसञ्चयम्‌।।५३॥। 
लग्नस्थो भार्गवो5प्येको _ 'यदि वा चचन्द्रनन्दन:। 
नाशयत्यखिलं दोष तूल 'सट्डमिवानल:।।५४।। 
केन्द्रस्थो गुरुरेकोडपि शुक्रो वा यदि वेन्दुज:। 
दोष ' ब्रातं निहन्तीव मृगेन्द्रो गजसंहतिम्‌।।५५॥।। 
(१४६)पु.-(लोप: )व्यय। (१४७)व.१-पत्युरितां, क.-सत्पृत्रितां। 
(१४८ )व. २.३,पु.-लगो। 

( १४९ )क.- ग्रह। 
(१५० )व.१-राशि। 


(१५१ )क.-ब्रजं। 


५११ 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
बलवान्केन्द्रगः सौम्यो हन्ति दोषशतत्रयम्‌। 

झूनं विहाय दैत्ये ' ज्य: सहस्न॑ लक्षमज्धिरा: ।।५६॥।। 
पापषड्वर्ग 'जो दोषो ये दोषा दुर्निमित्तजा:। 
गुरुस्तानलग्नगो हन्ति घन ' वृन्दमिवा *'निल:।।५७।। 


काव्ये गुरौ वा सौम्ये वा यदा केन्द्रत्रिकोणगे। 


१५०६ 


नाशय "*'त्यखिलान्दोषान्पापा *निव हरिस्मृ “ति:।।५८।। 


शुभो बली त्रिकोणस्थो विनाशं दोषसश्ञ ' 'यम्‌। 


“5? 5 5*निहन्ति निखिलं पापं प्रणामा इव शूलिन:।।५९॥। 


(१५२)व.२, पु.-ज्य। (१५३)व.२-तो। (१५४ )व. ३-वृष्टि। 

(१५७५ )पु.,व. २-नल:। (१५६ )व.३-नत्य। (१५७)व.१-इव। 
(१५८ )व.१-ते:। (१५९ )व.२-यः। 

(१६० )व.३-(लोपः ) श्लोक: क्र.६०क,ड एवं श्लोक: क्र.६०अ,ब। 


(१६१ )व.१.२,क.-करोति पापनिचयं। 


५१२ 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
लग्नाहु: ' स्थानगव्योमचरोत्थं दोषसञ्ञ यम्‌। 
शुक्र: केन्द्रगतो हन्ति दावाग्निर्विपिनं यथा।।६०।। 
मुहूर्तलग्नषड्वर्गकुनवांशग्रहोद्‌्भवा: । 

ये दोषा ''स्ताब्निहन्त्ये व यत्रैकादशग: शशी।।६१॥। 
यत्रैकादशगे सूर्य दोषा नाशं ययुस्त “दा। 

स्मरणादेव रुद्रस्य पापं॑_ जन्मशतोद्धवम्‌।।६२।। 
दुर्दिनप्रतिसूर्यन्द्रचापनीहारसम्भवा: । 

दोषा विनाशमायान्ति केन्द्रसंस्थे शुभग्र ' हे।।६३॥।। 
(१६२)व.१-स्थानगो व्योम, व.२-स्थानेव्योम। 
(१६३)व.१-य:। (१६४ )व.१-शुभ:, व.२-शुभ। 
(१६५)व.१,पु.-स्त। (१६६)व.३-वं। 

(१६७)व.१-था। (१६८ )व.१-विजयते ध्रुवम्‌। 


(१६९ )पु.,व. १-हा: | 


५१२ 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
77 :5'काणान्धबधिरोद्भूता दग्धलग्नतिथेर्भवा:। 

ते दोषा नाशमायान्ति . केन्द्रसंस्थे शुभग्रहे।।६४।। 
केन्द्रसंस्थ: शुभी हन्ति बलवान्सौम्यवीक्षित:। 

त्रिवि धौत्पातजं दोषं त्रिनेत्रस््रिपुरुं यथा।।६५॥।। 
बलवान्केन्रग: सौम्यो . लग्नं लग्नांशकोद्धवान्‌। 

“”* भस्मीकरोति तान्दोषानिन्धनानीव पावक:।।६६॥।। 
अब्दायनर्तुमासो  'त्थपक्षतिथ्यर्धसम्भवा:। 

ते दोषा नाशमायान्ति . लग्नसंस्थे शुभग्रहे।।६७।। 
तिथिवासरनक्षत्रयोगतिथ्यर्धसम्भवा : । 

ते दोषा नाशमायान्ति केन्द्रस्थाने शुभग्रहे।।६८॥।। 


(१७० )व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र.-६४ सम्पूर्णम्‌। 

(१७१ )पु.-कर्णाधवधिरोदू, व.२-काण्डान्धबधिरोद्‌। (१७२ )व.३-लग्न। 
(१७३)व.३-धो। (१७४) पु.-लग्नांशुकोद्धवा: । 

(१७५ )पु.,व. ३,क.-भगीरथोदितान्‌। (१७६ )व.३-स्था। 

(१७७)व.३-केन्द्रस्थाने। 


५१४ 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
लत्तोपग्रह “चण्डीशचन्द्रजामित्रसम्भ ” वा: । 
““तत्केन्द्रगो गुरुहन्ति सुपर्ण: पन्नगानिव।।६९।। 


चन्द्रदोषा लग्नदोषा: “पापग्रह *' 


कृतोद्भवा: । 

ते सर्वे नाशमायान्ति केन्द्रसंस्थे शुभग्रहे।।७०॥। 

वर्गोत्तमगते लग्ने “सर्वे दोषा लय॑ ययु:। 

शशाड्ले  वाप्युपचये ग्रीष्मे कुसरितो यथा।।७१।॥।“* 
एको5पि मित्रराशिस्थ: शुभो ““दयविलग्नग:। 

हन्ति दोषान्महापापा “तू शिवरात्रित्रतं यथा।।७२॥।। 

(१७८ )पु.-(लोप: )चण्डीश। (१७९ )व. १-वान्‌। (१८० )व.१-तान्‌। 
(१८१ )व.३-(लोप: ) श्लोक: क्र.७०ब तः श्लोक: क्र.७१अ पर्यन्त। 


(१८२)व.१-कृताश्व ये। (१८३ )व.३-अंश। (१८४)व.१- 
वाप्युच्चसंस्थे। 


(१८५)व.१-( अधिकम्‌ ) उच्चग: शुभांशोपि लग्नगो दोषसश्जयान्‌। 
हन्ति पापान्‌ हरिदिनमुपोषितं मद्यवानिव।। 


(१८६)व.१-वा यदि। (१८७)व.३-न्‌। 


५२७५ 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
राशिकूटं चाष्टविधं सख्त्रीदूरं ““गणसंज्ञकम्‌। 

*£ 'ऋतुयोनिदिन “वर्णा राशिराशीश 'मित्रता।।७३।। 
स्त्रीजन्मधिष्ण्या स्त्रीदूर॑.. मधमं मध्यमोत्तमम्‌। 

आद्ये द्वितीये नवके तृतीये "च न जन्मभे।।७४।। 
पुनर्वसुद्द _ये स्वातिकरश्रवणतारका:। 
पौष्णमैत्रेन्दुद््नाख्यास्तारा देवगणा: स्मृता:।।७५॥।। 

अ्युत्तरा ''सत्रीणि पूर्वा श्र धातृ याम्यशिवा: क्रमात्‌। 


* “परो राक्षस  संज्ञक:।।७६।। 


मनुष्यगण इत्युक्त: 
(१८८ )पु.-(लोप: )ग, व.१-क्षण। 

(१८९ )क.-रजु, व.३-रज्जु, पु-(लोप: )ऋतु। (१९० )व.१-वर्णो। 
(१९१)व.२,पु.-मैत्रता। (१९२)व.१-मध्यमं। 


(१९३)व.३-न च जन्मभे, व.१-वर जन्मभात्‌। (१९४ )व. १ -यं, व.३- 
य। 


(१९५)व.१-त्रीणि। (१९६)व.१-स। (१९७)व.१-याम्येशतारका : । 


(१९८ )व.१-परा। (१९९ )व.१-संज्ञिता:, पु.-संज्ञका: । 


५१६ 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय: ३३ ) 
श्रेष्ठा: प्रीति: . स्वस्वगणे मध्यमामरमर्त्ययो:। 


'मर्त्यराक्षसयोर्वैरममरासुरयोरपि | ७७ । । 


२०३ 


चतु ' स्रिध्यडाप्रिभोक्‍्ताया: कन्याया: क्रमशो श्वि ” भात्‌। 


वह्निभादिन्दुभान्नाडी त्रिचतुःपञ्जपर्व  भि:।।७८॥।। 
रेखास्तिस्नो “'विरच्याशु दस्नाद्यं भानि विन्यसेत्‌। 


एकरेखास्थयोमृत्युर्दम्पत्योर्जन्मधिष्ण्ययो: । ७९ ।। 


२०६ अतिमृत्यु 


तत्यु “ प्रदा मध्या 


““जाद्यमेव न पार्श्यो:। 


*:०दोषदा।।८०।। 


तत्राप्यासबन्रपर्यायरना ” 'सन्ना न 
(२०० )क.-स्वगणेतु। ( २०१ )व. १ -मर्त्या। 
(२०२)व.१-चतुस्त्रह्म॑प्रि छाया, व. २,क.-त्रिष्वक्षिभोक्ताया: । 
(२०३)व.१,क.,पु.-श्चिभा। (२०४ )व.१-सु। 
(२०५)व.१-तिरस्वायु: दशाद्या: सन्निवेशयेत्‌। 
(२०६)पु.-नाति, व.१-नाडि। (२०७)व.३-प्रदौ। 


(२०८ )व.३,क.-नाड्या। (२०९ )व.३-न्‍ता न। (२१० )पु.,व. १-दा:। 


५१७ 


|| विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 


 अश्वेभाजाहिसर्प _ श्वबिडाला जौ तु मूषका:। 


आखुगो रमहिषव्याप्रमहिष्यो व्याप्रि' "णी मृग:।।८१॥।। 
 मुगी 'शुनी “कपिर्ब भ्रूदयं वानरकेसरी। 

तुरग 'सिंहपश्चे भा दख्रादीनां च योनय:।।८२।। 
***ऋक्षयोनिषु पूर्वी ता पुरुषाथ . परस्त्रिय:। 
स्वस्वयोनिष्वतिप्रीतिं दम्पत्यो: कलहो5  'न्यथा।।८३।। 
(२११)व.३-अश्वभो। (२१२)व.३,क.-श्व। 

(२१३)क.-जौ तमूषका, व.१-व्योत्तमूषका:। (११४)व.१-माहिष। 
(२१५)व.२-णा। (२१६)व.२-(लोप: )मृगी। (२१७)व.२-शुना। 
(२१८ )व.३-कपिं। (२१९)व.१-शभ्रु: । 

(२२०)व.२-(लोप: )सिंह। (२२१ )क.-भ अजादीनां। 
(२२२)व.१-उक्तो, व.२-स्व। (२२३ )व.३-क्ता:। 
(२२४)व.३-परा:। 


(२२५)पु.-यथा। 


५१८ 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
गोव्याप्रमाखुमार्जारं.. श्वैणं.._ दन्तिमृगेश्वरम्‌। 
बश्रूरड्रमेषकपिं महिषाश्व॑ च मृत्यु" “दम्‌।।८४।। 
शत्रुत्व॑ वर्जयेल्लोके व्यवहार  प्रसिद्धितः। 
““एकराशौ पृथक्‌ धिष्ण्ये श्रेष्ठ नेष्ट तदन्‍्यथा।।८५॥।। 
एकर्क्षराशिदम्पत्योर्विवाहो मरणप्रद:। 
गणयेत्कन्यकाधिष्ण्या 'दावृत्य  द्वयजन्म 'भम्‌।।८६॥।। 
(२२६)व.१-श्रैणं, व.२-स्वैन। (२२७)व.३-श्रैणं। 
(२२८)व.२-दा, व.३-दौ। 
(२२९)व.२-श्वसिद्धिंद:। 
(२३०)क.-एवं। (२३१०)पु.-धिष्ण्यं। 
(२३२) पु.-ज्येष्टी नेष्यं, व.२.३,क.-ज्येष्ठो नेष्टं। 
( २३३ )व.२-दारभ्य। (२३४ )व.९ -वरजन्मभम्‌। 


(२३५)पु.-जाम्‌ू, क.,व. ३-नाम्‌। 


५१९ 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
जन्मत्रिपश्चसप्तक्ष॑ हित्वान्यर्क्षदिनं शुभम्‌। 
कर्किकीट  झषा विप्रा क्षत्राद्या _ स्तत्परे परे।॥८७।। 
पुंवर्णी हीन “वर्ण: सत्रीवर्ण: शुभद: स्मृतः। 
स्त्री  'राशे: पुरुषराशौ मृत्यु: षष्ठाष्टके तयो:।।८८।। 
 “निस्व॑ द्विद्वंदशि5. पत्यहानिर्नवपञ्जमे। 
विवाह: कार्य एवा सौ हन्त्येषपि नवपश्)मे। 
एका धिपे मित्रभावे न कदाचित्षडष्टके।।८९।। 
सत्रीराशितो5ष्टमे षटके पद्चमे नवमे तथा। 
द्वादशे द्वितये चेव विवाह: पुत्रपौत्रद:।।९०।। 
(२३६)क.-मृगा। (२३७)व. ९१ -स्तुला परे। ( २३८ )व.३-तर:। 
(२३९)व.१.३,क.-राशित: । 

(२४० )व.१-नैस्वं। (२४१ )व. २-मृत्युर्हानि। 
(२४२)व.३-सध्यन्ते, क.-सत्चान्ते, व.१-स्मात्‌ झुतेपि। 


(२४३ )क.-धिपत्योमैत्र वा। 


७५२० 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
नयुग्म तुला 'जकुम्भा अ्वसिंहा: कुर्वन्ति . मैत्रताम्‌। 
“प्रशस्तभवनैस्तेडपि स्वाष्टभि: प्रीति 'रुत्तमा।।९१॥। 
रवे: समो ज्ञों मित्राणि चन्द्ररेज्या: परा 'परे। 
इन्दोर्न शत्रवों 'मित्रो ' रविज्ञावितरे समा:।॥९२॥।। 
***समौ कुजस्य शुक्राक्री बुधो5रि: सुहृद: परे। 
ज्ञस्य चन्द्रो रिपुर्मि ' त्रो शुक्रा ''क्री त्वितरें समा:।॥९३।। 
(२४४ )व. २-युक्तलाभकुम्भाखिसिंहा। 
( २४५)व.१-च। ( २४६)व.१-लि, व.३-श्वि। 
(२४७) पु.-मित्रता, व.३-मैत्रतः। 
(२४८ )पु.-स्वप्रस्त,क.-स्वार्भ, व.२.३-स्वप्रश्न। 
(२४९ )क.-मुत्तमा, व.१.२-मुत्तमाम्‌। ( २५० )पु.-वरी, क.-परी, व.२-राम्‌। 
(२५१)व.१.३-मित्रे। (२५२)पु.-(लोप: )र। (२५३ )व. २-सौम्ये। 


(२५४)व.२-त्र, क.,व. १-त्रे। (२५५ )व. २-क्रावितरे। 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
गुरोरा * रेन्दुजा मित्राण्या *कि “मध्य: परावरी। 

भुगो: समावीज्यकुजौ ''मित्रे ज्ञाकी परो रिपू।।९४।। 
शनेर्गुरु: समो मित्रे शुक्रज्ञौ शत्रव: परे। 

*5“मुख्योद्वाह: प्राजा * पत्यो ' ब्राह्मो दैवार्षसंज्ञ  का:।।९५।। 


*5«यत्वारश्रोक्तकालेषपि कर्तव्या: सर्वदापरे। *' 


_*चाश्वत्वारोड्मी सराक्षसा:।। ९६।। 


गान्धर्वासुरपैशा 

(२५६)व.१-रद्विना, व.२-रातैर्हि। (२५७) पु.-किं: | 

(२५८ )पु.-(लोप:)मध्य:। (२५९ )व. २-मित्रौ। 

(२६० )व.१-श्राव्यो। (२६१ )व.१-पत्य। 

(२६२)पु.-ब्राहम्य। (२६३ )व.१-कः। 

(२६४ )व.१-चत्वार: स्वस्व, व.२-चत्वारोक्ता:। 

(२६५)व.१-(स्थानश्रष्ट: )एतत्‌ (श्लोक: क्र.९७)श्लोक: अग्रे 
श्लो.क्र.१०१अब पश्चात्‌ लिखितम्‌। 


(२६६)पु.-चः चत्वारो। 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
अनया कन्यया धर्म चरेत्युक्ता प्रदीयते। 

श्रोत्रयाय . विनीताय “पषड्वंश्यांच ''पुनाति /नः:।। ९७।। 
आहूय दीयते  ब्राह्मो विवाह: शक्त्यलड्ू  ताम्‌। 

पुनाति तज्जोभयत: पुरुषानेकविंशति:।। ९८ ।। 

विशि 'प.्टरे यदि भे दैवं दीयते यज्ञकर्मणि। 

* पुरुषान्पुनात्युभयत: सप्त  'सप्तात्र सम्भव:।। ९९॥। 
गृहीत्वा गोद्दयं॑ वेदविदुषे दीयते दिने। 

आर्षद्वाहस्त 'त्र जात: पुनात्युभयतश्च षट्‌।।१००॥।। 


(२६७) पु.-दिनेभय:, व.२-दनतपक्शाय, क.-विनेतद्य:, व.३-दिने तत्‌ 
यः। 


(२६८ )व.१-षड्वश्यं च, व.३-षडंश्याश्र। (२६९ )क.-पुनानिति। 
(२७० )व.१-स:। ( २७१) पु.-ब्रह्मा, व.३-ब्रह्म, व.१-ब्रह्मो। 
(२७२)क.,व.१-तम्‌। (२७३)पु.-(लोप: )्टे यदि भे दैवं। 
(२७४) पु.-पुनात्युभयत:पुर्षान्‌। ( २७५ )क.-ये तत्र सम्भवा:। 


( २७६ )पु.-च ज्ञात: । 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
राक्षसो युद्धरर  णे पैशाच: कन्यकाच्छलातू। “ 

“'असुरो द्रविणादा “नं गन्धर्व: समया “ न्मिथ:।।१०१।। 
सूर्यश्चतुर्थभवनमभिजिल्लग्नसंज्ञ “ “कम्‌। 

गोधूलि “ 'क: सप्तमभं विवाहे चोभयं शुभम्‌।।१०२॥।। 
आर्याणां मागधानां च मुख्यं गोधूलिक॑  मतम्‌।।१०३॥।। 
मुख्य तदभिजिल्लग्नं सर्वदेशेषु सर्वदा। 

मध्यन्दिनगते _'भानावभिजिल्लग्नसम्भ “ 'वम्‌।।१०४।। 

( २७७ )व.३,क.-णाद्‌। 


(२७८ )व.१-(पाठभेद:/श्लोक: पाद-क्रमविपर्य: )श्लोक: क्र.१०१क, 
श्लोक: 


क्र.९० २ब, एवं श्लोक: क्र.१०२अ, श्लोक:क्र.१० १ड। 
(२७९ )व.३,क.-आसुरो। ( २८० )व.३,क.-दानाद। ( २८१ )पु.-न्वित:। 
(२८२)व.१-क। (२८३)व.१.३-कं। ( २८४)व.३-स्मृतम्‌। 


(२८५)व.३-भानोत्वभि। ( २८६)व.२-व:। 


५२४ 


|| विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 


तदर्कों हन्ति दोषों“ पिनाकी त्रिपुरं यथा। 


२८८ 


कदाचिदेक ““कन्यानां न विवाहा “ ऋतुत्रये।।१०५॥।। 


*“यतो वर्षेण तत्रेका विधवैव न संशय: । 

न पुत्रीद्ययमेकस्मै प्रत्युद्राहाेईपि * न क्वचित्‌।।१०६॥।। 
एक जन्मे तु कन्ये द्वे पुत्रयोनैंकजन्मनो:। 
मुण्डनान्मण्डनं कार्य मण्डनान्नैव मुण्डनम्‌।।१०७॥।। 
*मुण्डनं॑'द्वितयं नैव मड़ले मड़ लोत्तरम्‌। 

न मुण्डनोपनयनं न मेखला विमोक्षणम्‌।।१०८॥।। 
(२८७)व.३-श्च। (२८८ )व.३,क.-वजन्यानां। (२८९)व.३-मृतु। 
(२९०)व.१-कृते। (२९१)व. १,पु.-पुत्र। 

(२९२)पु.,व.२,क. -तत्क्वचित्‌। (२९३)व.१-जन्ये। 
(२९४)व.१-न मुण्डनद्वयं नैव। (२९५) पु.-त्रितयं। 


(२९६)व.१-लान्तरे। (२९७)व.१-याश्व मोक्षणम्‌। 


२०५ 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३) 
वदन्ति शौनकादयः: सचौलकर्ममुण्डनम्‌।।१०९।॥। 

श्वशुरं हन्त्यवश्यं हि मूले जातसुता ' 'बपि। 
हिंस्नस्तदन्त्यपादो नैवाश्लेषा ' द्यपाद 'योस्तथा।।११०।। 
मूलजा श्वशुरं हन्ति सुतो वा नियतं सुता। 

“ आचइचन्तपादसम्भू तो नैवाश्लेषाद्यपाद जा।।१११॥। 

सुतं  'सुतार्थ  नान्यक्क्ष॑ सम्भू त॑ पतिमानसम्‌। 

हन्ति _ तस्मात्पदोत्था वै नैव हन्ति कदाचन।।११२॥। 
ज्येष्टा  न्त्यपादसम्भूतो ज्येष्ठं हन्ति न बा 'लिका। 
धवाग्रजं .. चेन्द्रजाता द्विदैवोत्थापि देवरम्‌।।११३॥।। 


(२९८ )पु.-बृहद्राजमार्त्तृण्डे। (२९९ )व.३-अपि। (३०० )व.२- 
पर्याचिरागे। 


(३०१ )व.३-जास्तथावषि। (३०२)व.१-तदन्त। (३०३)व.१-ता। 
(३०४)व.१.२-जा:। (३०५)व.१-सुतावासर्पक्ष। (३०६)व. १-वान्यरक््ष। 
(३०७)व.१-त: पितृमातम्‌। (३०८ )व.१-तस्यार्धपादा सा। 


(३०९)व.१-चदय। (३१०)व.१-लका:। (३११ )व. १ -हन्त्येन्द्र । 


५२६ 


।। विवाहाध्याय: ।। (अध्याय:३३ ) 
पष्ठेबष्टमे दिने वापि . नवमे दशमे दिने। 


प्रवेशभस्योदये वा स्त्रीप्रवेश: शुभप्रद:।।११४॥।। 


२5९।। इति श्रीकश्यपन्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


विवाहाध्यायस्रयसिंश: ॥ ॥।॥॥३३॥।। 
(३१२)क.,व. २. ३-विवाहादशमे। 
(३१३)पु., व.२- 


इति कश्यपतब्रह्मऋर्षिविरचितायां महासंहितायां विवाहो5 ध्यायो 
द्वात्रिश:।॥, 


व.१-इतिकश्यपन्रद्मर्षिविरचितायां महासंहितायांविवाहो< ध्यायो द्वात्रिंश: ।॥, 
क.-इतिकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां संहितायां विवाहो< ध्यायो द्वात्रिंश: ।।, 


व.३-इतिकश्यपन्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां विवाहा5 ध्यायो 
द्वात्रिंश:।। 


५२७ 


।। चतुस्त्रिंशतितमो5 ध्याय: । । 
।। अआद्ाध्याय: ।। 

अथात: सम्प्रवक्ष्यामि यत्पुनर्दहन॑ नृणाम्‌। 
अनस्तगे गुरो शुक्रे वार्धक न च शैशवे।।१॥। 
तदक्षिणायनं मुख्यमथवा चोत्तरायणम्‌। 
कृष्णपक्षे चापराहणे पापखेटबलान्विते।।२॥।। 
नन्दां चतुर्दशी भद्रां तिथिं शुक्रार्कवासरौ। 
विषमाद्यड्प्रिधिष्ण्यं त्वक्त्वान्यक्क्षेषु वास रे।।३।। 
तत्पुनर्दहनं॑ कार्य चन्द्रताराबला न्विते। 
वस्वन्त्यार्धात्पद्डभेषु नैधनरक्क्ष त्रिजन्मसु।।४।। 
धातृपैतृभयो: पौनर्दह न॑ कुलनाशनम्‌। 
“द्वादशाहे5 थवा मासे त्रिप 'क्षे चार्धवत्सरे।।५।। 
(१)पु.,क.-(लोप: )यत्‌। ( २)व.३-शुक्रो। (३ )पु.-पराह्ने वा शुभ। 
(४)पु.-शुक्रवासरम्‌। (५)व.३-रै:। (६)व.१-दिके। (७)व.१-नात्‌। 


(८)क.-(लोप: ) श्लोक: क्र.५क (द्वादश त:) श्लोक: क्र.६दक 
(त्रिपा) पर्यन्तम्‌। 


(९)व.३-तथा। (१०)व.१-दश्ष। 


।। श्राद्धाध्याय: | । ( अध्याय: ३४ ) 
सपिण्डीकरणं कार्यमेकोदि प्लानि वत्सरे। 

“त्रिपादर्श भूृगोवरि नन्‍्दायां च त्रिजन्मसु।।६।। 
नैधनर्षन्त्यरोहि 'ण्यो न श्राद्धं कर्तुनाशनम्‌। 

भुगुवारे च ननन्‍्दा 'यां कृत्तिकासु त्रिजन्मसु।।७।। 
पिण्डदानं न कर्तव्यं पातः कुलविनाश “कृत्‌। 
 'तीर्थेष्वपरपक्षे च गयायां च मृतेडहनि।।८।। 
“कृत्तिकाभृगुनन्दायां कुर्यात्‌ श्राद्ध न॒पार्वणम्‌। 
अतीतविषये काम्ये न्यूने श्रा''द्वे महालये।।९।। 
(११)व.१-ष्टं तु। (१२)व.२-नृपादर्के। (१३)व.१-तयोर। 
(१४)पु.-स्मरभूतेन्त्य, व.२.३-नैधर्क्ष, व.१-न धर्नक्चे। 
(१५)व.१-ण्यां ना, व.३-ण्योर्न। (१६)व.१-सु। 

(१७ )व.१-यत:, व. २ 'क.-पात॑ । (१८ )व.१ -नम्‌, व. २,क.-नात्‌ू। 
(१९ )व.३,व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र.८कड। 


(२०)व.१-(लोप: )श्लोक: क्र.९अब। (२१)व.१-ड्ूं। 


।। आद्वाध्याय: | । ( अध्याय: ३४) 
“ एतत्सर्व॑ विचिन्त्याथ कुर्याछाद्धमतन्द्रित: । 

मासि भाद्रपदे कृष्णे पक्षे प्राप्त विशेषत:।।१०॥। 

तत्र श्रा द्वं॑ सुतैः कार्य भक्तित: 'स्वपितुन्प्रति। 
तिथयस्त्वखिला: श्रेष्ठा: पक्षश्रा 'द्वे चतुर्दशीम्‌। 

त्यक्त्वा तत्रेव तत्कार्य श्राद्ध शत्रहतस्य च।।११।। 
एकस्मिन्दिवसे श्रा' 'ड्धपक्षे प्रतिदि ने फलम्‌। 

त्रिपक्षे प्रतिप' च्न्तं . दर्शान्त॑ च पृथक्‌ पृथक्‌।।१२॥।। 

* *नन्दत्वात्पतिपत्त्याज्या द्वितीया चाश्विनीयुता।।१३॥। 
(२२)व.१-तत्‌। (२३)व.२.३,क.-द्धं। (२४)पु.-श्रुतै। (२५)पु.-स। 


(२६)पु.-द्वे।(( २७)व.१-( अधिकम्‌) दिनेकस्मिन्पूर्वोक्ते 
त्वशक्तस्त्वर्षबलाच्विते। 


(२८)पु.-क वत्‌। (२९)व.३-श्राद्धं। (३०)व.३-ने बलम्‌, व.१-नः 
'फकम्‌। 


(३१)पु.-चेते, व.२-चन्ते। (३२)व.२-दशान्तैश्व, व.१-दशाद्यं तं। 


(३३ )व.२-न दत्त्वा, व.१-नन्दत्वा। 


३० 


।। आद्वाध्याय: |।। ( अध्याय: ३४ ) 
श्रीवत्स' नामा योगो5यं तस्मिन्‌ श्राद्ध करोति यः। 

इह सम्पदमाप्नोति पुत्रपौनत्रसमन्वित: ।।१४॥। 

**पितरस्तेन तुष्यन्ति द्वितीया प्रीतिका' 'मतः। 

तृतीया श्रीपदा  तस्यां भरणी तारका यदि।।१५।। 
नन्दावर्ता “हयो योग: पितुणां दत्तमक्षयम्‌। 

चतुर्थी भोगदा तत्र याम्यधि 'ण्यं भवेद्यदि।।१६।। 
“शह्डयोगे पितुं श्वापि योअर्चये ल्‍्लभते धनम्‌। 

पञ्ञमी पुत्रदा 'तस्यां भरणी तारका यदि।।१७॥।। 
(३४)व.२.१,क.-नाम। (३५)व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र.१५अ,ब। 
(३६)पु.,व.३-यत:। (३७)व.१-तस्या याम्यधिष्ण्य भवेद्‌ यदि। 
(३८ )व.३-कयो योग, क.-वर्तकयोगो5यं। (३९)पु.-यत्र। 

(४० )पु.-ष्ण्या, क.-्ण्ये। (४१ )व.३-शह्डुयोग:, व.१-सख्य योग:। 
(४२)व.१.२.३.,क.-तत्र। (४३)पु.-त्रयो। (४४ )व. १-द्वालभेद्‌। 


(४५ )क.-तस्य। 


५३१ 


।। श्राद्धाध्याय: | । ( अध्याय: ३४) 
स्वस्तिको नाम योगोडयं तत्र पित्रार्चन॑ शुभम्‌। 

गयायां यत्फलं . प्रोक्तं तत्फलं लभते नरः।।१८।। 
यशस्करी सप्तमी तु सर्वसम्पत्प्रदाष्टरमी। 

श्राद्धकर्तुअ् नवमी सर्वकामफलप्रदा।।१९॥। 

कन्यायां संस्थिते सूर्य सप्तम्यादिषु  च त्रिषु। 

दिवसेषु यदा “चन्द्रे 'शेष-ऋक्ष भवेद्यदि।।२०॥।। 
पितृकल्याणयोगो5यं '* यस्मि' 'न्‍्योगो5मरान्‌ पितुन्‌। 

उदिश्य ये प्रयच्छन्ति ' द्विजेभ्योऊन्न॑ ''तदक्षयम्‌।।२१॥।। 
(४६)व.१-योअर्चयते पितुन्‌। (४७)व.१-भोकत॑। 

(४८ )क.-सूर्य। (४९ )व. १-चाष्टसु। (५० )पु.-चन्द्र, व.१-चन्द्र: । 
(५१)व.१-शट्डूरक्षं, व.२-शेषरक्ष, व.३-शेषरक्षं, पु.-शेष ऋत्षे। 
(५२)व.१-तत्र, क.-मस्मिन्‌। (५३ )व.१-योगेमशंशा, व.२-योगै। 


(५४)व.१-पितृभ्यो। (५५)पु.-दत्तमक्षयम्‌, व.३-तदक्षणम्‌। 


।। आद्वाध्याय: | । ( अध्याय: ३४ ) 
पितरो नित्यतृप्तास्ते कृतकृ''त्या न संशय:। 

तत्र दत्त हव्यकव्यममृतं निखिलं जलम्‌।।२२।। 

गड्जाततोयसमं विप्राश्वात्रिव्यासशुकै:ः समा:। 

तत्पिण'डं॑ च गयापि"“ण्डं *समं काशी “समप्रदम्‌।।२३॥।। 
“सप्तम्यादिदिने' '्वेषु  त्रिष्विन्द््ष भवे' द्यदि। 

पुष्करो नाम योगो5 ''यमस्मिन्योगे तु यत्कृतम्‌। 

श्राद्धं तदखिलं साक्षाद्‌ गयाश्राद्ध' 'कृतं॑ भवेत्‌।।२४।। 
दशम्यां पुष्यनक्ष  त्रे “योगोअस्त्वमितसंज्ञकः। 
तत्रार्ययेत्पितुन्देवा' न्धनधान्यं लभेन्नर:।।२५॥।। 


(५६)व.३-त्यो। (५७)व.१-डश्च। (५८ )व.१.३-ण्ड। (५९ )व. २- 
समः। 


(६० )क.-समम्पदम्‌, व.३-सम्पदा। (६१)व.१-दिनेषु सप्तम्यादिषु 
त्रिषदर्थ। 


(६२)क.-पछ्रेषु। (६३ )क.-त्रिष्टिऋक्षं, व.२-त्रिद्वर्शष। (६४ )व. २-यदा। 
(६५)क.-य। (६६)व.२.३-समं। (६७)व.३-त्र। 
(६८ )व.१.२.३-योगस्त्वमृत। 


(६९)व.१-न्धनं। 


णरेरे 


।। श्राद्धाध्याय: ।। ( अध्याय: ३४) 
अनन्तपुण्यफलदा द्वादशी पितृकर्मणि।।२६।। 

“ आनन्दयोगो द्वादश्यां पितृधिष्ण्यं भवेद्यदि। 

“ पितुणामर्चयेत्त  त्र विद्यावा न्धनवान्भवेत्‌।।२७।। 

त्रयोदशशी च धनदा सदा पुत्रकलत्रयो:। 
“*अत्यन्तपुण्यफलदा गजच्छाया त्रयोदशी।।२८॥।। 


पितृकर्मण्यमावास्या पक्षश्राद्धफलप्रदा। 


““उत्तरा “'फाल्गुनीयुक्ता श्राद्धकर्तृविनाशिनी।।२९॥।। 


(७० )क.-पुण्य। (७१ )पु.,क.-अनन्त। 
(७२)व.२-यः पितुन्‌। (७३)व.१-च्य। 

(७४ )क.-वा भवेन्नर:। (७५)व.१.२-नैधनदा। 
(७६)व.१.३-अनन्त। (७७ )व.३-यदा। 

(७८ )व.१-सीत्तरा। 


(७९ )पु.,व.१.२.-फल्गुनी। 


३४ 


।। श्राद्धाध्याय: | । ( अध्याय: ३४ ) 
पूर्वात्रये च श्रवर्ण 'त्रये च 
मित्रत्रये ज्यत्रितयाश्रिभेषु। 
हस्तत्रये याम्यशशीश्ररेषु 
श्राद्ध॑ सुखायुर्धनद॑ च कर्तु:।।३०॥। 

“। इति श्रीकश्यपन्रहार्षिविरचितायां महासंहितायां श्राद्धाध्यावश्चतुखिंश:।। ।। ३४।। 

(८० )व.२-(समाक्षरलोप: ) श्लोक: क्र.३०आ(त्रये ) 
तः श्लोकःक्र.३०क पर्यन्तम्‌। 

(८१)व.१-द्विजत्रितयेस्तिथेश्व। (८२)व.३-थरेषु। 
(८३)पु.,व.२-३ति श्रीश्राद्धाध्यायल्नयर्त्रिंश: । |, 


व.१-इति श्रीकश्यपत्रद्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 
श्राद्धाध्यायस्रयास्त्रिश: ।।, 


क.-३ति श्राद्धाध्यायख्रस्त्रिश: ।।, 


व.३-३ति श्राद्धाध्यायसत्रयस्तरिश: ।। 


ण्रे५ 


।। पञ्मत्रिंशतितमो5 ध्याय: । । 

।। छुरिकाबन्धनाध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि छुरिकाबन्धनं शुभम्‌। 
“उत्पात्तविद्यानां राजन पुत्राणां प्राक्‌ करग्रहात्‌।।१॥। 
विवाहोक्तेषु मार्गेषु नासतगे न सिते गुरौ। 
ब्रतोक्तदिन-ऋक्षेषु विकुजग्रहवासरे |।२ ।। 
शुक्लपक्षेडपि पूर्वाहणे चन्द्रताराबलान्विते। 
शुभलग्ने शुभांशे च नैधनो दयवर्जिते।।३।। 

'अष्टमे शुद्धिसंयुक्ते चन्द्रे स्वान्त्यारिवर्जिति। 

त्रिकोण केन्द्रस्वत््यायसंयुतै: शुभखेचरी: । 

त्रिषष्ठलाभगै: पापैश्छरिकाबन्धनं शुभम्‌।।४।। 

(१ )क.-उपान्तविद्या राजा त॑ पुत्राणां। ( २)व.१.३-राज, व.२-राजा। 
(३)व.३-नैव। (४)व.३,क.-(लोप: ) श्लोक: क्र.४-अब। 


(५)व.१-(त्रुटितम्‌-लोपश्व) केद्राय.....स्थितै: । 


।। छुरिकाबन्धनाध्याय: ।। (अध्याय: ३५) 
भकत्या समर्चयेद्दे व॑ पितुंश्च ग्रहदेव ता: । 
छुरिकामर्चयेत्तेषां सन्निधावक्षतादिभि: |।५।। 
शस््राख्नसखिलं “तद्ठदर्चयेद्‌ भक्तिसंयुत:। 

“ततः सुलग्ने क्षुरिका कन्यामन्यं यथारुचि:। 
धारयेल्लक्षणोपेतान्‌ विप्राशीर्वचनै: सह।।६।। 

ततो देव द्विजगुरून्नत्वा भुझीत बन्धुभि: । 
““आयामर्धप्रमाणं च विस्तारेणैव छेदयत्‌।।७।। 
भवन्ति तानि खण्डानि ध्वजाद्या याश्व पूर्वतः। 
छुरिकाया: फलानि 'स्युः ध्वजाद्यैरष्टभि: क्रमात्‌।।८ ।। 
(६)क,व. ३ -वान्‌ू। (७)व.१-ता। (८ )क. -तावद्‌। 
(९)क.-ततश्र। (१०)क.,पु.-शुभ। (११)क.-गुरुद्विजं | 
(१२) पु.,व.१-( अधिकम्‌ )सह। 

(१३)पु.-आयमार्ध, व.२-अयामार्ध, क.-अयामार्ध। 
(१४)पु.-यांश्र। 


(१५)व.३-स्वरथवायैरष्टाभि:, व.१.२-स्युः पर्यायैरिष्टभि: | 


।। छुरिकाबन्धनाध्याय: ।। (अध्याय: ३५) 
ध्वजे शत्रुक्षयो धूम्रे मरणं विजयो हरौ। 

शुनिड्रोगं वृषे 'राज्यं खरे दु:ःखं गजे सुखम्‌।।९।। 
ध्वाडशक्षे5 रधहानि: शख्राणां._ सम्मुखीनामिदं फलम्‌।।१०॥।। 
 गणयित्वाडुलै:  खड्गषड्भि: पुत्रिकयो्ईयो:। 
पर्यायरेकादशभि: शेषाणां च फल क्रमात्‌।।११॥।। 
मृत्युरापत्पुत्रहानि: सत्रीलाभो गमनं यशः। 

अर्थहानिर्धन॑  शतन्रुक्षय: 'सन्धिजनै:  श्रुति:।।१२॥।। 
(१६)क.-निरोग।, व.१-खितरोग, व.२-खिनिरोग, व.३-अनिरोग। 
(१७)क.-वृषेभे, व.१-विषे। (१८ )पु.-शीकघ्र। 
(१९ )व.३-वृषे। (२० )व.३-सुमुखीवामिदं। 
(२१ )व.३-गुण। (२२) षड्भि: खड्ग। 
(२३)पु. -फल। ( २४)व.२-यशशत्रुक्षय: । 


(२५)पु.-दिद्धि। (२६)व.१-सुतिः। 


।। छुरिकाबन्धनाध्याय: ।। (अध्याय: ३५) 
जयप्रदो ब्रणस्त्व' ग्रे मध्यभागे तु हानिद:। 


छुरिकायास्त्वान्त्यभागे ब्रणस्तु निधनप्रद:।॥१३॥।। 


*£।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


छुरिकाबन्धनाध्याय: पशञ्नर््रिंशः।। ।। ३५॥।। 

(२७)व.१.२-ग्नये। 

( २८ )पु.,व.२-इति छुरिकाबन्धनाध्यायश्चतुर््तरिश: ।। 
व.१-इति छुरिकाबन्धनाध्यायश्चतु्त्रिशत्तम: | ।३४।। 


व.३,क.-इति छुरिकाबन्धनाध्यश्चतुत्रिश: ।। 


५३९ 


।। षट्त्रिंशतितमोध्याय: ।। 


।। यात्राध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि यात्रा नु ज्ञातजन्मनाम्‌। 
अभीष्टफलदा नुणां राज्ञां च विजय प्रदा।।१॥। 
“घुणाक्षरसमा यात्रा सिद्धि रज्ञातजन्मनाम्‌। 
प्रश्नोदयनिमित्ताद्ैस्तेषामपि फलोदय: ।।२।। 
माड़ल्यवस्तुधान्यानां शुभ तो दर्शनश्रुति:। 
'पार्थे मानोरथं प्रष्टस्तथा यात्रा _ जयप्रदा।।३।। 
(१)व.१-तु। (२)व. २, पु.-ज्ञानु। (३)व.३,पु.,क.-फलद। 
(४)व.१-प्रदाम्‌। 
(५)व.१-पुणाक्षरसमा यात्रा संसिद्धि, 

व.२-श्षुणाक्षरससा यात्रा सिद्धि, पु.-पुरक्षरसमा यात्रा सिद्धि। 

(६ )पु. -रजात, व. २-रज्ञान। (७)क.-ता। 
(८ )व.३-तिम्‌। (९ )क.-पत्स्वे, व.३-यस्त्वं। 


(१० )व.३-पृष्ट। (११ )व. ३,क.-फल। 


ण्‌ढड० 


।। यात्राध्याय:।। ( अध्याय: ३६) 
सम्मुखेड  स्तड़ते शुक्रे नीचगे _ वापराजिते। 

“वक्रे कलुषि 'ते 'शत्रोर्वशमेति गतो नृपः।।४।। 
“अष्टमीद्वादशीषष्टीरिक्तामापूर्णिमासु च। 
मासादौ चलिता यात्रा “निधनाय धनाय च।।५॥।। 

* “हस्तेन्द्वदित्यश्रिविष्णुमित्रान्त्यज्यवसुडुषु।। 
“यात्राभीष्ट 'फलप्रदा  त्यक्ते पश्नत्रि सप्तसु।।६।। 
मन्देन्द्दोददिने . प्राचीं दक्षिणां न गुरोब्रजेत। 
शुक्रार्क 'योर्न प्रतीचीं ज्ञारयोर्नोत्तरां दिशम्‌।।७।। 
(१२)पु.-त्वड्भते। (१३)व. २,पु.-चा। (१४) पु.-शुक्रे । 
(१५)क.-तै:। (१६)व.३-रात्रौ। (१७)पु.,व.१-अभीष्ट । 
(१८ )पु.-नीचनाया, क.,व.३-निधनाया। 
(१९ )पु.-हस्तेन्द्रदित्यत्रोर्वमित्रान, क.-दरन्द्रदितिश्रवोहस्त। 
(२०)व.३,पु.,क.-यात्रामभीष्ट प्रदा। ( २१ )व.३-प्रदासक्ते। 


(२२)क.-त्यक्ते स्वायपश्ञ, व.१-त्यक्तेष्टाद्यपञ्च। (२३ )व.३-सदासु। 
(२४)व.१.२,पु.-प्राची। (२५)व.२,क.-योर्त्रप्रतीचीं, पु.-यो: अ्रित्रोर्व । 


।। यात्राध्याय:।। ( अध्याय:३६ ) 
ज्येष्टाजपादाब्जन 'भवार्यमर्क्षणि तु पूर्वतः। 

शूलानि सर्वद्वाराणि मित्राश्रीज्याकभानि च।।८।। 
अग्निधिष्ण्यान्सप्त सप्त क्रमाद्‌ धिष्ण्यानि पूर्वतः। 
वाय्वग्नि दिग्गतं दण्ड परिघं तु न लड्ूयेत्‌।।९।। 
प्राक्संस्थामग्नि 'कोणान्ताच्छेषमेवं प्रदक्षि' णे। 

चतुर्दि_ क्ष्यपि मेषा द्या: सत्रिकोणा 'श्व राशय: |।१०।। 
रविकाव्या _ रराहकि चन्द्रज्ञार्य दिगीश्वरा: । 

तदहिंगीशे ललाटस्थे यातुर्मत्यु्न संशय: ।।११॥। 
(२६)क.-मवार्ध। (२७)पु.-न। (लोप:)तु। 

(२८ )व.३-सदा, क.-(लोप: )सप्त। (२९ )क.-द्विहस्तानि पूर्वतोन्यसेत्‌। 
(३०)व.३-दिगन्ते। (३१ )पु.-कोशान्ता। 

(३२)व.२-णाम्‌ू, व.३.१-णम्‌। 

(३३)व.३-क्षु। (३४)व.३-चद्या:। (३५)व.२-स्व। 
(३६)व.३-रगद्ठार्कि, पु.-रारराद्धर्क, क.-रराहुरकि। 


(३७)क.-चन्द्रा। (३८ )व.२-दिने। 


।। यात्राध्याय:।। ( अध्याय:३६) 
*दिनेशाधिष्ठिते राशौ यदा लग्नगते तदा। 

यातु 'मृत्युप्रदा प्राच्यां दिशि सूर्य ललाटगे।।१२॥। 
_'सूर्यस्थ राशितस्तस्माद्द्वादशे लग्नगे  ग्रहे। 
“*एकादशे5 थवाग्नेय्यां दिशि शुक्रो ललाटग:। 

ललाटग: कुजो याम्ये दशमे लग्नगे गृहे।।१३॥।। 
लग्नगे नवमे राशावष्टमे वापि नै 'ते। 

ललाटग: सैंहिके 'यो - यातुर्द्राडनिधनप्रद: ।।१४॥।। 
“लग्नगे सप्तमे 'सौरि: प्रतीच्यां तु ललाटग:। 
षष्ठराशौ लग्नगते पञ्ञमे वापि चन्द्रमा:।।१५॥। 
(३९)पु.-(लोप: ) श्लोक: क्र.१२अ,ब। (४० )पु.-लग्नगते। 
(४१ )व.१.२-(लोप: ) श्लोक: क्र.१३ (अर्धरित्रयम्‌)। (४२)व.३-गृहे। 
(४३)पु.-एकादवाग्येयां, क.-एकादशेथाग्नेये तु। 
(४४)व.२.३,क.,पु.-शौ अष्टमे। (४५ )व.३-तौ। (४६ )क.-शे। 
(४७)पु.-(त्रुटितमू-लोप: ) द्राइनिध, क.-नवाष्टमगृहेडपि च। 


(४८ )व.२-लग्नेश। (४९ )पु.व.१.२-राशौ। 


।। यात्राध्याय:।। ( अध्याय: ३६) 
ललाटगो वायुदिशि यातुर्मत्युप्रदस्तथा। 

चतुर्थशाशौ लग्न' स्थे ' बुध: सौम्ये ललाटग:।।१६॥।। 
राशौ तृतीये लग्नस्थे द्वितीये ' चन्द्रपूजित:। 
ललाटगश्वन्द्रमैले्यातुर्देशि विनाशद:।।१७॥। 

“ तेनयोरनुकूला सा यात्रार्केन्द्रो ' 'रभीष्टदा। 
अहर्निशमभावे *'चेदन्यथा “यायिनां वध:।।१८॥।। 
““वक्रग: “खचरो यस्य  यात्रालग्नगतो यदि। 
सो5पि भड्ढप्रदो यातुर्यश्च॒ युद्धे पराजित:।।१९।। 
*'स्वाष्ट' लग्नेडष्टरराशौ /च  तदीशे वा विलग्नगे। 
शत्रुभावात्‌ षष्ठराशौ 'यातुर्भड्रस्तदा भवेत्‌।।२०॥।। 
(५०)पु.-शो। (५१)व.१-स्थो। (५२)व.२-बुधसौम्यो, व.१-बुधसौम्ये। 


(५३)क.-चेन्द्र। (५४ )व.१-तयो। (५५)पु.-रक्षाषदा। (५६)व.३,क.- 
तद्‌। 


(५७)व.१-पापिनां। (५८ )पु.-वक्रगे। (५९ )क.-खेचरो। (६० )व.१- 
पाश। 


(६१ )व. २-स्वान्त्य, व.३-स्वेष्ट। (६२ )क.-लग्ना। (६३ )व.३,क.-वा। 


(६४)पु.,व.१-तदंशे। (६५)पु.-यातु: सद्भ। 


५४४ 


॥। यात्राध्याय:।। ( अध्याय: ३६) 
““पापग्रहे  क्षितयुतो द्विस्वभा वोडपि भड्ढद:। 
*नेष्टस्थिरोद ये जाते  शुभयुक्ते क्षित: शुभ:।।२१।। 
वसूत्तरार्धत: पदञ्ञ॒ नक्षत्रे तृणकाष्ठ 'यो:। 

सड्ग्रहों 'याम्यदिग्यानं न कार्य ““गृहगोपनम्‌। 
राहुभात्पद्नदश “भ॑ केतुपुच्छ॑ स एवं तत्‌।।२२।। 
>'त्रयोदश त्रयोदश धिष्ण्या“नुभयपार्श्यो:। 

जीव पक्ष: “ पुच्छभाग: पुरोभागो मृताह्यय:।।२३॥। 
(६६)पु.-यातुग्रहे, व.१-३पापग्रहो। (६७)व.१.२,पु.-क्षितयुते। 
(६८ )व.१-वे5पि। (६९ )व.३-नेष्ट:। (७० )व.३-ये। 

(७१ )व.१.२.३,क.-याने। 

(७२)व.३-शुभे। (७३ )व.२-नशुभयुत: | 

(७४)पु.-(लोप: ) नक्षत्रे। (७५)व.३-ज:, पु.-जे। 
(७६)व.१-प्रदिग्यानं। (७७)पु.-ग्रह। (७८ )व.३-भे। 

(७९ )पु.-त्रयोदशादित्रयोदश। (८० )व.३-न्युभय। 


(८१ )व.३-पक्षं। (८२)व.३-(लोप: )पृच्छभाग: । 


।। यात्राध्याय:।। ( अध्याय:३६) 

यायी “*चन्द्रो रवि: स्थायी तद्दशात्‌ च “ जयाजय:। 

भूषयो: सन्धिराशाौ “'वा जीव 'पक्षास्तयोस्तयो: ।।२४।। 
““हुयो: पराजयो ““युद्धे मृतपक्ष” 'स्तयोस्तयो:। 

मुखे 'चन्द्रे रवौ पुच्छे जय: स्वल्पोषपि यायिन:।।२५।। 
चन्द्रे पुच्छे मुखे सूर्य स्थायिनो5ल्पो जयस्तदा। 

स्वजन्मराशौ लग्ने वा तदीशे वापि लग्नगे।।२६।। 
ताभ्यामुपचये वापि 'यातुः शज्रुक्षयस्तदा। 

शुभवर्गे लग्नगते दिग्राशौ ' वाविलग्नगे।।२७।। * 
(८३)पु.-चन्द्ररविच्छायां, व.२-चन्द्ररविस्थानाद। (८४)व.३-जयोजय:। 
(८५)व.२-च। (८६)व.१.३-पक्षस्थयोस्तयो: | 

(८७)व.३-जय। (८८)पु.-युद्धं, क.-युद्ध। (८९ )व.१.३-स्थयो। 
(९० )व.३-चन्द्रौ, क.-चन्द्रो। (९१ )क.-तत्राईपि। (९२)क.-नाम्‌। 
(९३)व.१-यातु:। (९४) पु.,व.३-वारिलग्नगे, व.२-वालग्नगे। 


(९५)व.२-(पुनर्लेखनम्‌) श्लोक: क्र.-२७अ त: २७क। 


॥। यात्राध्याय:।। ( अध्याय:३६) 
मस्तकोदयराशौ वा तदानीं शत्रुसंक्षय:। 

शत्रुनैधनलग्ने वा राशौ वा लग्नगे “यदा।।२८।। 
तयो  रीशस्य राशौ वा “यातुः शत्रुक्षयस्तदा। 
मीनलग्ने तदंशे वा पन्‍्था वक्रश्न यायिनाम्‌।।२९।। 
कुम्भलग्नांश 'को नेष्टो जल 'लग्ने जलो  दये। 
मूर्तिभाव: कोश ” भावो धन्विनो वाहनानि च।।३०।। 
मन्त्र: शत्रु ” मार्ग "भाव आयुर्भावो मनस्तथा। 
व्यापारप्राप्ति * रप्राप्तिर्भावादद्वादशलग्नत: ।।३१॥।। 
(९६)व.३-यदि। (९७)व.३-रीशं पराभौ। 
(९८)व.१.२,पु.-यातु। (९९ )पु.-चक्रस्य। 
(१००)पु.कोणस्थो। (१०१ )क.-याने, व.१-यान॑। 
(१०२)व.३-दय:। (१०३)क.-भाव। 
(१०४)व.१.२-र्मार्ग। (१०५)व.३-भावं। 
(१०६)पु.-(लोप: ) रप्राप्ति। 


५४७ 


।। यात्राध्याय: । । (अध्याय:३६) 


१०७, १०८ 


तृतीयैकादर्श॑त्यक्त्वा भावा “्रत्यशुभग्र हा: । 

न विघ्नत:ः सूर्य, भौमौ व्यापार निखिला: शुभा:।।३२॥।। 
पुष्य ति वाखिलान्भावान्‌ शत्रुभावं॑ विना ततः। 
अस्तघ्नति सितश्चन्द्रो मूर्ति भाव॑ सनैधनम्‌।।३३॥।। 
याम्यदिग्गमनं त्यक्त्वा मुहूर्तों योषष्टमो5भिजित्‌। 
सर्वकाष्ठा तु यातुणामभीष्टफलसिद्धिंद: ।।३४।। 
अनुक्तदिनवारक्षैष्वपि यात्रा जय “प्रदा। 

*शज्ञां योगैर्यतोी वक्ष्ये चित्रान्योगान्बहूनिमान्‌।।३५॥।। 
(१०७)व.१-न्चन्त्य। 

(१०८ )पु.-हान्‌। 

(१०९ )व.३(लोप: ) श्लोक: क्र.३ २क तः ३३ब पर्यन्तम्‌। 
(११० )पु.-भौम। 

(१११)व.१-व्यापारं। (११२)व.१-निखिला। 
(११३)व.१-नते। (११४ )क.-भाव:, पु.-भाव। 


(११५०)क.-दा:। (११६)व.३,पु.-राज्ञा। 


७४८ 


।। यात्राध्याय:।। ( अध्याय:३६) 
“फलदो यो योग “वशाद्राज्ञो विप्रस्थधिष्ण्यत:। 
 'मुहूर्तशक्तितो5न्यस्थ.  चोरादे: शकुनादित: ।।३६॥।। 
त्रिकोणकेन्द्रेष्वेकेन योग: काव्यज्ञसूरिणाम्‌। 

अतियोगो भवेद्‌ द्वाभ्यां सर्वे योगाति योगत:।।३७।। 
योगे तु गमन॑ क्षेम मतियोगो जयोन्नति:। 
योगाति योगा यातुणां विज' 'यार्थविभूतय:।।३८॥।। 
मूर्तिव्यापारशत्रुस्थै: सूर्यचन्द्रशनैश्वरै:। 
गतस्य॒ नृपतेर्युद्धे जयलक्ष्मीप्रमाणिका।।३९।। 
(११७)व.३-फलोदयो। (११८ )व.१.३-वशात् राज्ञो। 
(११९)पु.-मुहूर्त्तेंत (१२० )व.३-चौरादे:। 
(१२१)क.-योगक:। (१२२)पु.-नु। 
(१२३)क.-न क्षेममतियोगज। 
(१२४)व.२.-योग, व.१-योगे। 


(१२५)व.२-यो5थ। 


॥। यात्राध्याय:।। ( अध्याय: ३६) 
ज्ञार्यशुक्रार्क्रिमीमेष  'जायायाद्यत्रिशत्रुषु। 

गतस्याग्रे . रिपुचमू “लीयतेडग्नौ जतुर्यथा।।४०॥।। 
बहस्प. 'तौ लग्न 'संस्थे शेषैलभिधनस्थितै:। 

राज्ञा गतस्या  रिसेना नीयते  यममन्दिरम्‌।।४१॥।। 
सिते लग्नगते सूर्य लाभगेअम्बुस्थिति . विधौ। 
गतो राजा रिपून्हन्ति केशरी वेभसंहति:।।४२॥। 
लग्नगस्थो “"च्चग: शुक्रों  'चन्द्रे लाभगते . गत:। 
हन्ति राजा रिपुचमू केशव: पूतनामिव।।४३।। 
(१२६)व.३-जायांष्वाद्य, पु.-नायकाद्य। (१२७)व.३-नृपचमू। 
(१२८ )क.-विक्षीते, व.२-चीयते। (१२९ )क.-ते। 

(१३० )व.२-संस्थो। 

(१३१)व.३,पु.-तिशेना, क.-सेन। (१३२)व. १,पु.-निज। 
(१३४)क.-बुधौ। (१३५)पु.-त्रग:। (१३६)पु.-चन्द्र। 


(१३७)पु.-तत:, क.-मतः। 


७०७० 


।। यात्राध्याय:।। ( अध्याय:३६ ) 
शुभार्त्रिकोणकेन्द्रस्था: पापास्त्रयायारिगा यदि। 

याने “यस्यारिलक्ष्मी  स्तमुपैति वाभिसारिका।।४४॥।। 
धर्मारिलग्नगाश्वन्द्रसू्या, या यदि गच्छति। 
“तस्याग्रे . खलमैत्री _च न स्थिरा रिपुवाहिनी।।४५॥।। 
*कुजार्कि त्रिषडायेषु वीर्यवन्त: शुभा यदि। 

नृपतेस्तस्य यात्रा 'यां हस्तथा शत्रुमेदिनी।।४६॥।। 
 *स्वोच्चगे केन्द्रगे  सौम्ये रवौ लाभगते यदि। 

गतो राजा रिपून्हन्ति पिनाकी त्रिपुरं यथा।।४७।। 

(१३८ )व.१-सस्या5पि। (१३९ )व.३-र्या वमुपैति। 

(१४० )व. २, ३,पु.,क.-य। 

(१४१ )व.३-तस्यादग्रे। (१४२ )पु.-बल। (१४३ )व.१.२.३-व। 
(१४४)पु.-(लोप: ) कुजाक्रिं। (१४५ )पु.-म5हस्तगा। 

(१४६ )व.१.२-उच्चगे। 


(१४७ )व. २-भौमे। 


।। यात्राध्याय: । । (अध्याय: ३६) 


१४८ 


यदा यात्रा लग्नगते सशुभे मस्तकोदये। 

गतो राजा रिपून्हन्ति कुमारस्तारक॑ं यथा।।४८॥। 

शुभे दिग्राशिगे लग्ने गते लाभस्थिते रवौ। 
““*दहत्यरीन्‌ू गतो राजा कृत्स्नवर्त्म यथेन्धनम्‌।।४९॥। 
शुभग्रहे लग्नसंस्थे धिष्ण्ये चोप '"कुजो यथा। 

नृपा शुष्यन्त्यरीग्ग्रीष्मे ' हृदानीवार्करश्मय: |।५० ।। 
त्रिकोण 'शुभे सूर्य लाभगे वा हिमयद्युतौ। 

हन्ति शत्रूनू गतो राजा त्वन्धकारं यथा रवि:।।५१॥। 
शुभे स्वक्षेत्रगे 'चन्द्रे त्रिकोणायगते ' गत:। 
“““विनाशयत्यरिन्‌ भूपस्तुलसडघो यथानल:।।५२।। 
(१४८ )व.३-यात्रां। (१४९ )व.३-दहं। (१५० )पु.-कुजे, व.१.२-कुले। 
(१५७१ )व.१, २ »पु.क.-तडागान्‌। (१७२ )क.-यदा। 
(१५३)क.,व.३-क्रेद्रे। (१५४ )क.-यतः। 

(१५५ )पु.-विनाशय रिपूनू, व.३,क.-विनाशत्यरीन्‌। 


(१५६)पु.,व.३-(इत: पर्यन्तं श्लोक: सं.)१०००। 


।। यात्राध्याय:।। ( अध्याय:३६ ) 
“““चन्द्रे स्वस्थे शुभे “केन्रे गतो राजाखिलानू रिपून्‌। 
हन्ति सप्रणवों मन्त्र: पापान्यश्ञाक्षरी यथा।।५३॥। 

जीवे5 ' 'रिमित्रराशिस्थे लग्नवर्गोत्तमं गते। 


**“कर्म ज्ञानोदयो यथा।।५४।। 


शत्रून्‍न्हन्ति गतो राजा 
शुभे वर्गोत्तमगते5प्येकस्मिन्नवलग्नगे। 

पापान्हन्ति स्मृतिरिव रिपून्हन्ति गतो नृप:।॥५५॥। 
**चअन्द्रे वर्गोत्तमगते शुभे केन्द्रगते गतः। 

१६ 


शत्रुगोत्रान्नपो हन्ति गोत्रा 
शुभे स्वमित्रराशिस्थे केन्द्रलाभत्रिकोणगे। 


न्युद्धे सगोत्रभित्‌।।५६।। 


गतो राजा रिपून्हन्ति सुपर्ण: पन्नगानि व।।५७।। 
(१५७)व.३-चन्द्र:। (१५८ )व.३-क्रेन्द्र। 

(१५९ )क.-तु। (१६० )व.२-कर्मे। 

(१६१ )पु.-चन्द्र। 

(१६२)व.१. २,पु.क.-युद्धान्‌। 


(१६३ )व.२-च। 


।। यात्राध्याय:।। ( अध्याय:३६) 
वर्गोत्तमगते सूर्येडप्येकस्मिन्‌ू .. लाभगे गत:। 
विनाशयत्यरीन्‌ राजा पापान्‌ भागीरथी यथा।।५८।। 
राजयोगै “'ररीन्‌ जेतुं तेषां ये यान्ति भूमिपा:। 

उपैति शान्तिकोपाग्नि: शत्रुयोषा ' श्रुवृष्टिभ:।॥५९॥।। 
““>मासीषे शुक्लदशमी सर्वदा विजयाभिधा। 
>जयप्रदा सा यातुणां सन्धिर्वा न पराजय:।।६० |। 
मनोनिमित्तशकुनै ' 'लग्न॑.. लग्नादू रिपो: पदम्‌। 
“*“विजिगीषुर्यों  त्रजति विजयश्रीस्तमेत्यलम्‌।।६१॥।। 
(१६४)पु.-(त्रुटितमू-लोप:) लाभ। (१६५)व.३-ररिं। (१६६)पु.-5नु। 
(१६७)व. २-मार्गशीर्षे 

(१६८ )पु.-जयदा सा प्रदा या सा यातुणां न पराजय:। 
(१६९ )व. २-लग्नलग्ना। 

(१७० )व. ३,क.-लब्ध्वा, व. १-लग्नाच्च। 

(१७१ )पु.-(त्रुटितम्‌-लोप: )विजिगीषु। 


(१७२)व.१-प्रजति, क.,व. २-ब्रजति। 


।। यात्राध्याय:।। ( अध्याय: ३६ ) 
निमित्तशकुनादिभ्य: प्रधानं हि. मनो *“जय:। 
>“तस्मात्तु यायिनां यात्राफलसिद्धिर्मनोजय: ।।६२।। 
ब्रतबन्धोत्सवोद्दाहप्रतिष्ठादा 'च सूतके। 
““आसमाप्तेर्न कुर्वात नरो यात्रां जिजीविषु:।।६३।। 
वस््रादीन_ __सचलिते क्रोधे ““कलहे कलहार्तवे। 
““'महिष  तुरगैर्युद्धे रुकेन “ ब्रजेत्क्षुते।।६४॥।। 
“'साज्यान्नं तिल पिछान्नं मत्स्यानत्नं घृतपायसम्‌। 
प्रागादिषु क्रमाद्‌ भुक्त्वा याति राजा जय “ त्यरीन्‌।।६५॥।। 
(१७३)पु.,व.२-यथा। (१७४ )क.,व.३-तस्मसद्धि, व.१.२-तस्माद्ठि। 
(१७५ )व.२-प्र। (१७६)व.३-असमाप्ते। 
(१७७)व.१-वलिते, व.२-चलिते। (१७८ )पु.-कलहो। 
(१७९ )व.३-महिषै:, व.१-महिषे। (१८० )पु.,व. २-तुरगो। 
(१८१ )व.१.क.-ब्रजिक्षते, व.२ ब्रतुकेन जिंजते। (१८२)व.३-आज्यान्र। 


(१८३) पु.-षष्टान्नं, क.-पात्रान्त। (१८४) पु.-त्वरिन्‌। 


॥। यात्राध्याय;।। ( अध्याय:३६ ) 
मज्जिकां पायसं “'साज्यं “'काजझिक॑ “पयसो दधि। 
क्षीर॑ तिलोदनं भुक्त्वा भानुवारादिषु ब्रजेत्‌।।६६।। 
कुल्माषांश्व तिलान्भुक्त्वा तण्डुलान्दधि गोघृतम्‌। 
पायसं मृगमांस च  तत्सारं मृगपायसम्‌।।६७॥।। 
रजकान्‌ मृगिणीमांसं शशमांसं च  'षाष्टिकम्‌। 


* **चित्राण्डं चफल॑ तत:।।६८।। 


प्रियुद्जकमपूर्प च 
कूर्मश्वाश्चित्तोीि। गोधाशालिनीवारकोदनम्‌। 

कृसरं मौदहिकान्न च यवाजन्रं मत्स्यभोजनम्‌।।६९॥।। 
चित्रान्न च सदध्यन्नं॑ अश्विभात्क्रभशो भवेत्‌। 
ग्रहान्‌ गणेश्वरान्‌ विप्रान्‌ तहिक्‌पालं च पूजयेत्‌।।७०॥।। 
(१८५)व.१-साज्य। (१८६)व.१-काग्निकं, पु.-काम्बिक॑। 
(१८७)व.२-गोपयो। 

(१८८ )पु.-तत्सार। (१८९ )व.३-षष्टिकम्‌, व. २-षष्टिका। 
(१९० )व.३-चित्रान्ने । 


(१९१ )क.-अधिभ्यां। 


णण६ 


।। यात्राध्याय:।। ( अध्याय:३६) 
हुताशनं तिलैईत्वा नत्वा देवान्‌ गुरून्‌ द्विजान्‌। 
विप्राशीर्वचनै' ईष्ट:  प्रयायान्मड्गलस्वनै: ।।७१॥।। 
दिगीश्वराकृतिं कृत्वा सुवर्णेन समन्त्रकै:। 
तद्वर्णवसत्रगन्धद्यैरर्चयेत्पृथिवीपति: । ।७ २ ।। 
 “ऐरावतस्थं देवेन्द्र वज्नपाणिं शचीपतिम्‌। 
 **स्वर्णवर्णसहस्राक्ष दिव्याभरणभूषितम्‌।।७३॥।। 
स्वाहाप्रियं मेषसंस्थं षडक्ष॑ . 'खुक्लुवायुधम्‌। 
सप्तजिह्ं सप्त' पात्र रक्‍्तजिह्न॑ं हुताशनम्‌।।७४।। 
दण्डपाणिं लोहिताक्ष॑ं सर्वाभरणभूषितम्‌। 

वैवस्वतं॑ महातेज॑ यमं॑ महिषवाहनम्‌।।७५॥।। 
(१९२)पु.-र्दृष्ट.। (१९३ )व.३-प्रययाने। 

(१९४) पु.-ऐरावणस्थ॑ं। 

(१९५ )पु.-स्वयं सिंहसाक्षं। 

(१९६)क.-ख्रक्‌। 


(१९७)व.३-पाणिं, व.२-बाहुं। 


जज 


।। यात्राध्याय:।। ( अध्याय: ३६) 

दीर्घग्रीवापतिं नील॑ .. निऋ%रतिं नरवाहनम्‌। 

ऊर्ध्वकेशं विरूपाक्ष॑ खड्गचर्मधरं प्रभुम्‌।।७६॥। 

- * 'वारुणं कालिकानाथमनर्ध्यमणिभूषितम्‌। 

नागपाशधरं॑ पीतवर्ण मकरवाहनम्‌।।७७॥।। 

वायुं कृष्णमृगासीनमझनीपतिमव्ययम्‌। 

दण्डपाणिं शुक्लवर्ण जन्‍्तूनामन्तरात्मकम्‌।।७८ ।। 

“““अश्वारूढं कुन्तपाणिं चित्रलेखापतिं प्रभुम्‌। 

धनाधीशं स्वर्णवर्ण यक्षगन्धर्वगायकम्‌।७९ |। 

गौरीपतिं चन्द्रमौलिं शुद्धस्फटिकसन्निभम्‌। 

पिनाकिनं वृषारूढं सर्वाभरणभूषितम्‌।।८०।। 

(१९८ )पु.-निऋतिरनरवाहन:। 

(१९९ )पु.-(पाठभेद: )वारुणं कालिकानाथं मणिभूपातधरं यतः। 
वर्ण मकरवाहनं वायुकृष्णमृगासीन॑ मझनापतिमव्ययम्‌।। 


(२००)पु.-(लोप: ) अश्वारुढं। 


५५८ 


।। यात्राध्याय: । । (अध्याय: ३६) 


२०१ २०२ 


अप्रयाणे स्वयं कार्य ” मपेक्षस्थ महीपते:। 

कार्य निर्गमनं. छत्र॑ 'ध्वजोश्वाख्राक्षतादिभि: | ।८ १ ।। 
शतद्वयं च दण्डानं प्रस्थानं शतमेव च। 
““'स्वस्थानतो वा दशभि: प्रस्थितो दश एवं वा।।८२।। 
*“णट्ियादि दश ““पृथ्वीशो “ नव चेन्मण्डलेश्वर:। 
२११ 


सप्तेतरो  'जनं पद्च परो 


उत्पातेषु त्रिविधेषु तडिद्गर्जितवृष्टिषु। 


वा यदि वा ब्रजेत्‌।।८३॥। 


“ अकालजेष्वेषु सत्सु तत्रात्र॑ तु न ब्रजेत्‌।।८४।। 
(२०१ )व.२-अत्रयानं। (२० २)पु.-मयेक्षम्य। (२०३)पु.-कार्य। 
(२०४)व.१,क.-छत्र, व.३-तत्र। 

(२०५)क.-यजे: स्वात्राक्षतादिति, व.१-ध्वजाश्चास्राक्षतादिभि: | 
(२०६)पु.-स्वबाणतो। (२०७)व.१.३-दिनादीनि दश। 
(२०८ )पु.-पृथ्वीशा। (२०९ )व. १-नवरो, व. २-नवे चेन्‌। 
(२१०)व.३-जन:, व.१-जन। (२११)पु.-बाधा, व.१-धा। 


(२१२)व.१.२-अकालजेषु सतत त्रिरात्रं, पु-अकीलजेष्वेषु सत्सु। 


णण५९ 


।। यात्राध्याय: । । (अध्याय:३६) 


शिवा बलाका . कुकुरकपोतस्वर्णचक्षु ' 'षाः। 


**चथ्ुका  खरवाराह 


कूर्मगोधाड्रिरा: शुभा:।।८५॥। 

यियासतो वामभागे व्यत्यये . गुरु 'पाच्छभा:। 

जीवं विनान्यपक्षीणां प्रदक्षिणणति: .. शुभा। 

कृष्णं विना चतुष्पात्तु शुभदो वामभाग तः।।८६॥।। 

(२१३)व.३,पु.,क.-चलाका। 

(११४)पु.,व.३-कुतुरुसेतु, व.१-कुरोरूरलोकाकुकुटो। 

(२१५)व. २.३,पु.,क.-पषम्‌। 

(२१६)व.१-जम्बूकाखरवाराह कुझ्भगोधाड़्रिरा शुभा।, 
व.२-जम्बुकाखरवाराहदन्दुभगोधाड्रिरा शुभा: । 

(२१७)व.१.२,पु.-ष। (२१८ )व. ३,क.-कुड्य। 

(२१९ )क.-रुरु। (२२० )व.१-वच्छुभा। 


(२२१)पु.-(लोप:)शुभा। (२२२)व.१.३,क.-गः | 


५६० 


।। यात्राध्याय:।। ( अध्याय:३६) 
कृकलासाहिगोधा तु शशानां कीर्तन शुभम्‌। 


एपां तु वेक्षणं .. नेष्टमन्‍्यथा कपि-ऋक्षयो: |।८७।। 


२ २२६ 


पारावत॑ तथा छागं॑ बश्रु  'चाषनिरीक्षणम्‌। 


“्द व्यस्तं 


कार्यसिद्धिर्भवेद्‌ दूष्टे शवे रोदनवर्जिति। 


२२९ २३० 


“प्रायेण शुभदं त्वेत सर्वप्रवेश _ ने।।८८।। 


प्रवेशे तु . प्रविष्टस्थ . क्षिप्रान्‌ मृत्युर्न संशय: ।।८९॥।। 
औषधक्लीब  रुधिरं जटिलोन्मत्त  पापकै:। 
अभ्यक्ताड्रार *'काष्ठाहि 'चर्मान्धस्तुषरोगिभि:।।९०।। 
(२२३)व.१.२-नेक्षणं, पु.-तेक्षणं। (२२४)व.१.२-चेष्टं । 
(२२५)पु.,क.-बर्हिच्छाग। (२२६)पु.,क.-चाप। 
(२२७)व.१-प्रयाणे, व.३-प्रायेणं। (२२८ )व.१-ड्धस्तं। 
(२२९)क.,व.३-सर्व। (२३०)पु.-नम्‌। 
(२३१)पु.-प्रतिष्ठास्य, व.१-प्रतिष्टस्य। (२३२) पु.-द्षिप्रं। 
(२३३ )क.-रुधिराव, व.२-रुधिरं। (२३४)व. २,क.-वान्तकै: । 
(२३५)व.३-काष्ठाद्धि:, व.१-काष्टास्थि, क.-काष्ठान्हि: । 
(२३६)पु.-चर्मार्धरोगिभि:, व. १-चर्मान्धमुषरोगिभि: 


५६१ 


॥। यात्राध्याय:।। ( अध्याय: ३६) 
तैलकार्पासलवणगुड' * क्षारतृणोरगै: । 
कषाय “कुब्जकपादमुक्त  'केशबुभुक्षितै:।।९१।। 
सनग्नमुण्डै “ूष्टैर्यात्रा नैव फलप्रदा। 
यात्रा  सिद्धिप्रदानेन निमित्तेन ब्रवीम्यहम्‌।।९२।। 
भद्रासने  भतुरग “प्रज्वलाग्निपुराड़ना। 
गन्धक्षतच्छत्रपुष्पचामरान्दोलिका _ नृपा:।।९३।। 
_“*फलभभक्षेक्षुशख्रात्रमध्वाज्यद्धिगोवृष: । 


२४६-२ ४७ 


धौतवख्रसुरामांस मत्स्यं खग्दर्पणध्वजा: | ।९४।। 
(२३७)व.१.२-तक्र। (२३८ )व.१.३-कुब्जैक, व. २,क.-कुजैक। 
(२३९)क.-केशा। (२४० )व.१.२-दृष्टैस्तु। (२४१ )पु.,व. ३,क.-नैव। 
( २४२)क.-सतुरग, पु.-भानुरड्र। (२४३ )पु.-प्रज्वलति। 

( २४४ )व.१.२-नृप:, क.,पु.-नृप। 

(२४५ )पु.-( अशुद्ध-त्रुटितम्‌) लक्षद्येत्तु शस््रनृत्याद्य...... विगोवृषा। 
(२४६)पु.-(लोप: ) श्लोक: क्र.९४ड तःश्लोक: क्र.९६अ पर्यन्त। 


(२४७)व.१.२,क.-मत्स्यं सादर्पणध्वजा:। 


५६२ 


।। यात्राध्याय:।। ( अध्याय:३६ ) 
शुड्रार  रत्लपुण्यसत्री पूर्णकुम्भोत्स 'वा द्विजा:। 

मृदद्गं शब्भपटहभेरीवीणा *दिभि: स्वना:।।९५।। 

*'दृष्टवा प्रयाणसमये यायिनां कार्य 'सिद्धिदा:।।९६।। 
*“यायी विरुद्धशकुनमादौ दूृष्टवा प्रयत्नतः। 
प्राणायामत्रयं कुर्याद्‌ द्वितीये ' द्विगुणं चरेत्‌।॥९७॥। 
**तृतीये पुनरावृत्य शान्त्या यायाद्‌ दिनान्तरे। 
तृतीये पुनरागम्य ततोडन्यदिवसे ब्रजेत्‌।।९८॥। 

नेष्ट क्षुतं सर्वदिश्लु गोक्षुतं निधनप्रदम्‌। 

*“बालाक्षुतं 'निष्फलदं वृद्धपीनसकैश्व यत्‌।।९९॥।। 
(२४८ )व.१-रन्तपुरायस्री। (२४९ )क.-वो, व.१-व। 
(२५० )क.-दिनि: स्वनाम्‌, व. २-दिनि:स्वनो। 
(२५१)व.३-दृष्ट:। (२५२)व.१-सिद्धि:, पु.-सिद्धिंदा। 
(२५३)पु.,व.२-यायि। ( २५४)पु.-पुनरागम:। 
(२५५)पु.-(लोप: ) श्लोक: क्र.९८। 


(२५६)व.१-(लोप: )श्लोक: क्र-९८क,ड। (२५७)व.३-नि:फलदं। 


।। यात्राध्याय: । । (अध्याय: ३६) 
““विद्धेषपि ''विषयं प्राप्ते राजा नन्‍्यां गवां स्पृशेत्‌। 


धनं चामरविप्राणां . योद्धान्‌ हन्यांश्व नेतरान्‌।॥१००॥।। 


55२ ।। इति श्रीकश्यपन्रह्मर्षिविरचितायांमहासंहितायां 


यात्राध्याय: षट्त्रिंशः।। ।॥।३६।। 
(२५८ )पु.-(लोप:) विद्धेषपि। (२५९ )क.-विषज, व.१-विषय। 
(२६०)पु.-प्राप्तो, व.१-प्राप्तौ। (२६१ )व. २-नत्यां, व. ३नान्यां। 
(२६२)व.१-योद्धा। 

(२६३) पु.-।। इति कश्यपन्रह्मविरचितायां महासंहितायां यात्राध्याय: ।॥, 


व.१.२-।। इति कश्यपब्रह्मविरचितायां महासंहितायां यात्राध्याय: 
पद्जत्रिशत्‌।।, 


क.-।। इति कश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां यात्राध्याय: 
पद्जत्रिश: ।।, 


व.३-।। इति कश्यपब्रद्मर्षिविरचितायां यात्राध्याय: ।। 


५६४ 


।। सप्तत्रिंशतितमो5 ध्याय: ।। 


।। प्रवेशाध्याय: ।। 
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि प्रवेश नवसद्मनः। 
सदा सौम्यायने कार्य न क्वचिद्क्षिणायने।।१।। 
शुक्रेज्ययोर्नास्तगयोर्न वृद्धगे न॒च शैशवे। 
स्थिरवारुणमित्रेन्दु त्वाष्टपौष्णवसुडुषु । । २।। 
प्रवेश श्रीपदं श्रेष्ठ पुष्यर्श्षे मध्यम: स्मृतः। 
अमारिक्ताष्टमीशुक्लप्रतिपद्वर्जति दिने।।३॥।। 
“व्यर्कारवारे पूर्वाहणे चन्द्रताराबलाच्विते। 
पद्चाड़ शुद्धिदिवसे नैधनोदयवर्जिते।।४।। 
स्थिरोदयांशके ग्राम्यशुभग्रहयुतेक्षिते। 
दिवाप्रवेश: सम्पत्ये निशि वा मक्ुलप्रद:।।५॥।। 
(१)पु.,व.१.२,क.-वृद्धत्वे। (२)व.१-(लोप: )च। 
(३)पु.,व. १,क.-त्व। (४)क.-प्रवेशे। 
(५)क.-नेष्ट। (६)व.१.२-यकरिवारे, पु.-करिवारे। 


(७)पु.-शुद्ध। (८ )व. ३-याम्य। 


।। प्रवेशाध्याय: ।। (अध्याय: ३७) 


त्रिकोणकेन्द्र स्वत््यायशुभै:  षष्ठायगै: परैः:। 
““लग्नान्त्यायाष्टमस्थानवर्जितिन हिमांशुना।।६।। 

जन्मभे जन्मलग्ने वा ताभ्यामुपचयेडपि वा। 

प्रवेश: पुत्रधनदस्त्वन्यथा दुः:खनि:स्वता।।७।। 

“रम्यं गृह. विशेत्कर्ता विविधेर्मड्गलस्वनै:। 

“कृत्वाक॑ 'वाम 'तस्त्वग्रे _ भुड़ारं द्विजसत्त “म:।।८।। 
 अकपाट 'मनाच्छन्न मदत्तबलिभोजनम्‌। 

मन्दिरं प्रविशेन्नेत विपदामा करं हि  तत्‌।।९।। 


१*।। इति श्रीकश्यपन्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 

प्रवेशाध्याय: सप्तत्रिंशति:।॥ . ॥। अ-३७।। 

(९)व.१-स्वग्याय। (१० )व. १-षड्त्रायगै:,पु.-षष्ठयायगे: । 
(११)व.१-लग्नात्यष्टष्टमस्था, व.३-लग्नात्वष्टाष्ट। (१२)क.-रम्य। 
(१३)व.१.२-वशेत्कर्ता। (१४)व.१.३,क.-कृत्वार्क। (१५) पु.- 
(लोप: )वा। 

(१६)व.२,क.-वामतत्त्वग्रे। (१७)व.३-शुज्भार, पु.क.व.२ भुड्ार। 
(१८ )व.३-मान्‌, व.१.२-मम्‌। 

(१९)पु.-अकवाट। (२० )क.-यना। (२१ )व.३-अदत्त। 
(२२)व.२.३-मालयम्‌। (२३)पु.-यत्‌, क.-तम्‌। 
(२४)पु.,व.३-।। इति प्रवेशाध्याय:।। 


व.१.२-॥। इति प्रवेशाध्याय:षड्त्रिंशतू।। 


क.-॥। इति प्रवेशाध्याय:षद्त्रिंश: ।। 


५६६ 


।। अष्टत्रिंशतितमो ध्याय: । । 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: || 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि निर्माणं पुरसद्य नो:। 
क्षेत्रस्वी करणं पूर्व गन्ध वर्ण: रसप्लवै:।।१॥। 
मधुपुष्पसुरा 'मांसं गन्धविप्रानुपूर्वकम्‌। 
सितरक्तहरिद्रा भकृष्णं वर्णानुपूर्वतः।।२॥।। 

“मधुरं कटुकाषाय: तिक्‍तं॑ विप्रानुपूर्वतः। 
सर्वसम्पत्प्रदं नुणामीशा "नं प्रागुदकूप्ल “वम्‌।।३।। 
अन्यदिक्षु . प्लवं दुःखं शो कनिर्धनहानिदम्‌। 
कृत्वा गत॑ रलिमात्र जल तत्र प्रपूरयेत्‌।।४।। 
(१)व.३-नौ। (२)पु.व.१.२-करणे। (३) पु.-वर्ण। 


(४)पु.-(अपूर्ण-त्रुटितम्‌ ) ..रप्लवै:। (५)व.२,क.-मांस। (६)व. ३,पु.- 
भः। 


(७)पु.-वर्षनुपूर्वतः, व.१.२,क.-विप्रवर्णनुपूर्वतः । 
(८ )क.-(लोप: ) श्लोक: क्र-३अ,ब। (९)व.१.२.३.पु.-न। 
(१०)पु.-वान्‌।( ११)पु.-प्लव। (१२)पु.-(लोप: )क। (१३ )क.-कर्त्ता। 


(१४)पु.,व.१.३,क.-तत्र। 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३८ ) 
अधिके5 'त्यन्तवृद्धिं: . स्याद्धीने हानि: समे समम्‌। 

कर्तु निशादौ तन्‍मा “नं कृत्वा  तोयं प्रपूरयेत्‌।॥५॥।। 
““दृष्टप्रातर्जले वृद्धि: सम॑ पड्ले ब्रणे क्षयम्‌। 

एवं लक्षणसंयुक्‍ते क्षेत्रे सम्यक्‌ समीकृते।।६॥।। 

मण्डलं॑ विलिखेच्छड्टू मानं मानद्वयेन वा। 

आद्वादशाड्डुलं शह्ढूं तन्मध्ये स्थापये त्तत:।।७।। 
“तच्छायाग्र॑ यत्र ''वृत्ते स्पृशे 'त्पूर्वापराहणयो:। 

उभौ बिन्दू तत्र कार्यों वृत्ते पूर्वापराभिधौ।।८।। 
(१५)व.३,क.-त्वन्त। (१६)व.१.२-स्याद्धानौ। (१७)पु.,व.१.२-निशा। 
(१८)पु.-नां। (१९ )क.-तोये। (२० )व.१.३,क.-दूष्टे । 
(२१ )व.१ ,/क.-समे | (२२ )व.१- (लोप: )मान, व. श्मानं। 
(२३)व.१.२-तदा। ( २४)व.३-त॑ छायाग्रं, पु.-तत्तु छायाग्र। 
(२५)क.-वृतै: । 


(२६)व.३-त्सूर्या। 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३८ ) 
“तन्मध्यं तिमिना साध्यं सा रेखा दक्षिणोत्तरा। 

तन्मध्य “तिमिना साध्या रेखा प्राक्पश्चिमाहया।।९।। 
दिड्मध्यं तिमिभि: साध्यं.. सूच्यग्रैवि दिशस्तथा। 
सूत्रैर्विनिगते _ मध्यचतुरस्ंं लिखेद्‌ बहि:।।१०।। 

षड्वर्ग शोधयेत्तस्मिंश्वतु रख्रे मनोहरे। 

रेखा 'मार्गेण कर्त' व्या “'प्राकारमुपलादिभि: |।११॥।। 
आयाममशष्टधा कृत्वा द्वारं ज्ञैयं प्रदक्षिणम्‌। 
क्रोधो भीतिर्धनप्राप्तिनपपूजा महद्धनम्‌।।१२।। 
चौर्य॑विपुत्रता हानि: प्राच्यां दिशि यथा" 'क्रमात्‌। 

बन्धनं निधन  प्रीतिरर्थावाप्तिर्धनागम: ।।१३॥। 
(२७)क.-तन्मध्य। ( २८ )क.-तिमिरा। 

(२९ )पु.-(लोप: ) सूच्यग्रै्विंदिशस्तथा। 

(३०)व.३-दिशश्व वा। (३१)व.१.२.३-मध्याच्च। 
(३२)पु.-रख्र। (३३ )व.१-मात्रेण। (३४)पु.,व.१.३-व्यां, व.२-व्यं। 


( ३५)क.-प्राकारा। (३६)पु.-क्रमम्‌। ( ३७)व.९१ -प्रीत्य। 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय:३८ ) 
अस्जत्वं व्याधिभयमधनत्वं॑ च दक्षिणे। 

पुत्रहानि: शत्रुवद्धिलक्ष्मीप्राप्तिर्धनागम: ।।१४॥। 
*“धान्यप्राप्तिससौभाग्यं _ दुःख शोकश्च पश्चिमे। 

हानि: स्त्रीदूषणं नि:स्व॑ बहुधान्यधनागम:। 
सम्पद्वृद्धिर्महाभीतिर््याधिर्धनपतेर्दिशि।। १ ५।। 

““विस्ताराद्‌ द्विगुणोत्सेधं . द्वारमेवं॑ गृहादिषु। ' 

प्राकारा_ नन्‍्तः क्षितिं कुयदिकाशीतिपद॑ शुभम्‌।।१६।। 

मध्ये नवपदं "ब्रह्मा स्थान तन्निधनप्रदम्‌। 
पिशाचान्ता: प्रकारस्थ समीपान्ता: सम॑ तत:।।१७॥। 

(३८ )व.२-धन्य। (३९ )व.३.क.-दु:खं। 

(४० )व.१.२-(लोप: ) श्लोक: क्र.-१६व-ड। (४१ )क.-द्वारानेव। 
(४२)क.-सः पश्चाद्‌ श्लोक: क्र-१८क,ड लिखतम्‌। (४३)व.३-च। 
(४४)व.१.२-भवेत्‌, व.३,क.-समम्‌। (४५)व.१.३-ब्रह्म। 


(४६)व. १,पु.-स्थानत्य, व.२-स्थानत्वं। 


७७० 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३८ ) 
द्वारस्य पश्चिमे _ याम्ये कपाटं स्थापयेद्दिशि। 
द्वात्रिंशंशा निर्माणा दुःखशोकभयप्रदा:।।१८॥।। 
गृहारम्भेषु  शेषांशा: पुत्रपौत्रधनप्रदा: । 

स्वे स्वे निवेशने5 ' प्येवमेतत्सर्व॑ विचिन्तयेत्‌।।१९॥। 
पितृद्दयान्त्यमूलार्क ' वर्जितिर्क्षे च यत्कृतम्‌। 

भौमेन सहिते' ष्वेषु गृहं तहृह्मतेउग्निना।।२०॥।। 
चन्द्रेडके वाग्नि' नक्षत्रे संस्थे निर्माणमन्दिरम्‌। 
अग्निना दह्ते क्षिप्रं प्रवेशभवनं तथा।।२१॥। 
यत्कृत॑ ' शनिसंयुक्ते मैत्रेन्द्रानिलयाम्य' 'भे। 
अजपादद्कये सद्म गृह्मते यक्षराक्षसै:।॥२२॥।। 
(४७)व.२-(लोप: ) याम्येकपार्ट स्थापयेद्दिशि। 

(४८ )व. १. २,क.-निर्माण। 

(४९ )व.३-शेषांश:। (५० )व. १,क.-ष्वेव। 
(५१)व.३.पु.-वहिज्यर्क्ष। (५२)व.१-ट्टेषु। 


(५३)व.१.२-नक्षत्रसंस्थिते। (५४)पु.-सति। (५५)व.२-भम्‌। 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३८ ) 
ग्रहोडन्यवर्गगो5प्ये '“क: स्वसप्तस्थो5न्यहस्तगम्‌। 

करोति तत्कृतं गेहं वर्णशो यदि दुर्ब' लम्‌।।२३॥।। 
शत्रुनीचगते जीवे शुक्रे वा यदि वा बुधे। 

शशाड्ले वा कृतं॑ गेहमतिनिःस्वप्रदं सदा।।२४।। 
उत्तरात्रयसार्पेष धातृ श्रुतिजलोडुषु। 

“*गुरुणा सहितेष्वेष  कृतं गृहं श्रिया युतम्‌।।२५।। 
द्विदेवादिति' वागीश ' रुद्रत्वष्टवसुडुषु। 

शुक्रेण  सहितस्तेषु कृतं॑ गेहं सुखप्रदम्‌।।२६॥।। 

जीवे भूगौ वा सौम्ये वा गृहनिर्माणलग्नगे। 

तस्मिन्वर्ग कृतं॑ गेहं कर्तुरिष्टार्थसिद्धिंदम्‌।।२७।। 
(५६)व.३,पु.,क.-क। (५७)व.१-ल:ः। ( ५८ )पु.-(लोप: ) श्रुति। 
(५९ )व.३-(लोप: ) श्लोक: क्र.-२६। 

(६० )क.-(समाक्षर लोप: )श्लोक: क्र.-२६ब तः श्लोक: क्र-२७अ। 
(६१ )पु.-वालीश। (६२)व.१-नुद्र। 

(६३)व.१-सहितेष्वे। 


५७२ 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३८ ) 
स्वोच्चगे लग्नगे जीवे शुक्रे वा यदि वा बुधे। 
तस्मिनू लग्ने कृतं गेहं धनधान्यसुखप्रदम्‌।।२८॥।। 
यत्रैकाइशगे  चन्द्रे भानौ वा यदि वा शुभे। 
अशत्रुनीच "गे राशौ चेत्तदगृहं भूरि धान्यदम्‌।।२९।। 
अशत्रुनीचराशिस्थे धनकेन्द्रगते शुभे। 

सदा लाभप्रदं गेहमुच्चस्थे भूरि लाभदम्‌।।३०।। 

शुभद्वये त्रये वापि यस्मिन्‌ लग्नगते कृतम्‌। 

““सुस्थिरं तदगृहं भूरि पुत्रपौत्रप्रवर्धनम्‌।।३१॥। 

गृहारम्भ: सदा कार्यो स्थिरराशिगते रवौ। 


चरराशिगते वापि न कार्य द्विस्वभावगे।।३२।। 
माघफाल्गुनवैशाखज्येष्ठ श्रावणकार्त्तिका: । 


ससौम्या गृहनिर्माणे धनधान्यसुखप्रदा: |।३३॥।। 
(६४)क.-(अधिकम्‌) वा। (६५)क.-राशौ च, व.२-राशौ चेत्‌। 
(६६)क.-तद्‌ गहं। 

(६७)क.-(लोप: )श्लोक: क्र.-३२ त: ३८अ,ब पर्यन्तम्‌। 


(६८ )व.३-कार्य:। 


।। वास्तुलक्षणाध्याय:।। ( अध्याय: ३८ ) 
**अकारादिषु वर्गेषु दिश्लु प्रागादिषु क्रमात्‌। 
गृध्रमार्जारसिंह  श्वासर्पाखुगजशाशका : । । ३४ |। 
दिग्वर्गुणामियं योनि: पद्ञमो रिपुवर्गतः।।३५॥।। 
साध्यवर्ग पुर: स्थाप्य साधकस्य तु पृष्ठतः। 
अष्टभिविभजैच्छेष॑ साधकस्य धनं स्मृतम्‌।।३६॥। 
व्यत्ययादागतं _ 'लब्धमृणमल्पधनाच्छुभम्‌। 
गृहस्या यामगुणितं विस्तारं . तत्पदं भवेत्‌।।३७।। 
““यत्तस्माद्‌ धनमृणायर्क्ष _ वारांशस्थे यथा गता:। 
वसुरामाडःकमातड्रनवर्तुगुणिता त्पदम्‌।।३८ ।। 
(६९ )व.३-प्राकारादिषु। (७० )व.३-श्र। 
(७१ )पु.-ययो। (७२)पु.,व. २.३-लब्ध्वा। 
(७३)पु.,व.१-यागुणितं। (७४ )व.१-(अधिकम्‌ ) त। 
(७५)व.३-(लोप: )श्लोक: क्र.-३८। 


(७६)व.१-वारेशस्था। (७७)व.१-त्पदात्‌। 


५७४ 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३८ ) 


9 


भानु ष(छ्ला)ष्ट 'ऋक्षादिनवभक्ताश्च शेषतः। 

““वद्धयँ धनादिकं गेहं निर्धनाय “ऋणाधिकम्‌।।३९।। 
श्रीप्रदो विषमाय: स्यात्समायो दुःखशोकद:। 

दत्ते दुःखं तृतीयर्क्ष पदञ्ञर्मा 'क्ष॑ यश: क्षयम्‌।।४०।। 
आयु:क्षयं “'सप्तमर्क्ष कर्त्‌ भाग्यादि सद्यभम्‌। 

षष्ठाप्टके नैधनदं त्रिकों 'णास्त्वनपत्य 'दम्‌।।४१।। 

निस्‍्व॑ द्विद्ठाद शे शेषा " राशयो ' भोग्यभाग्य दा:। 
सूर्या' रवारवंशा  'श्व हुताशन 'भयप्रदा:।।४२॥।। 

(७८ )व.१,क.-वस्व, व.२-स्वत्र्या। (७९ )व.१. २,क.-ऋक्षाद्रि। 
(८०)व.१-वृद्धी। (८१) पु.-धनाधिकम्‌। 

(८२)पु.-नृपायक्ष। (८३)व.३-क्षे, क.-र्क्ष। 

(८४ )क.-वर्चसोक्षयम्‌, व.३-यशोजयम्‌। (८५)व.१-सप्तमर्क्ष। 
(८६)व.१-भाग्य। ( ८७ )व. २,क.-सप्तभम्‌। (८८ )व.३-णं | (८९ )पु.- 
दः। 

(९०)व.१-श। (९१)क.-रंशयो। (९२)व.३-भोग। (९३)पु.-दा। 


(९४)व.२-स्यशिवंशत्रु, पु-(लोप: )रवा। (९५)पु.-स्व। (९६)पु.- 
भवप्रदा। 


जज 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३८ ) 
““शेषग्रहाणां वारांशा: कर्तुरिष्टार्थ 'सिद्धिदा:। 

त्रिषु त्रिषु च मासेषु नभस्यादिषु च क्रमात्‌।।४३॥।। 
प्रागादि "का शिरा वामपार्श्शायी प्रदक्षिणम्‌। 
गृहात्मको वास्तुपुरुष  'खत्रिकोणे ' स्वेदसम्भव: |।४४।। 
चरवास्तु  चरत्येवमर्चनीयो गृहाधिपै:। 
यहिडस्मुखो वास्तुपुरुष 'स्तन्मुखं सदनं शुभम्‌।।४५॥।। 
प्रतिकूलमुखं सद्य दुःखशोकभयप्रदम्‌। 

““चतुर्दिश्यादि  शालानामेष दोषो न विद्यते।।४६॥।। 
(९७)पु.-शेष। (९८ )पु.-वारांशा। (९९ )पु.,व. २-सिद्धिदा। 
(१००)(३इत: पर्यन्त श्लोक: संख्या)पु.-१२००, व.३-११००। 
(१०१ )व.३-कुशिरा, पु.-(त्रुटितमू-लोप: ) ....रा। (१०२) पु.-त्रिकोणे। 
(१०३)व.१.२-(अधिकम्‌) 5त्र। (१०४ )व. २-चररक्षैव। 
(१०५)व.१.२,क.-स्त। (१०६)व. २.३,पु.,क.-द्वित्र्यादि। 


(१०७)व.१-शाशालाना, पु.-(त्रुम्मि-लोप: ) ...शा। 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३८ ) 


१०८ 


रत्नधान्य_स्वर्णयुता: पुण्योदकयुता: शुभा:। 


गृहमध्यं हस्तमात्र गर्भन्‍्यासं यदि नन्‍्यसेत्‌।।४७।। 
वास्त्वायाम _ दलं नाभिस्तस्मादादित्रत््यज्ञलम्‌! 
वुक्षिस्तस्मिन्य्से  च्छड्ढूं पुत्रपौत्रविवर्धनम्‌।।४८ ।। 


१११ 


विप्राणां शल्लमानं तु विंशतिद्दयसम्मितम्‌। 


त्रयोविं 'शं क्षत्रियाणामझुगुलानां च षोडशम्‌।।४९॥।। 
वैश्यानां द्वादशोअन्येषां गन्धपुष्पाद्यलडकृतम्‌। 
रक्तचन्दनबिल्वाग्रखदिरार्जुनवैणवम्‌।।५० ।। 


११३ 


नीपकारझकुटज सानिम्बकततदुद्धवम्‌। 


गौरत्वक्‌ 'सारका 'यजम्‌।।५१॥।। 


महापत्र॑ युग्मपत्र 
(१०८ )पु.-स्ववर्णा। (१०९)व.३-दलं। (११० )व.१.२,क.-च्छ्ढू 


(१११)व.१-चतु। (११२)व.३-श:। (११३)व.३-सा निम्बक 
कुतंनूह्म्‌। 
(११४)क.-गौरवत्वक्‌। (११५)व.२-नारकी, व.३-सारकी। 


(११६)व.३-युजम्‌, व.२-यजाम्‌ू, क.-यजक। 


५७७ 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३८ ) 
त्रिधा शट्लू विभज्याद्य॑ चतुरख॑ द्वितीयकम्‌। 

अष्टा *सत्र॒ंक॑ तृतीयांश 'मनस््र॑ त्वव्रणमृजुम्‌।।५२॥।। 
एवंलक्षण संयुक्त शह्ढू:  कल्प्य: शुभे दिने। 
“बड़वर्गशुद्धिसूत्रेण सूत्रिते धरणीतले।।५३॥।। 
मृदुस्थिरक्षिप्रभेषु रिक्तामावर्जिति दिने। 
व्यर्कारवारलग्नेषु क्रूरे चाष्टमवर्जिति।।५४॥।। 

न नैधनोदये कार्य मष्टमे शुद्धिसंयुते। 
स्थिरलग्ने स्थिरांशे च स्थापयेच्छड्डुमुत्तमम्‌।।५५॥। 
पुण्याहघोषैर्वादि * त्रैविप्राशीवचनै: सह। 
त्रिकोणकेन्द्र  'स्वत््याय शुभैः षद्धत््यायगै: परे:। 
अलग्नान्त्यारिचन्द्रेण ग्रहज्ञार्चनपूर्वकम्‌।।५६।। 
(११७)पु.-भज्याद्य। (११८ )पु.-श्रकं। (११९) पु.-मनश्रे। 
(१२०)क.-संयुक्त। (१२१)व.१.२,क.,पु.-कल्प:। 
(१२२)व.१.२-(लोप: ) श्लोक: क्र.५१क,ड एवं श्लोक: क्र.५४अ, ब। 


(१२३)क.-षष्टमं, व.२-चाष्टमे। (१२४)पु.-त्रो विप्रा। (१२५)व.१- 
स्वात्रयाय। 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३८ ) 


““एकशाला द्वित्रिशाला चतुः सप्तदशाह्यया। 


१२८ 


अलिन्दभेदे: षट्‌ शाला प्रत्येक दश षड्विधा:।।५७।। 


ञ्र 


१ 


ध्रुव॑ धन्यं जय॑ नन्दं खरं .. कानन्‍्तं मनोरमम्‌। 


*'जन्रुस्वर्णप्रदं क्षयम्‌।।५८॥।। 


सुमुखं दुर्मुखं क्रूरं 
““आक्रन्दं विपुलाख्यं च षोडशं विजयाह्यम्‌। 

एवं “गृहा: पुण्य  वंशस्तेषां प्रस्तारमुच्यते।।५९॥।। 
““गुरोरधो लघु स्था “प्य पुरस्तादूर्ध्व _ वन्न्‍यसेत्‌। 
गुरुभि: पूरयेत्पश्चात्सर्व  लब्धविधौ विधि: ।।६०॥।। 
कार्या लघुपदे  विद्याद्‌ गृहद्वारात्प्रदक्षिणम्‌। 


मुखादिदिक्ष्वलिन्देषु गृहभेदास्तु षोडश।।६१॥।। 


(१२६)व.३-एका। (१२७)पु.-शालं। (१२८ )व.१.२-प्रत्येके । 


(१२९)व.१.२-धान्यं।( १३० )व.२-काष्ठं। (१३१ )क.-शत्रु। 
(१३२)व३.१.२-आक्रन्द। (१३३) पु.- ग्रहा। 

(१३४)व.३-वन्त:, व.१.२-वनतस्‌। 

(१३५)पु.-गुरुरोरधो। (१३६)व.३-प्य:। (१३७)व.१-तं न्यसेत्‌। 
(१३८ )क.-लग्नवधिर्विधि:, व.१.२.३-लब्धं वधिर्विधि:। 


3९ 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय:३८ ) 
चतु: शाला चतुर्द्वा “रा सर्वतोभद्रसंज्ञि' ता। 
धात्रीपतीनामन्येषां पुत्रायुर्धनधान्यदा।।६२॥।। 
पश्चिमद्वाररहिता नन्द्यावर्ताहया च सा। 
आयुरारेग्यमैश्र' र्य॑ पुत्रसौभाग्यवृद्धिदा।।६३॥।। 
दक्षिणद्वारहिता वर्धमाना धनप्र' 'दा।।६४॥।। 
““प्रागद्वधाररहिता स्वस्तिकाख्या पुत्रधनप्र दा। 


उत्तरद्वारहिता 


रुचकायुर्धनप्र | दा।।६५॥।। 
सौम्यशालाविहीना सा त्रिशाला बुद्धिंवर्धना। 
क्षेमारोग्यकरा राज्ञां पुत्रपौत्रधनप्रदा।।६६।। 

(१४० )व.३-द्वारा:। (१४१ )व.३-ता: । 

(१४२)व.१-यें। (१४३)व.३-दा:। 

(१४४ )व.३-दा:। 

(१४५)व.१.२-(समाक्षर लोप: )श्लोक: क्र.६५क तः: ६६ड। 
(१४६)व. १,क.,पु.-तुम्बक। 


(१४७ )व.३-दा:। 


५८० 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३८ ) 
नाम्ना जयेति सैवेयं त्रिषु लोकेषु विश्रुता। 
 “पूर्वशालाविहीना सा त्रिशाला तु मनोरमा।।६७।। 
नक्षत्रपद्संज्ञा सा भयशोकविनाशदा। 

याम्यशाला विहीना सा “'त्रिशाला “वृद्धि ' संज्ञका।।६८।। 
कुलक्षयकरी सैव दृष्ट्वा सूर्य विलोकयेत्‌। 
प्रत्यकृशालाविहीना सा त्रिशाला क्षतसंज्ञिता।।६९।। 
बहुव्ययकरी सैव पुत्रायु: श्रीविनाशदा। 


याम्यापरा द्विशाला सा *धनायुष्यसुतप्रदा।।७०।। 


(१४८ )व.३८(समाक्षर लोप:) श्लोक: क्र.६७क त: श्लोक: क्र.६८ड 
पर्यन्तम्‌। 


(१४९ )क.-त्र। 


(१५७०)व.१.२-(समाक्षर लोप: )श्लोक: क्र.६८ड त: श्लोक: क्र. ६९क 
पर्यन्तम्‌। 


(१५१ )व.३,क.-चुल्लि। (१५२)व.३-संज्ञिता: | 


(१५३ )व.३-सुतायुष्य सुतप्रदा, पु.,व.२-सुतायुष्यसुतप्रदा। 


५८१ 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय:३८ ) 
“*“कुलक्षयकरी सैव द्विशाला पश्चिमोत्तरा। 
“““उदकूपूर्वद्विशाला सा वहिव्याधिभयप्रदा।।७१॥।। 
पूर्वयाम्यद्विशाला सा कर्तृमृत्युप्रदा तथा। 
तस्मात्परीक्ष्य कार्याणि गृहाणि नृपसत्तमै:।।७२।। 
प्राच्यां दिशि स्नानगृहमाग्नेयां पचनालयम्‌। 
“*शयनं याम्यदिग्भागे नै्रत्यां * वसत्रमन्दिरम।।७३॥।। 
प्रतीच्यां भोजनगृहं वायुभागे गवां गृहम्‌। 
भाण्डारसदनं सौम्ये त्वीशान्यां देवतालयम्‌।।७४।। 
(१५४)पु.-(लोप: ) कुलक्षयकरी सैव द्विशाला पश्चिमोत्तरा।। 
(१५५)व.३-(पाठान्तरम्‌) 

उदकूसर्वविशाला सा सुखायुष्यसुतप्रदा। 

सूर्ययाम्य द्विशाला सा कर्तमृत्युप्रदा तथा।।७१॥। 
(१५६)व.२-( असमान श्लोक: क्रम: ) श्लोक: क्र.७५ पश्चाद्‌ 

श्लोक: क्र.७३ एवं श्लोक: क्र.७४अब ...। 


(१५७५७ )क.-शद्त्र। 


५८२ 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३८ ) 
इन्द्राग्यो *र्वर्धन॑ गेह॑.' 'यमाग्न्योर्घृतमन्दिरम्‌। 
पुरीषत्यागसदनं. मध्ये राक्षसकालयो: |।७५॥।। 
विद्यागृहं जलाधीशनिऋत्योर्मध्यमे तत:। 
रोदनं सदनं 'नूनं जलाधीशसमीरयो: |।७६।। 

“**कामोपभोगसदन॑ मध्ये वायुकुबेरयो:। 
नवरत्नालयं मध्ये कुबेरेश्वरयोस्तत: |।७७।। 
ईशेन्द्रयोर्धान्यगृहं॑ सर्वे चेव ध्वजोद्भवा:। 
एतान्येतानि कार्याणि स्वस्वायेषु स्वदिक्ष्वपि।।७८ ।। 
(१५८ )व.३-बन्ध्न गृहं। (१५९ )व.३-याम्याग्न्योर्‌। 

(१६० )व.२-(लोपः ) श्लोक: क्र.७५ब तः श्लोक: क्र.७५ड, 


व.१-( श्लोक: क्रम: भिन्नता ) श्लोक: क्र.७५अ पश्चाद्‌ श्लोक: 
क्र.७३ 


एवं श्लोक: क्र.७४अब विद्यते। 
(१६१)व.१.२-सदनं। (१६२)व.१.२-तूनं, व.३-ज्ञेयं, क.-तत्र। 


(१६३) पु.-कर्मोपभागविशन्त। 


५८२ 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय:३८ ) 
ध्वजो धूग्रोइथ  सिंहश्ववृषगर्दभकुञ्जरा:। 

ध्वाडक्षक्रमेण इत्यष्टावा ''या: प्रागादित: क्रमात्‌।।७९॥।। 
ध्वज: कार्यो सिंहददिशि तौ “गजे ते वृषाह्ये। 
नाश्रितों वृषभोडन्यत्र ध्वज: सर्वत्र शोभ  'नः। 

गृहोपरि गृहादीनामेवं सर्व परीक्षयेत्‌।।८ ० ।। 

जल “स्रावं चाष्टमिदं गृहाणां क्रमशस्तथा। 

पद्मालमानं वैदेहं तृतीयं॑ कौरवाह्न  यम्‌।।८१॥। 


विजयं मागधं 


शूरसेनं गान्धरसंज्ञकम्‌। 

““*आवन्तिक॑ त्वष्टमाख्यं तत्स्वरूपाण्यथोच्यते।।८२।। 
(१६४)व.१,व.२-सिंहाश्वा, व.३-सिंहाश्र। (१६५)व.३-या:। 
(१६६)व.२-कार्योउत्र। (१६७) पु.-तौ गतेन्ते। 

(१६८ )पु.-वृषद्वये। (१६९ )व.१.२-नम्‌। (१७० )पु.-श्रीव। 

(१७१ )व.२-य:। (१७२)व.२-सौरसेन, व.१-सूरसेनं, पु.घोरं चैव। 


(१७३ )व. ३-अवन्ति। 


०८ ढें 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३८ ) 


१७४ 


विस्तारोच्छितस्तस्य चतुर्भाग _ गतस्य च। 

पदञ्मचालमज्ज 'लद्दाभ्यां द्वाभ्यां वृद्धया चराणि च।।८३।। 
वैदेहादीनि नामानि भवन्त्यत्र यथा * क्रमम्‌। 

पाञ्जालं सर्ववर्णाां जल “प्लावं शुभप्रदम्‌।।८४॥।। 
आवन्तिमानं विप्राणां गान्धारं क्षत्रियस्थ च। 

“'कौरवमानं वैश्यानां द्विजा “दीनां यथोत्त “ रम्‌।।८५।। 
द्वित्रिभूमिक “ वेश्मानं जल “ स्रावं यथोचितम्‌। 

गजो “ ए्मन्दिरं कार्य ध्वजायेडप्यथवा गजे।।८६॥। 
ध्वजायवृषभाये वा तुरज्गभपशुमन्दिरम्‌। 

““*शय्या / मन्त्रासनद्वारे वृषसिंहध्वजा: शुभा:।।८७॥।। 

(१७४ )व.३,क.-युतस्य च। (१७५ )पु.-ली। (१७६) पु.-द्विराव॒त्या। 
(१७७)व.३,क.-मात्‌। (१७८ )व.१.२-खावं। 


(१७९ )पु.-कौजन्यमानं। (१८० )व.२,क.-तीनां। (१८१ )व.१.३,पु.- 
राम्‌। 


(१८२)व.३-वेश्मानां, व.१.२-वेश्मानि। (१८३) पु.-श्रावं। 


(१८४)पु.-च्छु। (१८५)व.३-वापष्या। (१८६ )व. २.३,क.-मात्रा। 


५८७ 


।। वास्तुलक्षणाध्याय:।। ( अध्याय: ३८ ) 


१८ *चूतस्तुहिवि 


प्लक्षौदुम्बरनिम्बाक्ष भीत ““का:। 


कण्टका निन्दिता: सर्वे बदरी खदिरं विना।।८८।। 


१८९ १९० 


वयश्वत्थकपित्था “ 'ख्या 'तिन्तिणीकतृणद्रुमा: । 
अगस्तिशिग्रुपालाशदग्धवृक्षाश्र निन्दिता:।।८९॥।। 
करजझ्जेरण्डनिर्गुण्डि 'गृहशल्याश्र निन्दिता:। 

स्वगृहात्पश्चिमे याम्ये पितुः साग्रजमन्दिरम्‌।।९०।। 
गृहाधारा गृहस्तम्भा: . समा:  कार्या “च नासमाः। 
नात्युच्छितं नातिनीच॑ कुड्योत्सेध॑ यथारुचि।।९१॥। 
(१८७)व.१.२,क.-मात। (१८८ )व.३-क:। 

(१८९ )व.१-ख्य। (१९० )क.-तित्रीणिक। 
(१९१)व.३,पु.-गुह। 

(१९२)व.१ .२-ज्ञेया, व. ३,क.-धमा। 


(१९३ )व.३,क.-काय, व. १-समा। 


(१९४)व.१-शस्ता च नासमा। 


५८६ 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३८ ) 
भित्ति: पक्वे ''छ्काभिर्वा दारुणाप्यथवा मृदा। 

कार्या चित्र. पद र्वी5पि _ तृणै: पत्रैश्च न क्वचित्‌।।९२॥। 

ऐश्वर्य पुत्रहानि: सत्रीनाशश्व निधनं भवेत्‌। 


सम्पच्छत्रु भयं सौख्यं  पुष्टिं प्रागादित: क्रमात्‌। 


“*कृपे कृते मध्यमे तु धनहानिश्च वास्तुन:।।९३।। 
पुंनागाशेकतिलकशमी * “बकुल * चम्पका:। 
*”*टाडिमा  पिप्पली “द्राक्षापिचुमन्दाजयामुरा।।९४।। 
(१९८)व.१.२-त्रिणै:। (१९९)पु.-(लोप:)न। (२००)व.३-क्षयं। 
(२०१)व.१.२.,क.,पु.-पुष्टि। (२०२)पु.,क.-कपे। 
(२०३)पु.व.२-च कुल। 

(२०४) पु.,व.३-पदञ्चका:। (२०५)व.१.२,क.-दाडिमी। 
(२०६)पु.-कपिला, व.१.२पिप्पला। 


(२०७)क.-द्राक्षीपिचमन्दा। 


।। वास्तुलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय: ३८ ) 
““बन्धूकपूगपनससरोजगृहमल्लिका। 
 'मल्लिकापाटलीजातीनारिकेरा _स्तृणद्रुमा:।।९५।। 

एते गृहाड़णे वृक्षा: सर्वदा मद्भगलप्रदा:।।९६॥।। 
प्लक्षकर्कन्धुवृक्षौ द्वौ गृहस्योत्तरत: शुभौ। 


न्यग्रोधोदुम्बरो5 श्वत्थो ..'गृहप्रागादित: शुभा:।।९७॥।। 


555।। इति श्रीकश्यपन्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


वास्तुलक्षणाध्यायोउष्टत्रिंश:६॥ ।। अ-३८।। 

(२०८ )व.३-बन्धक॑। 

(२०९ )पु.-(त्रुटितमू-लोप: )पाटली.....जाति। 
(२१० )व.३-स्तृणा। 

(२११ )व.१-गृहेभागा। 

(२१२)पु.,व.३,क.-।। इति वास्तुलक्षणाध्याय: ।॥, 


व.१.२-।। इति वास्तुलक्षणाध्याय: सप्तविंशति:।। 


०८८ 


।। एकोनचत्वारिंशतितमो< ध्याय : । । 


।। वास्तुपूजाध्याय:।। 
वास्तुपूजाक्रमं॑ वक्ष्ये नववेश्मप्रवेशने। 
रेखा लिखेडद्धस्तमात्रा दशपूर्वा दशोत्त रा।।१॥। 
गृहमध्ये तण्डुलोपर्येकाशीतिपदं भवेत्‌। 
चत्वारिंशद्‌ सुरान्‌ वक्ष्यमाणान्पग्लाधिकान्‌ न्यसेत्‌।।२।। 
द्वात्रिंशद्‌ बाह्मतः पृज्या श्वान्तरास्तु त्रयोदश। 
वक्ष्यामि तेषां स्थानानि नामानि च यथाक्रमात्‌।।३।। 
ईशानकोणतो बाह्े द्वात्रिंशमरा अमी। 
हिरण्यरेता: पर्जन्यो जयन्त: कुलिशायुधः ।।४।। 
“रवि: सत्यो 'भृशाकाशौ वायुपूषा च रैवतः। 
गृहक्षतः पितृपतिर्गन्धर्वों.. भूड़राजका: ।।५ ।। 
(१)व.१-रा:। (२)पु.-(लोपः ) सुरान्‌। (३)पु.-( अधिकम्‌) सुरान्‌। 
(४)व.१,क.-चोत्तरा, पु.-श्चेत्तरा।( ५)व. ३-रविसत्या। 
(६)पु.-भगा, व.३,क.-भुशौ। (७)व.१-काशा, व. २,क.-काशौ। 


(८)व.२-वायु:। (९)व.१,पु.-दैवत:। (१०)पु.,व.१.२-भूगनाधिश:। 


।। वास्तुपूजाध्याय:।। (अध्याय: ३९ ) 
““मगः पितृगणाधीशस्ततो दौवारिकाह्य:। 

सुग्रीव: पुष्पदन्तश्च॒ जलाधी 'शो निशाचर:।।६॥।। 
“शोष: पापश्च _ रोगश्व सर्पमुख्योई्थ दानव:। 

सोम: सर्पाश्वादितिश्च॒ द्वात्रिंशमरा 'अमी।।७।। 

ईशान 'दिविकोणस्थाश्वत्वारस्तत्समीपगा: । 

“आप: सावित्रसंज्ञाअ जयो रुद्रसस्‍्तथैव च।।८।। 
मध्ये नव“पदे ब्रह्मा तस्याष्टी च समीपगा:। 
प्रागाद्येकान्तरा देवा: परितो ब्रह्मण: स्मृता:।।९॥।। 
अर्यया सविता चैव विवस्वान्‌ विबुधाधिप:। 
“मित्रोन्‍थ राजयक्ष्मा च तथा पृथ्वीधर: क्रमात्‌।।१०।। 
(११)व.१,क.-यम:। (१२)पु.-शस्तथा सुरा:। 

(१३)पु.-शेष:, क.-शोक:। (१४)व.३-(लोप: ) रोगश्व । 
(१५)व.३-दिति:, व.१.२,क.-इति। (१६ )व.३-दित्रि। 

(१७)व. २,पु.-अप:। (१८)व.१.३,क.-पदो। 


(१९ )व.३-देया, पु.-देव्या। (२० )व.१-महीशरो जय: क्ष्मा च। 


५९० 


।। वास्तुपूजाध्याय:।। (अध्याय: ३९ ) 
आपतवत्सो5ष्टम: पद्चञ चत्वारिंशत्सुरा अमी। 
आपश्चैवापवत्सश्च॒ पर्जन्योडग्निदितिस्तथा।।११।। 
पदिकानां च वर्गोड्य 'मेव॑ कोणेषु सर्वतः। 
तन्मध्ये तु बहिरविंशा द्विपदास्तेषु सर्व त:।।१२।। 
अर्यमा च विवस्वांश्व मित्र: पृथ्वीधर: क्रमात्‌। 
ब्रह्मण: परितो दिक्षु चत्वारख्रिपदा: स्मृता:।।१३।। 
ब्रह्माणं च तथैकद्रित्रिपदानर्चयेत्सुरान्‌। 

वास्तुभ्यो वास्तुमन्त्रेण गन्धदूर्वाक्षतादिभि:।।१४।। 
तत्तन्मन्त्रेण वा शुक्लवख्युग्म॑ प्रदापयेत्‌। 

अपूर्पर्भूरि नैवेद्य॑ वाद्ये: सह समर्पयेत्‌।।१५॥। 
(२१)व.१-द्वाविंशस्तु, क.-द्वाविंशति। 

(२२)क.-आवलन्त्यो5। 

(२३)व.३-एवं। 


( २४ )व.३,क.-दा। 


।। वास्तुपूजाध्याय:।। (अध्याय: ३९ ) 
दत्त्वा पुष्पाजझलिं "कर्ता प्रार्थयेद्वास्तुपूरुषम्‌।।१६॥।। 
वास्तुपुरुष नमस्तेउस्तु भूशैयाभिरत प्रभो। 

मदगृहं धनधान्यादिसमृद्धं कुरु सर्वदा।।१७।। 

इति प्रार्थ ततो दद्याद चयित्वा च दक्षि' णाम्‌। 
विप्रेभ्यो " भोजनं ददच्यात्‌ सर्व भुझीत बन्धुभि:।।१८॥।। 
एवं यः कुरुते सम्यग्वास्तु' पूजां प्रयत्नतः। 
आरगेग्यायु:पुत्रपौत्रधनादीनि लभेन्नर:।।१९॥।। 

वास्तुपूजामकृत्वा यः प्रविशेन्नवमन्दिरम्‌। 


“*रोगान्नानाविधान्क्‍लेशा नश्नुते सर्वसड्डूटान्‌।।२०॥। 
**।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षविरचितायां महासंहितायां वास्तुपूजाध्याय ऊनचत्वारिंश:।। ._॥। ३९।। 


(२५)व.१-दत्त्वा। (२६)व.३,पु.-दत्त्वा। ( २७)पु.-(लोप: )द। 
(२८ )व.१.२,क.-प्र। (२९ )पु.-णम्‌। (३० )क.-दक्षिणाम्‌। 
(३१)व.१.२,क.-स्वयं। (३२)पु.-पूजा। 
(३३)क.-रोगार्तानाविधानू, व.३-रोगानानाविधान्‌ू, व.१.२-रोगाश्व 
विविधान्‌। 

(३४)पु.,व.१.२ नश्रुते, क.-न्नाशयेत्‌। 

(३५)पु.,.क.,व.१.२.३-।। इति पूजाध्यायो5ए्त्रिंशत्‌।। 


५९२ 


।। चत्वारिंशतितमोड ध्याय: । । 


।। राजाभिषेकाध्याय: | । 


अथातः सम्प्रवक्ष्यामि भूपानामभिषेचनम्‌। 

सौम्येड्यने सिते जीवे नास्तगे न च वृद्धगे।।१॥। 
स्वजन्मराशिगे लग्ने तदंशें5 शे बलाच्विते। 
पट्टबन्धनलग्नेशे तदंशेंश्शे च नास्तगे।।२॥।। 
सुहृत्त्रिकोणस्वक्षेत्रतुड्संस्था ग्रहा यदि। 

यस्याभिषे के कुर्वन्ति स्थिरं कीर्ति श्रियं सुखम्‌।।३।। 
“अस्तगा नीचगा: शश्ुक्षेत्रस्थाश्रापराजि 'ता:। 
अनर्थकलहव्याधिभीतिदु:खपराज 'यम्‌। ।४।। 
उत्तरात्रयमैत्रेन्द्रधातृचन्द्रकरोडुषु। 

सश्रुत्यश्रिज्यपौष्णेषु  कुर्याद्राजाभिषिचनम्‌।।५ |। 
(१)व.१-वा। ( २)क.-कं। (३)व.१-स्थिरां। 
(४)व.३-अस्तगा:। (५)पु.-त:। (६)व.१.२-यः। 


(७)व.३-सश्रतिज्यपौष्णेषु, व.१-संश्रुत्यस्वाज्यपौष्णेषु, पु.- 
सश्रुत्यश्रिपौष्णेष। 


।। राजाभिषेकाध्याय: ।। (अध्याय:४० ) 
अरिक्तदिवसेष्वेव॑ कुजवर्जितवासरे। 

चन्द्रतारा न्विते कर्तुर्नैंधनोदयवर्जिते।।६।। 
जन्मराशे रुपचये लग्ने शीर्षोदये स्थिरे। 
शुभग्रहेक्षिते युक्ते न युते वीक्षिते परै:।।७।। 
“शुभलग्ने शुभांशे च नैधने शुद्धिसंयुते। 
त्रिकोणकेन्द्रस्वत््यायशुभैस्त्र्यायारिगै: परे: ।।८।। 

“ अभिषेको  हितस्त्वन्त्यनिधनादिवहीन्दुना। 
“*चरोग्रलग्नगै: क्रूर हनन्त्यस्थैर्निर्थनी भवेत्‌।।९॥। 
(८)व.२-दिने। (९)पु.-तु यवये, व.१-तु पश्]स्थे। 
(१०)व.१.२-(लोप: ) श्लोक: क्र.-८ । 

(११ )पु.-अभिषेकी, व. ३-अभिषेको। 
(१२)पु.,क.-(लोप: ) हितस्त्वन्त्यनिधनादिवहीन्दुना। 
(१३)पु.-चरोग्रे। 


( १४ )व.१-हन्त। 


५९४ 


।। राजाभिषेकाध्याय: ।। (अध्याय:४० ) 
चतुर्थ 'व्ययगै:  क्षिप्राद्राज्याद्‌ भ्रष्ट: स भूमिप:। 
पुत्रगै: सौख्य हीनस्तु निरुद्यो गोडव्यवस्थित:।।१०॥।। 
“'धर्मगे धर्मरहितो मृत्युमाप्नोति मृत्यु गै:।।११।। 
चष्ठान्त्यष्टमगे चन्द्रे लग्नात्पापनिरीक्षिते। 
राजा : द्राढः मृत्युमाप्नोति मित्रदूष्टे त्रिवत्सरात्‌।॥१२॥। 
यस्याभिषेकलग्नस्थ 'स्त्रकोणे यदि वा गुरु:। 
शुक्रो वरे कुज: षष्ठे /स ललक्ष्म्या मोदते चिरम्‌।।१३॥।। 
(१५)पु.,व.१-व्यूहगै:। (१६)पु.-सप्त राज्य भ्रष्ट, क.-सप्त सप्ता भ्रष्ट:। 
(१७)व.२-हानि। (१८)व.१.३-गे व्यवस्थितै:, क.-व्यवस्थितौ। 
(१९)व.१.३,क.-धर्मगैर। (२०)पु.-ग:। (२१)व.१.२.३-पषष्ठाप्टमगते। 
(२२)व.१.२-द्राश्। 
( २३ )क.-( पाठान्तरम्‌)श्लोक : क्र.१२ पश्चात्‌- 
श्लोक: क्रश.३ब तः १३ड -१ २क-१ २ड-१३आ। 

( २४ )क.-( अधिकम्‌) गुरौ लग्ने त्रिकोणगे।, 


व.३-(लोप: ) श्लोक: क्र.१३ब तः श्लोक: क्र.१३ड पर्यन्तम्‌। 


।। राजाभिषेकाध्याय: ।। (अध्याय:४० ) 
त्रिलाभ 'गौ सौरि सूर्यों चतुर्थ  वाम्बरे गुरु:। 
यस्याभिषेक: क्रियते तत्र तस्य मही स्थिरा।।१४।। 
| इति श्रीकश्यपन्रहार्षिविरचितायां महासंहितायां राजामिषेकाध्यायथ्त्वारिंश:।।.॥| ४०।। 
(२५)व.१,क.-स्थौ। 

(२६)क.-सूर्ये । 

(२७) पु.-वा वरे गुरु: । 

(२८ )पु.-स्या। 

(२९)पु.-।। इति राजाभिषेकाध्याय: |। 


व.१.२.३,क.-।। इति राजाभिषेकाध्याय: एकोनचत्वारिंशत्‌।। 


५९६ 


।। एकचत्वारिंशतितमोड5 ध्याय: । । 


| । प्रतिष्ठाध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि देवानां स्थापनं शुभम्‌। 
सौम्यायने स्थिते जीवे दृश्यमाने नभःस्थले।।१॥। 
माघफाल्गुनवैशाखज्येष्टमासा: शुभप्रदा: । 
स्थाप ने शुभदं शुक्ल"कृष्णपक्षार्धसंयुत: ।।२।। 
“यस्तिथिर्यस्थ देवस्थ तस्य सा शुभदा तिथि:।।३।। 
मासा चदिवसं.रिक्‍ताममावा स्यां दिनक्षयम्‌। 
धात्रीतनयवारं च  स्थापने परिवर्जयेत्‌।।४।। 
मूलेन्द्राहित्रिपूर्वाग्निद्विदिवपितृयाम्य भम्‌ । 
“साथ त्यक्तान्यधिष्ण्ये 'घु सुराणां स्थापनं शुभम्‌।।५॥।। 
(१)व.३-सिते। (२)क.-नं। (३)व.१.२-द:। (४)पु.-सर्वे, क.-शुक्ले। 
(५)पु.-शुक्लपक्षार्थ। (६)व.१.३,क.-या तिथि। 
(७)व.३-चं। (८ )व.३-क्‍्तां। 
(९)व.३-स्यां। (१०)पु.-वा। (११)पु.-स्थाने। 


(१२)व.१-भाद्रन्त्य। (१३)पु.-(लोप: ) षु। 


।। प्रतिष्ठाध्याय: ।। (अध्याय:४१) 
कर्तु: सूर्यबलोपे ते चन्द्रताराबलाच्विते। 
पद्चाड्भरशुद्धिदिवसे पूर्वाहणे नाष्टमोदये।।६॥।। 
पश्चेश्रिकयुते लग्नेडप्यष्टमे शुद्धिसंयुते। 
शुभग्रहेक्षिते युक्ते न पापैरीक्षिते युते।।७।। 
सूर्यन्दुकुजराह्मर्ककितवो लग्नगा यदि। 
कर्तुर्मत्युप्रदा: सौम्याश्चायु: श्रीपुत्रपौत्रदा: ।।८ ।। 
द्वितीये. वित्तदा: सौम्या: सचन्द्रा नेष्टदा: परे। 
तृतीयस्थानगा: सर्वे ग्रहा: श्रीपुत्रसौख्यदा:। 
चतुर्थ लाभदा: सौम्या: क्र्राश्वन्द्रश्भ॒ दुःखदा:।।९।। 
“पञ्ञमे व्याधि दा: क्रूरा: शुभाः पुत्रधनप्रदा:। 
पुत्रदस्तत्र पूर्णन्दु: / क्षीणेन्दु: पुत्रनाशद:।।१०॥।। 
(१४)व.१-तं। 

(१५)व.२,क.-पदञ्चस्था। 
(१६)क.,व.३-दो राहु:। 


(१७)व.२,क.-दक्षीणश्रैत्‌। 


।। प्रतिष्ठाध्याय : ।। (अध्याय:४१ ) 
शत्रु “गास्तत्प्रदा: सौम्या: क्रूरा: शत्रुविनाशदा:। 

श्रीपदा: सैन्दव: सौम्या धर्मे क्रूरा गदफप्रदा:।।११॥। 
““सचन्द्रा: कर्मगा: सौम्याः कीर्तिदा: क्लेशदाः परे। 
लाभस्थानगता: सर्वे ग्रहा: श्रीपुत्रलाभदा:।।१२॥।। 
व्ययस्थानगता: सर्वे बहुव्यय' करा ग्रहा:।। १३॥।। 
*हन्त्यर्थहीन॑ कर्तारं मन्त्रहीन॑ तु ऋत्विजम्‌। 

श्रियं लक्षण हीन॑ तु न॒प्रतिष्ठासमो रिपु:।।१४॥।। 


५ 
॥ इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां. प्रतिष्ठाध्याय एकचत्वारिंश:।। ।। ४१।। 





(१८ )व.१.२-नाशप्रदा। (१९ )पु.-धर्मो। 
(२० )व.२-भद्रा च। (२१ )व.१-कर। 


(२२)पु.,व. १-अत्यर्थहीनो। (२३ )व.३-च्च। ( २४)व. ३-हीनां, क.- 
हीना। 


(२५)पु.,क,व.२-।। इति प्रतिष्ठाध्यायद्वात्रिंशत्‌।।, 
व.१-॥। इति प्रतिष्ठाध्याय: चत्वारिंशत्‌।।, 
व.३-॥। इति प्रतिष्ठाध्याय: ।। 


(२६)क.,व. २.३,पु.-आदित: श्लोक:१३००। 


५९९ 


। | द्वाचत्वारिंशतितमो5 ध्याय: । 


|| वख्रलक्षणाध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यमि नववस्त्रस्य लक्षणम्‌। 
वख्लाभस्त्वर्थहानिर्वह्विदाहो धनागम:।।१॥। 
आखुभीतिर्मृतिलक्ष्मीरर्थलाभो महागद:। 
मृत्युनंप भयं॑ सम्पत्कर्मसिद्धिररिक्षय: ।।२।। 
सुभोजनं राजपूजा मित्राप्तियुवती युति: । 
जलप्लुती रोगभीतिर्मिष्ठान्न॑ नयनामय: ।३।। 
'धान्‍्यं विषभयं 'सर्वसम्पद्धनजलागम:। 
प्रतिधिष्ण्यं फलं चोक्‍्त॑ नवाम्बरभृतोडश्चिभात्‌।।४।। 
(१)पु.-य:। (२)व.१.३-च्युति:। (३)पु.-च न संशयः। 
(४)पु.-चान्यं। 
(५)पु.,क.-सम्पत्सर्वसम्पद्धनागम: । 


(६)पु.-नवांबरफलतो5खिलान्‌ू, क.-नराणामश्विभात्‌ क्रमात्‌। 


।। वस्रलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय:४२ ) 
“काष्ठाद्यै: स्फुटितं दग्ध॑ दन्त च्छेद॑ नवाम्बरम्‌। 
“नवांशक॑ सम॑ कृत्वा . चिन्तयेच्च शुभाशुभम्‌।।५॥।। 
वसन्ति देवा: कोणेषु _ चान्त्य मध्याहये नराः। 
मध्यांशत्रितये दैत्याश्रैव शय्यासनादिषु।।६।। 
अर्थप्राप्तिदेवतांशे पुत्रवृद्धिर्नरांशके। 

हानि: पीडा पिशाचांशे  सर्वप्रान्तेष्शशोभ '"नम्‌।।७।। 
(७)पु.-वाराद्यै:। (८ )व.१-द्वन्त। 

(९ )पु.-(त्रुटितम्‌ू-लोप: )छ......चाम्बरम्‌। 
(१०)पु.,क.-नवांशुक॑। 

(११)पु.-वित्तये च, व.३-वीक्षयेद, व.१.२,क.-वित्तयेद। 
(१२)व.१-प्राचीतमध्यद्वये, व.२-प्रान्तमध्यद्वये। 
(१३)व.१.३,क.-मध्याद्वये। 

(१४) पु.-सर्वाशान्ते, व.१ -सर्वार्थतिष्टवशोभनम्‌। 


(१५)पु.-ना। 


।। वस्रलक्षणाध्याय: | । ( अध्याय:४२ ) 
श्ुचक्राम्बुजच्छत्रध्वजतोरणसत्रि 'भम्‌। 

“श्रीवत्सं सर्वतो “भद्रं नन्द्यावर्त्त गृहोप' मा: ।।८ ।। 
वर्धमानस्वस्तिकेन मृगकूर्म झषाकृति:। 
छेदाकृतिर्देत्यभागे5प्यायुरर्थप्रदा नृणाम्‌।।९।। 
खरोष्ट्रोलूक काकाहि जम्बुकश्च॒_ वृषोपमा:। 
त्रिकोणसूर्यकृतयो देवभागे5प्यशोभनम्‌।।१०॥।। 
निन्दितं वसनं दद्य॒द्विजेभ्य: स्वर्णसंयुतम्‌। 

आशिषो 'वचनं कृत्वा त्वन्यवस्र॑च धारयेत्‌।।११।। 
(१६)क.-भा:, व.१.२.३-भा। (१७)व.१.२,क.-श्रीवत्स | 

(१८ )व.२-भद्र, क.-( पृष्ठ लोप: ) पृष्ठ क्र.-४०; 

अध्याय -४२ श्लोक: क्र.८ड 


तः अध्याय-४४(सद्यो वृष्टि लक्षणाध्याये ) श्लोक: क्र.-११अ 
पर्यन्तम्‌। 


(१९)व.१.३,पु.-ग्रहो। (२० )पु.-गा:। 
(२१ )पु.-भवा, व.१-रुषा। (२२)पु.-काहि। ( २३)पु.-जन्तुकश्च। 


( २४ )पु.-वृकोपमा: । (२५)व.३-वाचनं। ( २६)व.३-अन्य। 


।। वसत्रलक्षणाध्याय : | । (अध्याय:४२) 
प्रीत्या क्ष्मापालदत्तं  विप्रादेशात्करग्रहे। 


निन्द्यवासरधिष्ण्येषपि  धारयेत्तन्महाम्बरम्‌।।१२॥।। 


*5।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


वस््नलक्षणाध्यायो द्विचत्वारिंश:।। ।॥।४२।। 
(२७) पु.,व. २.३-यद्ठिप्रादेशात्करग्रहे। 
(२८ )व.१.२-धारये तु नवाम्बरम्‌, व.३-धारयेत्तन्‌ ग्रहाम्बरम्‌। 
(२९ )पु.,व.३, -।। इति वखत्रलक्षणाध्याय: ।॥, 
व.१.२-।। इति वस्त्नलक्षणाध्याय:एकचत्वारिंशत्‌।। 


क.-पृष्ठ: लोप:। 


।। त्रिचत्वारिशतितमो5 ध्याय: ।। 


।।अग्न्याधानाध्याय: | । 
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि अग्न्या धानं द्विजन्मनाम्‌। 
अग्नित्रयेण. संयुक्त: सदा यज्ञफलं लभेतू।।१॥। 
अग्नित्रयेण रहितस्तत्फलं नाप्नुयात्क्वचित्‌। 
यतस्तदग्नित्रितयं लग्नशुद्धेन सिध्यति।।२।। 
कदाचिदपि तत्तस्माल्लग्नशुद्धिं. प्रवच्म्यहम्‌। 
सौम्यायनेडपि कर्तव्यं शुक्रेज्ये दृश्यते5म्बरे।।३॥।। 
रिक्‍्ता ममां तिथि त्यक्त्वा सोमसौम्यार्किवासरान्‌। 
पच्चाड़्शुद्धिदिवसे चन्द्रताराबलान्विते।।४।। 
चन्द्रशुद्धियुतू लग्ने चाष्टमोदयवर्जिति। 


जलराश्यंशके लग्ने चन्द्रे वा जलरशशिगे। 


आधानकाले यस्याग्निर्जातो निर्वाणमाप्नुयात्‌।।५।। 


(१ )व.१-धथध्यानं। 
( २)व.३-कत। 


( ३)व.१-ममा। 


६०४ 


। | अग्न्याधानाध्याय: ।। ( अध्याय:४३ ) 
यस्येवाधानलग्नस्थे चन्द्रे वा भृगुनन्दने। 

उपैति तस्य जाताग्नि निर्वाणं सततं “बलातू।।६॥।। 
स्वान्त्याष्रगेष.. सौम्यार्किकाव्येष्वन्यक्षगे 'ष्वपि। 

अन्येषु यस्य जाताग्निर्धममात्रा वशिष्यते।।७।। 
यस्याग्न्याधानलग्नात्तु निधनस्थो निशाकर:। 

“तद्धार्यामरणं क्षिप्रं करोत्येवात्मजस्य वा।।८।। 
अष्टमस्थानगो भौमो यस्याग्न्याधानलग्नत:। 


हन्त्यग्न्याधानकं क्षिप्रं सूर्य. नैधनगेडपि वा।।९॥। 
शशीज्यसितसौम्येषु_ यस्याग्न्याधानलग्नतः। 


अष्टमस्थानसंस्थेषु.._ स॒कर्ता रोगदुःखभाक्‌।।१०॥।। 
(४)व.३-(समाक्षरलोप: )श्लोक: क्र.७ब त: श्लोक: क्र.८ब पर्यन्तम्‌। 
(५)व.१.२-ज्वलन्‌। (६)व.१-थ5पि। (७)व.१.२-जातो। 
(८)व.१.३-व। 

(९)पु.-तद्राजा सरणं। (१० )व. २,पु.-च। 


(११)पु.-निधनगे। (१२) पु.-सह्डूटो। 


। | अग्न्याधानाध्याय:।। ( अध्याय:४३ ) 
“निस्‍्व॑ स्वस्थेषु पापेषु _ सस्व: सौम्येउन्नदों विधौ।।११॥। 
सौम्यर्कजे लग्नसंस्थे चन्द्रे वाग्निर्विनश्यति। 

अस्तड़ते शुक्रराशिगुरुभौमै: पराजितै:। 

शत्रु 'भागैर्नी 'चगैर्वा अगूढाग्निपरिग्रहम्‌।।१२।। 

लग्नस्थे चापगे जीवे मेषे वा सप्तकर्म गे। 

कुजे5 “के त्रिषडायस्थे चन्द्रे _वाग्नि जयत्यलम्‌।।१३॥।। 
अथवा लग्नगगे सूर्य जीवे वा यदि भूमिजे। 
यावज्जीव॑ जयत्यत्र जाता ्निर्ट्रिजपुड़व:।।१४।। 
(१३)व.१.३-नि:स्व। ( १४)व.३-स्वस्थ। 

(१५)व.१-भज्जैर। (१६)व.१-(लोप: ) चगैर्‌। 

(१७) पु.-के। (१८ )पु.-(लोप:)के। 

(१९)व.१.२.३-वाग्नि। (२०)व.१-ज्वलत्पलम्‌। 


(२१)व.३-ग्गनिं। 


६०६ 


।। अग्न्याधानाध्याय: || ( अध्याय:४३ ) 
““पितृभाहशधिष्ण्येषु दख्रभा दि षट्सु च। 


अग्न्याधानं न कर्त व्य''मनग्नित्रयहितैषि 'णाम्‌।।१५।। 


२ 
॥ इति श्रीकश्यपन्रह्मर्षिविरचितायां महासंहिता- यामग्न्याधानाध्यायख्रिचत्वारिंश: || ।।४३॥।। 


(२२)व.२.३-पैतृ। 

(२३)व.१-चद्यदि। 

( २४ )व.१-व्य। 

(२५ )व.१-ममरित्र। 

(२६)व.१-णा। 

(२७) पु.,व.३-।। इत्यग्न्याधानाध्याय: ।॥, 


व.१.२-॥॥। हइत्यग्न्याधानाध्याय: द्वाचत्वारिंशत्‌। | 


।। चतुश्चत्वारिंशतितमो5 ध्याय: । । 


।। सद्योवृष्टिलक्षणाध्याय: ।। 
“वर्षाप्रश्नो विधुस्तोयराशिमाश्रित्य लग्नग:ः। 
अथवा केन्द्रगः शुक्लपक्षे सौम्यग्रहेक्षित:।।१॥।। 
सम्पूर्णा वृष्टिदस्तत्र  पापदृष्टोउल्पवृष्टिद: । 
एवं विधो भार्गवोषपि प्रावृट्कालेडपि शीघ्रत: ।।२॥।। 
शुक्रात्सप्तमग 'श्रन्ध: शुभदृष्टोषपि वृष्टिकृत्‌। 
सूर्यात्मजात्पद्नसप्तनवमस्थो5पि वृष्टिकृत्‌।।३।। 
सौम्येक्षित: प्रावृषीं दुर्बलस्तोयराशिग:। 
“नियमेन भवेद्‌ वृष्टिबुधशुक्रसमागमे। 
अनावृष्टिस्तथैव स्यात्तयोर्मध्यगते रवौ।।४।। 
(१)व.१.२.३-वर्षाप्रश्ने। ( २)व.३-नेन्दु। 
(३)व.२-त:। (४)व.३-वृष्टिद: । 
(५)व.२-(लोप:) इत: तः श्लोक: क्र.-९ब पर्यन्तम्‌। 
(६)पु.,व. ३-दुर्जल। 


(७)व.१-(लोप: ) श्लोक: क्र.-४ तः श्लोक: क्र.-९ पर्यन्तम्‌। 


६०८ 


।। सद्योवृष्टिलक्षणाध्याय: ।। (अध्याय:४४) 
अजाधनुर्मीन वृषेषु _ सिंहे 

धरासुत: सूर्यसुतश्च वक्री। 
हयाश्वच नागाश्व॒ नराश्व सर्वे 

त्रिभागशेष॑ कुरुते वसुन्धराम्‌।।५॥। 
प्राच्यां स्वातित्रये शुक्र: प्रतीच्यां 'मघपश्जके। 
अनावृष्टिकर: सोडपि विपरीते तु वृष्टिद:।।६।। 
ग्रहोदयास्तसमये भानोरार्द्राप्रवेश “नम्‌। 
मासान्ते ग्रहणे युद्धे नियमेन प्रवर्षणम्‌।।७।। 
सिंहे भिन्ने कुतो वृष्टि रभिन्ने . कर्कटे कुतः। 
परस्परं सप्तमगौ प्राकृप्रत्यग्दिशि संस्थितौ।।८।। 
अनावृष्टिप्रदा॑तत्र जीवशुक्रों यथा तथा।।९॥। 
(८ )व.३-वृष्टे। (९ )व.३-मघा। 
(१०)व.३-ने। (११)व.३-(लोप: )र। 


(१२)व.३-कर्कटके। 


६०९ 


।। सद्योवृष्टिलक्षणाध्याय: ।। (अध्याय:४४) 
 आमसतन्न 'परिवेषे 'यदर्के द्वौ वृष्टिकारणम्‌। 
विद्युत्पूर्णोी त्तरा चेत्स्यात्स्थले . 'मन्द्रकनि:स्वनम्‌।।१०।। 
यदा प्रत्यग्गतो मेघो  सशल्यो परिगो यदि। 
पतन्ति पक्षिणस्तोये क्षिप्रं वृष्ट्रिभवेत्तत:।।११॥। 

(१४ )व. २-आसमनन्‍्त्व, व. १-आछन्न। 

(१५)व.१-परिवेषं, व. २-परिवेष। 

(१६)व.१-यद्ठकें, व. २-यद्वर््ष। 
(१७)व.३-वेन्दौवृष्टिकारणम्‌, पु.-वेन्दुदौ, व.२-(लोप: )नद्दौ। 
(१८ )व.३-(पुनरोक्ति: ) प्राक्प्रत्यादिशि सस्थितौ। 
(१९)व.१.३-मण्डूक निःस्वनम्‌, व.२-मन्दक निःस्वनम्‌। 


(२०)व.१ .३-सद्मो, व. २-सल्यो। 


६१० 


।। सद्योवृष्टिलक्षणाध्याय: ।। (अध्याय:४४) 
सेतु 'बन्ध: शिशु कृत: सूर्यस्यों दगुपग्रह:। 
पिपीलिकाण्डसड्क्रान्ति: श्रेणीरूपा निरन्तरा। 


प्रतीन्दुरतिवायुश्च॒ ते सर्वे वृष्टि हेतव:।।१२।। 


*+।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 


स्द्योवृष्टिलक्षणाध्यायश्रतुश्चत्वारिंश:।। . ।। ४४।। 
(२१)व.२-बाध:। 
(२२)व.२-कर्त्ता। 
(२३)पु.-(लोप: ) दगुपग्रह: । 
(२४)व.२-हेतवे। 
(२५)पु.,व.३-।। इति सद्योवृष्टिलक्षणाध्याय: । |, 
व.१.२-॥। इति स्योवृष्टिलक्षणाध्याय: त्रिचत्वारिंशतू।। 


क.-॥। इति वृष्टिलक्षणाध्याय: त्रिचत्वारिंशत्‌।। 


६११ 


।। पदञ्जचत्वारिंशतितमो5 ध्याय: ।। 


।। काकादिसंयोगोत्पात-दोषशान्त्यध्याय: ।। 
उत्पाता निखिला लोके दिव्यभौमान्तरिक्ष जा:। 
तत्स्वरूपाणि नामानि शान्ति वक्ष्ये पृथक पृथक्‌।।१॥। 
दिवा वा यदि वा रात्रौ यः पश्येत्काकमैथुनम्‌। 
स॒ नरो मृत्युमाप्तोति अथवा स्थाननाशनम्‌।।२॥। 
“अकाकघातं च तथा विदधीता'र्धवत्स रम्‌। 
पितृदेवद्विजान्भक्त्या प्रत्यह॑ चाभिवादनम्‌।। ३ ।। 
जितेद्धिय: शुद्धकर्म: सत्यधर्मपरायण:। 
तद्दोषशमनार्थाय तदा शान्ति समाचरेत्‌।।४।। 

(१ )क.-जा। ( २)व.१-तच्चरूपाणि। 
( ३)व.२- अकाकधातु च, व.३-अकाकधघातवच्च, 

व.१ -काकदोष विनाशाय, क.,-अकाकघधाता च। 
(४)व.२-यथा। (५)पु.-क, व.१-थ। (६)व.२-राम्‌। 


(७)क.-शान्ति। 


६१२ 


।। काकादिसंयोगोत्पात-दोषशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय: ४५) 
गृहस्येशान दिग्भागे होमस्थानं प्रकल्पयेत्‌। 
“कुण्डहस्तप्रमाणेन. चतुरस्न॑ समन्ततः: ।।५।। 
सर्वत्र मेखला कुण्ड खातं॑  सचतुरज्जलम्‌। 
हस्त॑ विप्रस्य॒ शेषणा मेकैका झ्भुलहीन 'तः।।६।। 


या विप्र चतुर ज्जुल विस्तृता। 


अष्टज्जुलोच्छ 
द्वादशाज्जुलदीर्घीका योनि: पश्चिमभागत:।।७।। 

' 'चतुरज्जलविस्तीर्णा मेखला चोच्छिता तथा। 
गजोष्टाकारसदृशी विस्तीर्णा सा षडज्भुला। 
शान्तिकर्मणि सर्वत्र कुण्डमेव॑ प्रकल्पयेत्‌।।८ ।। 
(८)व.१,क.-भागेतु। (९)व.१-कुण्डं। (१०)व.१ .क.-कुण्ड। 
(११ )पु.-स्व। (१२)व.३-शेषाणां। (१३ )क.-मेकका। 
(१४)व. २,पु.-गुलि। (१५)क.-ता। (१६) पु.-यावप्रा। 
(१७)पु.-गुलि। (१८ )क.-विस्मृता। 


(१९)पु.-विस्तीर्णा मोवोच्छिता तथा, व.२-विस्तीर्ण मेखलावोच्छिता 
तथा। 


६१३ 


।। काकादिसंयोगोत्पात-दोषशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय: ४५) 
ब्राह्मणा न्वरयेत्कर्ता स्वस्तिवाचनपूर्वकम्‌।।९।। 

ते षोडशाथवाष्टी वा चत्वारों वेदपारगा:। 

तेषां मध्ये विशिष्ट. तमाचार्यत्वे _नियोजयेत्‌।।१०।। 
गाणपत्यं च 'सावित्र पद्)दुर्गा जपं च यत्‌। 
“रुद्र श्रीपुरुषसूक्तं चच जपं कुर्युद्धिजोत्तमा:।।११॥। 
स्वगृह्योक्तविधानेन._ कुण्डे स्थाप्य हुताशनम्‌। 

मुखान्ते समिदाज्यान्ने: पृथगष्टोत्ततं शतम्‌।।१२॥। 
(२०)क.-न्पूजतेत्पूर्व। (२१)व.१.२.३,क.-ते षोडशद्वादशाष्टावडपि वा। 
(२२)व.१,क.-त, पु.-तं। (२३)पु.-विनियोजयेत्‌। 

( २४)क.-गणपत्यं। (२५ )क.-सवित्र। 

( २६)पु.-जपयत्‌। ( २७)व.१.२.३,क.-रुद्र। 

(२८ )क.-(लोप: )च। (२९)व.१.३,क.-जपान्कुर्यु । 


(३०)व.३,क.-स्थाप्य कुण्डे। 


६१४ 


।। काकादिसंयोगोत्पात-दोषशान्त्यध्याय: ।।( अध्याय:४५) 
यत इन्द्र स्वस्तिदा त्रियम्बकश्च इति  त्रिभिः। 

* मन्त्रै: क्रमाच्च _ जुहुयादाचार्यो वाग्यत: शुचि:।।१३।। 
*तिलब्रीहिव्याहतिभि: कर्ता पूर्णाहुतिं हनेत्‌। 
तत्पुण्यफलं तेभ्यो गृहीत्वा प्रार्थयेदिति।।१४।। 
*“हेमशुड्रां रौप्यखु 'रां कृष्णधेनुं पयस्विनीम्‌। 
वस्त्रालड्डरारसंयुक्तां निष्कत्रयसमन्वि “तामू।।१५॥।। 

अनेन सुकृतेनैष दोष: शाम्यतु शीघ्रत:। 

* दोषापनुत्तये दद्यादाचार्याय कुटुम्बिने।।१६।। 
(३१)पु.,क.,व. २-त्रिभिमन्त्रै:। (३२) पु.,.क.-(लोप: ) मन्त्रे: । 
(३३)पु.-जुहुयुर्वाग्यत: शुचि:। 

(३४)पु.-(लोप: )श्लोक: क्र.-१४ सम्पूणम्‌। 


(३५)व.३-( श्लोक: क्रमविपर्यता) इदं श्लोक: अग्रे क्र-१६ब पश्चात्‌ 
पठति। 


(३६)व.१-रीं। (३७)पु.-(लोप: ) धेनुं। (३८ )व.१.२-तम्‌। 
(३९ )पु.-हेमशुडूगीं रौप्यखुरां। 


६१५ 


।। काकादिसंयोगोत्पात-दोषशान्त्यध्याय: । ।( अध्याय:४५) 
“चित्तदोषानुसारेण न्यूनाधिक" प्रकल्पना। 
“*ब्राह्मणेभ्यो जापके भ्यश्र दद्यद्वित्तानुसारत:।।१७।। 
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चा च्छान्तिवाचनपूर्वकम्‌। 
एवं यः कुरुते भक्त्या तस्माद्दोषात्प्रमुच्यते।।१८।। 
“*।। इति काकसंयोगोत्पातशान्ति:।। 
(४० )व.१.२,क.-वित्तदिषानु, व.३-वित्तदेशानु। (४१ )पु.-तकल्पना। 
(४२ )क.-जापकेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो, व.३-ब्राह्मणे जापकेभ्यश्व। 
(४३ )व.२-भ्यो दद्या। (४४ )क.-स्वस्ति। 
(४५) पु.,व.१,क.-।। इति काकसंयोगोत्पातशान्ति: । |, 
व.२-।। इति काकयोगोत्पातशान्ति: ।॥, 


व.३-लोप:। 


६१६ 


।। कपोतादिसंयोगोत्पात-दोषशान्त्यध्याय:।। (अध्याय:४५) 
“अहमारोहयेद्‌ गृश्नं कपोतो वा प्रवेशयेत्‌। 
स्थानहानिर्भवेत्तस्य यद्वानर्थपरम्परा।।१९।। 

'“दोषाय धनिनां “गेहे दरिद्राणां शिवाय च। 
तदह्दोषशमनार्थाय शान्ति पूर्वदाचरेत्‌।।२०।। 

“देवा: कपोत इत्यादिभिऋग्भि: पद्चभि''ज॑पम्‌। 
अष्ठोत्तशतं कुर्या' इक्षिणेन *यथा'विधि।।२१॥।। 


आचार्या' 


आचार्या' यारुणामेकां गां “दद्य॒न्निष्कसंयु' 'ताम्‌। 


““ब्राह्मणेभ्यो जापकेभ्यश्च दद्यत्तस्यार्धदक्षिणामू।।२२।। 





(४६)व.१-(पुनरोक्ति: ) श्लोक: क्र.-१९ तः श्लोक: क्र.-२४ 
(सम्पूर्णो ध्याय: ) पर्यन्तम्‌ पुर्नलिखितम्‌। 

(४७)पु.-रोषाय। (४८ )पु.-गेह। (४९ )क.,व. १-देव। 

(५०)व.२-र्जप:। (५१)व.३-लक्षणेन। (५२)व.१-तया, क.,व. २-तथा। 

(५३)व.१.३-विधा, व.२,क.-विधी। 

(५४)पु.-(लोप: )-यारुणा, व.१-यानुणा। 


(५५०)व.१.२-द्द्यात्रिननष्क। (५६)व.१.२-तम्‌। (५७)व.३,पु.-ब्राह्मणे। 


६१७ 


।। काकादिसंयोगोत्पात-दोषशान्त्यध्याय: । ।( अध्याय: ४५) 

वित्तानुसारतोी वाउपि तस्माद्दोषात्‌ प्रमुच्यते। 

पिडुलस्य तथा प्रोक्ता मधुवल्मीकयोरपि।।२३॥। 

““प्रासादेषु पुरद्वारे प्राकाराद्येषु वीथिषु। 

तत्फलं ग्राम' 'पस्यैव सीम्नि सीमा धिपस्थ च।।२४।। 

*॥। इति कपोत-पिड्नल-मधुवल्मीकदोषशान्ति: ।। 

।। इति श्रीकश्यपत्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां 

कपोतादिसंयोगोत्पात-दोषशान्ति:पञ्जचत्वारिंश: | । । । ४५ ।। 

(५९ )पु.-वस्येव। 

(६० )पु.-प्रियस्य। 

(६१)व.२-वा। 

(६२)पु.,क.,व. ३-।। इति कपोतपिड्गलमधुवल्मीकदोष शान्ति: ।॥, 
व.१-।। इति कपोतपिड्नलमधुवल्मीकशान्ति: ।।॥, 


व.२-।। इति कपोतपिद्गलमधुवल्मीकशान्ति: अध्याय: ।। 


६१८ 


।। षट्चत्वारिंशतितमो5 ध्याय: ।। 


*॥। उत्पातशान्त्यध्याय: ।। 
देवतार्च्चा: प्रनृत्यन्ति पतन्ति प्रज्वलन्ति वा। 
मुहुर्गायन्ति रोदन्ति प्रस्विद्यन्ति हसन्ति वा।।१।। 
वमन्त्याग्निं तथा धूम॑ स्नेह रक्‍्तपयो जलम्‌। 
अधोमुखं वा तिष्ठन्ति स्थानात्स्था'नं॑ ब्रजन्ति वा।।२।। 
एवमाद्या हि दृश्यन्ते विकारा: प्रतिमासु 'च। 
गन्धर्वनगर॑चैव दिवा नक्षत्रदर्शनम्‌।।३॥।। 
महोल्कापतनं काष्ठतृणरक्त प्रवर्षणम्‌। 
दिव्यगन्धर्वदि ग्धूमभूमि_ कम्पा दिवानिशि।।४।। 


(१)व.३-लोप:-( पृष्ठलोप:/अप्राप्यपृष्ठ: ) अध्याय: क्र.-४७,४८,४९ 
पर्यन्तम्‌। 


(२)पु.-प्रहलन्ति (३ )क.-ग्नि। 
(४)व.१, क.-रक्‍तं। (५)पु.-नात्त्रजन्ति, व.१-नं प्रजन्ति। 
(६)व.२-वा। (७)पु.-कष्टं। (८ )पु.-प्रहर्षणम्‌। 


(९)पु.-ग्रूम। (१०)व.१-कम्पा। 


६१५९ 


।। उत्पातशान्त्यध्याय: ।। ( अध्याय:४६ ) 
अनग्नौ च स्फुल्लिगा: स्युर्ज्वलनं च विनेन्धनम्‌। 
निशीन्द्रचापमण्डूकशिख रे श्वेत वायसम्‌।।५॥।। 
दृश्यन्ते विस्फुल्लिज्ञश्व॒ गोगजा' श्रोष्टगात्रतः। 

“* प्रगायन्ते नृषपपशुषु जन्‍्तवो द्वित्रिमस्त के।।६।। 
प्रतिसूर्याथ्ध॒ सत्ये तु स्पुर्दिक्षु युगपद्र “वै:। 
जम्बूको  ग्रामसंसर्ग: केतूनां च प्रदर्श 'नम्‌।।७।। 
काकानामाकु ले रात्रौ कपोतानां . दिवा यदि। 
एवमा आद्या महोत्पाता मृत्यु दा: स्थाननाश 'नाः:।।८।। 
(११)व.१-२। (१२)व.१.२-चापसा:। (१३)क.-(लोप: )गो। 
(१४)व.१,क.-श्लो। (१५)व.२-जायन्ते, पु-जायते। (१६)व.१-का:। 
(१७)पु.-भेतृषु स्फुर्दित, क.-भेमीत्ये: स्युदिक्षु, व.२-सत्ये नु स्युर्दिक्षु। 
(१८)व.२-व:। (१९)क.-वाम। (२०)व.२-न:। 

(२१)क.,पु.-लं। (२२)व.१.२,पु.-शिवा। 
( २३)पु.,व.२-द्य। ( २४) पु.-दा। 


(२५)व.२-दा:। 


६२० 


।। उत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४६) 


शत्रुभ्यो भयदा राज्ञामथवा वित्तनाशनम्‌। 


उत्पातदोषनाशाय शान्ति ूर्ववदाचरेत्‌।।९।। 


२ 
॥। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां उत्पातशान्ति: षट्चत्वारिंश:।। ।। ४६॥। 


(२६) पु.-धर्म। 
( २७) पु.,व.१.२॥।। इत्युत्पातशान्ति: । |, 


क.-लोप:। व.३-(लोप: ) अप्राप्त पृष्ठ:। 


।। सप्तचत्वारिंशतितमोड ध्याय: । । 


।। शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: । | 
शिथिलीजननं मध्ये मन्दिरस्थ भवेच्छुभम्‌। 
'सप्ताहाभ्यन्तरे पश्चात्प्रजानां व्याधिपीडनम्‌।।१॥।। 
प्राच्यामष्टदिनाल्‍ला भं पश्चाद्‌ व्याधि स्तु॒तत्परे। 
आग्नेयां त्रिदिनालला'भं पश्चार्थ तस्करा हययम्‌।।२।। 
“याम्येष्ाहाद्िश्सिद्धिस्तत: पत्नीविनाशनम्‌। 
“सप्ताहात्पश्चिमे धान्यलाभोडथ नृपतेर्भयम्‌।।३।। 
(१)व.२,पु.,क.-सप्ताह। ( २)क.-पीडन॑ भवेत्‌। (३)व.१-भं। 
(४)पु.-तस्करे, व.१-स्तुतस्करे। (५)व.१.२-भः। 
(६)व.२,क.,पु.-(लोप: ) थ॑। 


(७)व.१-द्ध। (८)पु.-(पाठान्तरम्‌) याम्येष्टाहानितावर्थलाभ: 
पश्यान्महारुजा: ।। 


(९)क.,व.२-(पाठभेद: ) पश्चाहान्जिऋतावर्थलाभ: पश्चान्महानुज: ।। 


६२२ 


। | शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४७) 
वायव्ये प्रीतिरष्टाहात्परत: पशुनाशनम्‌। 

सौम्ये त्रिरात्रतः शत्रुहानि: पश्चाद्धनक्षयम्‌।।४।। 
पद्माहात्प्रीतिरिशा 'न्‍्यां परत: पशुनाशनम्‌। 

द्वारा विनाश: स्त्रीहानि: पश्चात्तत्पशुनाशनम्‌।।५।। 
प्रीतिख्रिरात्राच्छयनं.. स्थानात्पत्नीविनाशनम्‌|। 
पशुस्थाने पशुहानि दसीनाशो5 म्बुभाण्डके।।६।। 
(१०)व.१,क.-ने। 

(११ )व.१,क.-शुभ। 

(१२)पु.-स्थानात्तपत्निनाशनम्‌, व.१-स्थानं तु पतिविनाशनम्‌। 
(१३)व.२-दिशि। 


(१४ )क.-तु भाण्डकम्‌। 


६२३ 


।। शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४७) 
सौवीरभाण्डे स्त्रीनाश 'श्वान्न भाण्डे सुहन्मृति:। 
कुट॒म्बहानिस्तैलाज्यमध्वादीनां घटेषु च।।७।। 
सेतौ देवालये विद्याद्‌ ग्राममध्ये “च सीमनि। 
शिथिली 'जनने राज्यनाशो वा ग्रामनाशनम्‌।।८।। 
तद्दोषशमनार्थाय शान्ति कुर्यात्प्रयत्नतः। 
तद्गूपाणि सुवर्णेन कुर्यद्वित्तानुसारत:।।९॥। 
(१५)व.१-ताम्र, क.-स्वत्रा। 

(१६)व.२-तत्‌। 
(१७) पु.-विन्‌। 
(१८ )व.१-व। 


(१९)पु.-जनते। 


६२४ 


। | शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४७) 
मृत्युमावाहये  त्तेब॒ रक्तमाल्याम्बरादिभि: | 

अपपमृत्युमिति द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां . भक्तितो$र्चयेत्‌।।१० ।। 
पश्चिमे पूर्णकु म्भः स्यात्तल्लिड्रैरमन्त्रतश्न॒वा। 

तदीशान्यां स्थण्डिलेडग्निं स्थापयेद्‌ गृह्ममार्गतः ।।११॥।। 
तत्तद्दि 'क्तो(गु)दितसमिदा ज्यान्नैर्जुह॒यात्पूथक्‌। 

अष्टोत्तशतं तद्दिग्मन्त्रणेष. सभक्तित:।।१२॥।। 
(२०)पु.-त्येषु। 

(२१)व.२-अष्टमृत्यु। 

( २२)पु.,क.-शक्ति। 

(२३)व. १,पु.-पूर्व। 

( २४ )व. १-भस्य। 

(२५)व.१-को दितं। 

(२६)व.१-श्यान्नैर । 

(२७)व.१-द्वन्‌। 


( २८ )पु.-सशक्तित: । 


६२५ 


।। शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: ।। ( अध्याय: ४७ ) 
पलाशाश्रत्थखदिरास्त्व  कैप्लक्षास्तृदुम्ब' रा: । 
अपामार्गवटाबिल्वा समिध: पूर्वतः क्रमात्‌।।१३॥।। 
स्थानेष्वन्येषु सर्वेष_ पलाशसमिध: स्मृता:। 

“नमो ब्रह्मणे यत इच्द्राग्निं दूतं तज्यम्बकै:।।१४॥।। 
मानस्तोके गणानान्त्वा “वायस्तां सोममन्त्र' कै:। 
क्रमादघोरमन्त्रेण  तत्पुरुषे "ण तत्र तु।॥१५॥।। 
(२९)व.१.२,क.-कें:। 

(३० )व.१,क.-रा। 

(३१ )व. १-पलास। 

(३२)पु.-नमामि। 

(३३)क.-वापस्तां। 

(३४)व.१.२,पु.-के। 

(३५)व.१,क.-णेति तत्र तु। 


६२६ 


। | शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४७) 

* 'तिलब्रीहिव्याहुतिभि  जयन्ती शान्तिवाचनम्‌। 

कृत्वा कुम्भोदकेना “थ तत्स्थानं प्रोक्षयेत्तत:।।१६।। 

मृत्युरूप॑ ततो दद्यादाचार्यायः सदक्षिणम्‌। 

शक्तितो दक्षिणां दद्याद्‌ ब्राह्मणेभ्यश्व भोजनम्‌।।१७।। 

एवं यः कुरुते सम्यक्‌ तस्माद्दोषात्‌ प्रमुच्यते।।१८॥। 
“।। इति शिथिलीदोषशान्ति:।। 

(३६)पु.-तिला। 

( ३७ )क.-जपन्‍न्ता। 

(३८ )पु.-नाथम्‌। 

(३९)पु.,क.,व.१.२।। इति शिथिलीदोषशान्ति: ।। 


व.३-(लोप: ) अप्राप्तपृष्ठ : । 


६२७ 


।। शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४७) 
 श्रीर्वह्ििबन्धुनाशश्र॒ वित्तहानिर्महद्यश: । 

बन्धुलाभ: पुत्रहानि भूमितां _ महतो गद:।।१९॥। 
पूर्वादीनि फलान्येतानीद्धलुप्ते च मस्तके। 

पदञ्जञ त्वग्वल्कलै: “पर्णँ: पद्मामृतफलोदकै: |।२० ।। 

तल्लिड़ै 'र्मन्त्रितः शुद्धस्तेन  दोषो 'विनश्यति। 
एवमेवाग्नि' दाहश्व॒ मस्तके ' मलदूषिते।।२१॥। 

(४० )व. १,पु.-जीवद्धिर्बन्धु। (४१ )व. १-भूचित्ता, व. २,क.-भूवित्ता। 
(४२)व.१.२,क.-महती। (४३ )व.१.२-गदम्‌, क.-तदा। 
(४४ )पु.-त्वग्वल्कलेैवैंडंपर्ण, व.१,क.-पद्जत्वग्वल्कलै: पर्णैश्र। 
(४५ )पु.-पर्ण। (४६ )क.-मन्त्रितै: । 

(४७)व.१.२,क.-शुद्धै: स्नान। 

(४८९ )व.१.२-दोषं। 

(४९ )क.-न विद्यते। 

(५० )व.१-दागे5पि। 


(५१ )पु.-लक्षदूषिते। 


६२८ 


।। शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४७) 
दन्त' च्छदे काकपाते 'सरटीपतनेडपि 'वा। 

आशिषो' 'वचनं कृत्वा ब्राह्मणान्भोजयेच्छुचि: ।।२२॥।। 

लाभग: “'कुड्यगो गात्र'स्योर्ध्वगो व्यत्ययेडव्यय:। 
“दक्षिण स्फुरणं लाभो वामस्फुरणमन्यथा।।२३॥। 


**।। इति शिथिलीदोष-शरीरोपशान्ति: ।। 


।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां शिथिलीदोष-शरीरोपशान्त्यध्याय:सप्तचत्वारिश:।। ।। ४७।। 
(५२)क.-च्छेद। (५३ )व.१-शरटी। (५४ )पु.-च। 
(५५)व.१-वाचनं। (५६)पु.-कुह्य, व.२-कुद्ध | 
(५७)व.२-स्थो च गोत्यत्ययेव्य:, क.-स्योर्ध्वगत्ययेव्यग: । 
(५८ )पु.-दिक्षिणे, व.१.२-दक्षिण। 
(५९)पु.,.क.,व. १-इति सरीरोपशान्ति: ।॥, 

व.२-इति श्रीरोपशान्ति:।। 


व.३-(लोप: ) अप्राप्त पृष्ठ:। 


६२९ 


।। अष्टाचत्वारिंशतितमो5 ध्याय: । 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। 
“उल्कापातै: पतन्त्युव्या नाकभोग च्युता: सुरा:। 
विद्युदुल्काशनिर्धिष्ण्यतारा: पश्जलैव रूपत:।।१॥।' 
“पशञ्चायन्ति त्रिभि: “पक्षैस्तारोल्काशनिसंज्ञका: । 
फल 'प्रदा दिन: पड्भिस्ताराविद्युत्थैव च।।२।। 
उल्का विद्युदरशन्याख्या सम्पूर्णफलदाय  का। 
“धिष्ण्यार्हडफल दा: शश्चत्तारा पादफलप्रदा।।३॥।। 


(१)व.१.३,क.-रूपै:। ( २)व.१.२-युता:, व.३-युता। 

(३)व. २,पु.-र्धिष्ण्यपाता: । 

(४)व.१-पश्चस्वरूपत:। 

(५)पु.,व.१.३-(इत: पर्यन्तं श्लोक: संख्या)।।१४००॥।। 

(६)व.१-पाच, क.-पक्षायन्ति, व.३-पशद्चायाति। 

(७)व.२-वित्रि। (८)व.१-पक्षै:। 

(९)व.१-प्रदा:। (१०)व.१-षडिभि:। 

(११)व.१-विद्युदशन्याख्या:, व.२-विद्युद्र्शनमसम्पूर्ण, 
क.-विद्युद्शनेंशु, व. ३-विद्युदर्शनद्यु 

(१२)व.१.२-क:। (१३)पु.-धिष्ण्याथ, व.२-धिष्ण्योर्ड्ध। (१४ )व.१.२- 

दः। 


६३० 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय:।। (अध्याय:४८ ) 
“पश्चेभाश्वाश्मकु वृक्ष नवक्षोणिषु च क्रमात्‌। 
विदारयत्रिपतति स्वनेन महताशनि:।।४॥।। 
जनयन्ति सदा त्रासं विद्युतो व्योम्न्यतिस्फुटम्‌। 

““वक्रा विशाला ज्वलिता 'पतन्ति 'धनराशिषु।।५।। 
धिष्ण्य_ सुपुच्छातिकुशा ज्वलिताज्रगरवत्प्रभा। 
हस्तद्वयप्रमाणा सा दृश्यतेडतिसमीपत: ।।६।। 
तारा कुन्त॑  चलच्छुक्ला हस्तमात्राम्बुजारुणा। 
ऊर्ध्व॑ वाप्यथवा  तिर्यगधो वा गगनान्तरे।।७।। 
(१५)व.२-पश्चेताश्वा, व.१-पश्चेभाश्व। (१६)क.-वक्षो। 
(१७)व.१-नृविजोनिषु। 

(१८ )व.३-(लोप: ) श्लोक: क्र-५क तः श्लोक: क्र.-धब पर्यन्तम्‌। 
(१९)व.१.२-पतन्ती, क.-पतती। (२० )पु.-धनदो शिषु। 
(२१)व.१-(लोप: )सु। (२२)व.३-स्य। (२३ )क.-कुलं। 
(२४)क.-वचद्युल्का, व.१-वछुल्का, व.३-चद्युक्ता। 

(२५)क.,व. ३-हविमांशाम्बु, व. २-विनास्तमात्राम्बु, व. १-हस्तदीर्घाम्बु । 


(२६)व.१-पात्पथवा। ( २७)व.१-तिर्यगश्चो, व.३-तिर्यगधो। 


६३१ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय:।। . (अध्याय:४८ ) 
उल्काशिरो विशाला सा पतती वर्धते तनुम्‌। 
दीर्घपुच्छ॑ भवत्यस्या भेदा: स्युर्बहवस्तथा।।८ ।। 

- 'प्रेतासत्रोडप्यहिगोमायुखरलाडूलदंए्िणिम्‌। 

कपिगोधाद्गुमनिभा द्विशिरा: पापदा नृणाम्‌।।९॥। 

अश्वले  भ्यश्वन्द्रजतं कृष्णं हंसध्वजोपमा:। 
वज्नरशट्डस्वस्तिका' ब्जरूपा: शुभ 'सुखप्रदा: ।।१०॥।। 
**निपतन्ति वराह्रहौ नृपराष्टक्षयाय वै। 

यद्यम्बरे  विभ्रमति लोकस्याप्यतिविश्रमम्‌।।११॥। 

( २८ )व.३-क्षा। 

(२९)पु.-प्रेतास्तो5प्यहि, व.१.२-प्रेतास्त5प्यहि, व.३-प्रेतास्त्रो 5प्यत्वि। 
(३०)व.१.२-भाशभ्राद्रिरजतवृष, व.३-भाभाद्रिरजतवृष। 
(३१)पु.-झरूपो, व.२-काक्षरूपा:, क.-कायरूपस्तु। 

(३२) क.-शुभमिच्छदा:, व.१.३-सुभिक्षदा:, व.२-सुभिक्षता: | 


(३३)व.१-निपतन्त्यो। (३४)पु.-निपतति, क.,व. ३-विश्रमन्ति। 


६३२ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४८ ) 
यद्य 'कैन्दुं संस्पृशति तत्तद्रूप॑ . प्रकम्पनम्‌। 

पर “चक्रागमभयं  'जनस्य श्लुज्जलादू भयम्‌।।१२।। 
“अर्केन्द्रोरपसव्योल्का पाते 'न॒ रवि नाशदा। 
उदयेडर्केन्दुपुरतोी दीर्घमाना शुभ “प्रदा।।१३॥।। 

शुक्ला रक्‍ता हन्ति पीता कृष्णा "सा अिप्रपूर्वकान्‌। 
शिराधरो भयं॑ “पार्श्व पुच्छे दिक्षु 'गदादिषु।।१४।। 
पतितोल्का मणि" निभा विप्रादीनामनिष्टदा। 

सिता कुन्दनिभा स्निग्धा “ऋज्वी तेषां शुभप्रदा।।१५॥। 


(३५)व.१-केन्दू, क.-केन्द्रिम। (३६)क.-(लोप: ) सं। 
(३७)व.३,पु.-प्रकल्पनम्‌। (३८ )व.१-वक्र, व.३-वक्रम्‌। 

(३९ )व.३-जलजन्तुज्वलाद्धयम्‌ 

(४० )व.१-अर्केन्दो। (४१ )व.१-त। (४२)पु.,व. २.३-नाशदा:। 
(४३)व.१-दा:। (४४)पु.-नल्का। (४५) व.१.२-या। 

(४६)पु.-पि प्रपूर्वकान्‌। 

(४७)पु.-पार्थ पुच्छे, व.३-पार्श्व पुच्छैस्‍। (४८ )पु.-(लोप: ) दिक्लु गदा। 
(४९ )व.१.२-गदा। (५० )क.-निभ॑। 

(५१)व.१.-ऋग्वी, पु.-(लोप: )ऋज्वी। 


६३३ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय:।। . (अध्याय:४८ ) 
नीला श्यामारुणाग्न्य' सृग्भस्मभा रुग्भयप्रदा। 

सन्ध्यायां वहिशीतांशुतुलिता ' वन्यराज्य' दा।।१६॥।। 
नक्षत्रग्रहभेदी '“'चेत्तद्धक्तानामनिष्टदा। 
चरधिष्ण्येष पतिता चोल्का स्त्रीणां भयप्रदा।।१७।। 
क्षिप्रभे''षु “दिशां पीडा क्ष्मापतीनां स्थिरेषु च। 
मृदुभेषु द्विजातीनां चोराणां दारुणेषबु च।।१८।॥॥४ 
“'तक्षतीनां /तरौ ' दैत्ये  द्वारि तत्पुरवासिनाम्‌। 
**गोष्ठे गोस्वामिनां पीडा ' शिल्पकानां जलेषु च।।१९।। 
(५२)व.१.२-सूग्भस्मानुग्भयप्रदा। (५३ )व.१.२-वान्य। 
(५४)व.१.३,क.-दौ। (५५) पु.,क.-चैतद्‌। 
(५६)व.२-दे। (५७) पु.-विशां। 
(५८ )व.१-( अधिक: ) दिक्लु तत्तद्दिगीशानां वृष्टकानां खलुषु च।। 
(५९ )व.३-तत्कृतीनां, व.१.२-तल्लतानां। (६० )व. २-वरो। 
(६१ )व.१-चैत्ये। (६२) क.-द्धारित। 
(६३)व.१-गोष्टे गो, व.२-गोष्वजे गो, पु.-गोष्वजे स्वामिनां। 
(६४)व.१.३-शिल्पि। 


६३४ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय:।। . (अध्याय:४८ ) 
राजहन्त्री ''तन्तु' 'वृत्ता चेन्द्रध्वजसमा तथा। 
प्रतीप' गा राजपत्नी ति“यंगा च चमूपतिम्‌।।२०॥।। 
अधोमुखी नृपं॑ हन्ति / ब्राह्मणान्तूर्ध्वगा तथा। 
वृकोदरी पुच्छनिभा जलसंक्षोभकारिणी।।२१॥। 
प्रसर्षिणी _  सर्पवत्या  श्वाड्रना नामनिष्टदा। 
वर्तुलोल्का पुरं हन्ति छत्राकारा पुरोहितम।।२२॥। 
वंशगुल्मलताकारा राष्ट्रविद्रा  वणी तथा। 
सूकरव्यालसदृशी षण्डाकारा ““वरप्रदा।।२३॥।। 
(६५)व.२-न तहद्व॒ता। (६६)व.१-निभा। 
(६७)व.३-गां, पु-(लोप: ) गा। 

(६८ )व.१-र्जगा। (६९)पु.-ब्राह्मणी तू। 

(७० )पु.-( अधिकम्‌ ) वा, व.१.३-( अधिकम्‌) या। 

(७१ )पु.-सर्व। (७२)पु.,व.३-अड़ना। 
(७३)पु.-चमनिष्टदा। (७४ )क.-विणी। 


(७५ )व.१.३,क.-च पापदा। 


६३५ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४८ ) 

इन्द्रचापनिभा राज्यं खेलना जलना शकृत्‌। 

विद्युद्धावं तु यो वेत्ति स एव ज्योतिषो भुवि।२४।। 
“:।। इति उल्कालक्षणम्‌।। 

किरणा वायुनिहता मूच्छिता मण्डलीकृता:। 

नानावर्णा श्वच॒ त्रितर्या परिवेषा: “ शशीनयो: |।२५।। 

ते “रक्‍्तनीलपाण्डुरकपो” ताप्रार्भ' "कपिला:। 

“'सपीतशुक्लवर्णाश्र॒ पूर्वादिषु  सुवृष्टिदा:।।२६॥।। 

(७६)व.१-खलनोज्ज्वल। (७७)व.१.२.३-शनी। 

(७८ )व.१-ज्यौतिषो। 

(७९ )पु.,क.,व. १.२-इत्युवल्कालक्षणम्‌।।, व.३-इति उल्कालक्षणम्‌।। 

(८०)व.१-कृततप:। (८१)व.१-वेषा, क.-धेया:। 

(८२)व.१-शशाड्ूयो:। (८३)व.१-नीलरक्त। 

(८४)पु.-ताभ्रान्त, व. १-ताभ्राम। 

(८५)व.१,क.-कापिला, व.३-कापिला:। 


(८६ )पु.-समीप। 


६३६ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय:।। (अध्याय:४८ ) 


मुहरर्मुहु जायते “ये न सम्पूर्णफलप्रदा:। 
“'जुभ्रस्त्वविकलस्निग्धं॑ क्षीरतैलाम्बुसबन्निभ: ।।२७।। 
चापशुज्भाटकरथक्षतजा ता रुणो शुभः। 

अनेक वृत्त वर्णोड्यं परिवेषो नृपान्तकृत्‌।।२८।। 
अशोक पुष्पसड्लाशो धूम्राभ:  कलहप्रद: । 

मयूरपत्र 'सड्डाशपीताभो वात “वृष्टिकृत्‌।॥२९॥।। 

अहर्निशं प्रतिदिन चन्द्रार्का वरुणौ यदा। 

परिवेषो “नृपव्ध॑ कुरुते लोहितोडपि वा।।३०॥।। 
(८७)व.२.३,क.-लीयते। (८८ )व.१,२, ३,क.-यो। 

(८९ )क.-शुक्लाभ: विफलास्निग्ना।, पु.-श्वल्कत्व, व.१-शुक्लाभास्त्व। 
(९०)व.१-तो। (९१ )व.१-नुणो, क.-रुणा। (९२)व.२-वृक्ष। 
(९३)व.१.२-वर्णोय:। (९४)व.१-कलह:। 
(९५)व.२-सड्जाश:, क.-सड्ढाशा। 


(९६)व.१-पुष्टि। (९७)पु.-रुणोदये, व.२-चतुरो यदा, व.३-वरणौ 
यदा। 


(९८ )पु.-नृधन। 


६३७ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४८ ) 


१०० 


“'द्वौ मण्डलश्वमू नाथ नृपघ्नो . यस्त्रिमण्ड ”लः। 
परिवेषगतः  सौरि: क्षुद्रधान्यविनाशकृत्‌।।३१॥।। 
रणकृद्धूमिजो जीव: सर्वेषा "मामयप्रद: । 

ज्ञ: सस्यहानिद: शुक्रों नृपाणां “वा भयप्रद:।।३२॥।। 
परिवेषगतः केतुर्दुर्भिक्षकलहप्रद: । 

पीडा नृपभयं राहुर्गर्भच्छेदे करोति सः।।३३॥।। 

द्वौ ग्रहाौ परिवेषस्थौ क्षितीशमरणप्रदौ। 

कुर्वन्ति कलहान थे परिवेषगतासत्रय: ।।३४॥।। 

चत्वार: परिवेषस्था नृपेशमरणप्रदा:। 

परिवेशगता: पदञ्च जगत्प्रलयदा ग्रहा:।।३५॥।। 
(९९)व.१-द्वि। (१००)व.३,पु.क.-नाथ। 

(१०१ )क.-नृपन्योपरि। (१०२)व.३-यास्त्रि। 
(१०३)व.२-लम्‌ू। (१०४)पु.-शाली। 

(१०५७ )पु.-माभयप्रद: | (१०६ )व.१.२,क.-कलहप्रद: | 


(१०७)व.३-र्थ। 


६३८ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४८ ) 


ये वक्रिणो ग्रहास्तेषामेवे फलनिरूपणम्‌। 


१०८ 


नृपहानि:  कुजादीनां परिविष्टे पृथक्‌ पृथक्‌।।३६॥।। 
 ऋक्षेषु परिविष्टेप .. "यत्फलं ग्रहवद्वदेत्‌। 
“परिविष्टो द्विजातीनां नेष्ट: प्रतिपदादिषु।।३७।। 
पञ्ञ॒ म्यादिषु . 'शुभदो दिवसेषु त्रिषु क्रमात्‌। 
अष्टम्यां युवराजस्य परिवेषस्त्वनिष्टद: ।।३८ ।। 
ततस्त्वशुभदो राज्ञां नवम्यादि षु च अत्रिषु। 


पुरोहितस्य॒ द्वादश्यां निधना ' 


य धनाय च।।३९॥। 
त्रयोदश्यां सैन्यरोध: क्षितीशानामथो5 पि वा। 
११८ 4 चतुर्दश्यां रे ११ हे 

राज्ञां पीडा चतुर्दश्यां पद्चदश्यां नृपस्थ  'च।।४०।। 


(१०८ )पु.-कुजातीनां। (१०९ )क.-ऋतुषु। (११०)व.१.२.३,क.- 
तत्फलं। 


(१११)व.१-परिवेषो। (११२)पु.-म्या द्विष। (११३)व.१-शुभदौ। 
(११४)पु.-(लोप:) षु। (११५)व.१-तृषु। 
(११६)व.१-या। (११७ )व.१-थवा। 


(११८ )व.३-राज्ञी। (११९ )क.-वा। 


६३९ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४८ ) 


“““परिवेषस्य मध्ये . वाप्यन्तेखा च यद्यपि। 
स्थायिनां मध्यगा . नेष्टा यायिनां पार्श्रसंस्थि, ता।।४१॥।। 
प्रावड्ताौ शरदि वा परिवेषो 'जलप्रद:। 
प्रायेणान्येषु ऋतुषु तदुकक्‍्तफलदायक: | ।४२॥।। 

*।। इति परिवेषलक्षम्‌।। 
“ ““यानावर्णांशवों भानो: साभ्रवायु “विघषद्ठिता:। 


 'तद्व्योम्नि चापसंस्था 


नमिन्धचापं प्रदूश्यते।।४३॥।। 

(१२०)पु.-उपवंशलमध्ये। (१२१ )व.३-वाप्यन्तरे वा च यद्यपि, 
व.१-वह्वेरेखा भवेद्यदि, क.-वाप्यते रेखा च यद्यपि। 

(१२२)व.१-ज्येष्ठ। (१२३)व.२-ता:। 

(१२४) पु.-प्रवृड़ती, व.३-प्रवृद्धतो। (१२५)पु.-जयप्रद:। 

(१२६)पु.,व.१.२.३,क.-इति परिवेषलक्षणम्‌।। 

(१२७)पु.-नामावशवो। (१२८ )पु.-विवहित:। 

(१२९ )व.२-तद्योग्धि, क.-तद्योति, व. १-मध्योम्नि। 


(१३० )व.३-ना। 


६४० 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय:।। (अध्याय:४८ ) 
अथवा शेषनागेन्दीर्घ  नि:श्वाससम्भवम्‌। 
विदिश्षुजं दिशक्षुज॑ च तदिग्नृपविनाशनम्‌।।४४।। 
पीतपाटलनीलैश्व वहिशखस््रा' खभीतिदम्‌। 


'(३«लक्षय॑ *“व्योम्निजं 'चापं भूमिजं “सस्यहानिदम्‌।।४५।। 


श्३ “जलोद्धूत॑ 


अवृष्टिदं  वलल्‍मी  कोत्थं रणप्रदम्‌। 


अवृशै वृष्टिदं.त्वैन्द्रदिशि | वृष्च्या च वृष्टिदम्‌।।४६॥।। 


“पं “**सकलमेव 


१४४ 


सदैव वृष्टिदं पश्चाच्चा वा। 
रात्राविन्द्रधनुः 'प्राच्यां नृपहानिर्भवेत्तदा।।४७।। 
(१३१)पु.,व.२-निश्वास। (१३२)पु.-जं व्यप्रजं तत्तद्दिग्नय। 
(१३३)पु.-न, क.-न्‍्त, व.२.३-नत्र। 

(१३४)क.-नक्षत्रं, पु-वुकक्षं, व.१.२-नृपक्षयं। (१३५) पु.-व्याधिदं। 
(१३६)व.१.२.३, पु.-भूमि। (१३७) पु.-शस्य। 
(१३८)पु.-ललद्धितं। (१३९)पु.-कोत्थ। (१४० )पु.,व. ३-चैन्द्र। 
(१४१ )पु.,व.३-वृष्टववृष्टिदम। (१४२)पु.-प। (१४३ )पु.-सफल। 


(१४४ )व.३-च। (१४५ ) पु.-प्रार्थ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४८ ) 
याम्ये सेनापतिं हन्ति पश्चिमे नायकोत्तमम्‌। 


मन्त्रिणं सौम्यदिग्भागे सचिवं कोणसम्भवम्‌।।४८ |। 

रात्राविन्द्रधनु: शुक्ल वर्णगद्याच्विप्रपूर्वकान्‌। 

हन्ति . यहिग्भिवं स्पष्ट तद्दीगी शं नृपोत्तमम्‌।।४९।। 

“*“अतिगाढ ' मविच्छिन्नं प्रातिकूल्यं धनुद्द्द ' यम्‌। 

“*>नपान्तकृदू व्याधिभयमनुकूल्याय तत्सुतम्‌।।५०।। 

(१४६)पु.-शुक्लं। (१४७)व.१.२.३-वर्णाद्यं, क.-वर्णाद्य। 

(१४८ )पु.-सदिग्भिवं। 

(१४९ )पु.-शा। 

(१५७० )पु.-(त्रुटितम्-लोप: ) अ...गाढ, व. २,क.-अवनी, व.३-अवनि। 

(१५१ )पु.-मच्छित्तं, क.-मविच्छिन्न। (१५२)व.३-ये। 

(१५३)क.-(पाठभेद: )नृपान्तक॑ व्याधिभयं प्रदा कूल्याय तत्सुतम्‌।, 
व.१-(पाठभेद: ) नृपान्तकृद्‌ व्याद्यदिभवेदानुकूल्यं च तत्सुतम्‌।, 
व.२-(पाठभेद: ) नृपान्तवृव्याधिभयं भवेदानुकूल्याय तत्सुतम्‌।, 


पु.-(पाठभेद: )नृपान्तवृव्याधिभयं प्रभुकुल्याय तत्सुतम्‌। 


६४२ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४८ ) 
इन्द्रचापोडग्नि ' धूमाभ: सर्वेषामशुभप्र ''द:।।५१॥।। 
“**।। इति इन्द्रचापलक्षणम्‌।। 

दिक्षु सम्भूतगन्धर्वनगरं॑ नेष्टदं क्रमात्‌। 
“““धराधीशचमूनाथ “सेनैश्वरपुरोध ' सान्‌।।५२।। 
““सितरक्तपीतकृष्णं विप्रा'  दीनामनिष्टदम्‌। 
रात्री गन्धर्वनगरं धराधीशविनाशनम्‌।।५३।। 
चित्रवर्ण चित्र ' रूपं प्राकारध्वजतोरणम्‌। 


दृश्यते चेन्महा 'युद्धमन्यो ' न्‍यं धरणीभुजाम्‌।।५४।। 


**।। इति गन्धर्वनगरलक्षणम्‌।। 


(१५४)पु.-धूनाल:। (१५५)व.३-दा:। 


(१५६)पु.,व.१.२.३,क.-।। इतीन्द्रचापलक्षणम्‌।। 
(१५७)व.१, २,क.पु.-धारा। (१५८ )पु.-सनैश्व। 
(१५७९ )पु.-सम्‌, व.१-साम्‌। (१६० )पु.-सीत। 


(१६१ )व.३-दिना। (१६२)पु.-भूपं। (१६३) पु.-मुद्रा। 
(१६४)व.१.२-न्य। 


(१६५)पु,क.,व.१.२.३-।। इति गन्धर्वनगरलक्षणम्‌।। 


६४९२ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४८ ) 
प्रति सूर्य: सूर्य / निभ: स्निग्ध: पार्थ्वे भयप्रद:। 


१५७० 


वैदूर्यसदृश: स्वच्छ: .  'शुक्लो  वापि शुभप्रद:।।५५।। 
पीता  भो व्याधिदः कृष्णो मृत्यु दो युद्ध दोउरुण:। 
माला चेत्प्रतिसूर्याणां शत्रु चोराभयप्र “'दा।।५६।। 
>“जलदप्रतिम: सौम्ये भानोयम्येडनिलप्र *“द: । 
>“उभयस्थोइतिजलदो “'नृपहो पर्यधो नृहा।।५७।। 
(१६६)पु.-(लोप:)सूर्य:, क.-सूर्या:। (१६७)क.-निर्भ, व.१-निभ।... 
(१६८ )क.-स्निग्ध। (१६९ )पु.-शुक्ल, क.-शुक्रो। (१७० )पु.-दर्षि:। 
(१७१ )व.२-नन्‍यो। (१७२)व.३-(लोप: )दो। (१७३ )व.२-दारुणम्‌। 
(१७४)व.१.२-चोर। (१७५)व.१-द:, पु.-दा:। 

(१७६ )व.३-जलदा:। ( १७७ )व.३-दा:। ( १७८ )पु.,व. ३ -उत्तरस्थो। 


(१७९ )पु.-तृपहो, क.-नृपहा। (१८० )पु.-नृणाम्‌। 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४८ ) 

यदा भवति “ तीक्ष्णांशो: प्रतिसूर्य: समन्ततः। 

“ जगद्‌ विनाशमाप्नोति “तदा “ शीत “ 'झुतेरपि।।५८ ।। 
“*।। इति प्रतिसूर्यलक्षणम्‌।। 

वायुनाभिहतो वायुर्गगनात्पति “तः क्षितौ। 

यदा “दीप्त: “'खगरुतं सनिर्घातोइतिदोषकृत्‌।।५९।। 


निर्घातोडकोंदये '“उनिष्ट: क्षितीशा ' अड़नावि  शम्‌। 


१९ जल 


*प्रहरात्‌ प्राक्‌ पौर : शूद्र ''शाबरहानिदः ।।६० ।। 


(१८१ )क. तीक्ष्णेशो, पु.-(त्रुटितमू-लोप: ) ...शो। 


(१८२)क.-जराद्ठि, व.२-नराद्रि, पु-जरादि। (१८३)व.१.३-तथा, क.- 
सदा। 


(१८४)व.३-शीते। (१८५)व.३-द्र्युतेरपि, क.-द्विरेरपि, पु.-दिने। 
(१८६)पु.,क.,व.१.२.३-।। इति प्रतिसूर्य लक्षणम्‌।। 

(१८७) पु.-तं, व.२-ता। (१८८ )पु.,व.१.२,क.-दीप्त। 

(१८९ )पु.-खचरुतं, व.१,क.-खगनुतं, व. २-खखरुतं। 
(१९०)व.१.२,क.-नेष्ट:। (१९१)व.२.३,क.-द्यड्भना। 
(१९२)व.२-शीम्‌, व.१-शाम्‌। (१९३)क.- प्रह्मरात्‌। 


(१९४)व.१.२-जना। (१९५ )व.१.२-सावर, व. ३-शाबर। 


६४५ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय:।। (अध्याय:४८ ) 
आमभध्याह्वात्तु विप्राणां _ नेष्टो राजोपजीविनाम्‌। 
तृतीयया मे वैश्यानां जलजानामनिष्टदम्‌।।६१॥।। 

चतुर्थ चोरनाशं च सन्ध्यायां हनति सड्ड 'रान्‌। 
““आद्ये “यामे सस्यहानिद्वितीये  च पिशाचकान्‌ू।।६२।। 


*“3अर्धरात्रे तु तुरगानू तृतीये लिपिलेखकान्‌। 


२०थपातं 


चतुर्थयामे निर्घात _ पातं॑ हन्तीतरानू जनान्‌।।६३।। 


२०६ 


“*भीमगम्भीरशब्द:  स्यात्‌ू. कृतस्तत्र तदीश्वरम्‌।।६४।। 


“।। इति निर्घातलक्षणम्‌।। 


(१९६)पु.,व. २,क.-नेष्ट। (१९७)व.३-मै। (१९८)व.३,क.-शह्ढू। 
(१९९)पु.-रातू, व.२-रा। 

(२००)व.२-(लोप: )श्लोक: क्र.६२क तः श्लोक: क्र.६३अ पर्यन्तम्‌। 
(२०१)व.३-याम्ये। (२०२)व.१-तु। 

(२०३)पु.-अल्पार्धरात्रे, व.१-हन्तिनिर्घातपातश्च। (२०४ )व.१-पाते। 
(२०५)क.,व. ३-भीमजर्जर, व. १-भीमरुरुर, व. २-भीरुगरशब्द: । 
(२०६)व.१-स्यान्न, व.२-स्थान। (२०७) पु.-कतस्त तन्नदीश्वरम्‌। 
(२०८) पु.,क.,व.१.२.३-।। इति निर्घातलक्षणम्‌।। 


६४६ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय: ४८ ) 
दिग्दाह: . 'पीतवर्णश्रेत्‌  क्षितीशानां भयप्र द:। 
देशनाशो5ग्निवर्णा .. वारुणवर्णो5 _ 'निलप्रद: ।।६५॥।। 
धूत्र:.. सस्यविनाशाय कृष्ण: शस्त्रभयप्रद:। 
प्राग्दाह: क्षत्रियाणान्ल.. परेशानामभीष्टद: ।।६६ ।। 

आग्नेय्यां युवराजस्य शिल्पानाम  'शुभप्रद:। 
पीडां व्रजन्ति याम्ये च ै 'मूर्खवैश्या नराधमा:।।६७।। 
(२०९)पु.,व.२-पीतवर्णश्र। (२१० )व.२-दा:। 

(२११ )व.३-सावर्णो, क.-तु रक्त, व.१-नुण, व.२-रुण। 
(२१२)व.२-जल। (२१३) पु.-शाम। 


(२१४) पु.-।।२॥। पत्रें ३९, पुनानगरातू प्राप्तो हस्तलिखितग्रन्थो<त्र 
पूर्ण ; 
(अपूर्णो हस्तलिखितग्रन्थ: ) । 


(२१५०)व.३-शुभ:। (२१६)व. १-मूर्ष। 


६४७ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४८ ) 
नैर््रत्यां दिशि चोराश्व पुनर्भू: प्रम॑ दागण:। 


“प्रतीच्यां तु कृषिकरा वायव्यां पशुजातय:।।६८॥।। 
सौम्यां विप्रानुरीशान्यां वैश्या: पाखण्डिनो जना:। 
दिग्दाहो यः स्वर्णनिभो जन्तूनां मड्गलप्रद:।।६९॥।। 
पद्जदिग्दाहदिवसा राष्ट्रविद्रावणप्रदा: |।७० ।। 

*।। इति दिग्दाहलक्षणम्‌।। 
सितेन रजसा ढइन्नादिग्रामवनपर्वता:। 
यथा यथा  भव्न्त्येते निधनं यान्ति भूमिपा:।।७१।। 
( २१७)व.३-दाड़ना:। 


(२१८)व.१.३,क.-(लोप: ) श्लोक: क्र.६८अ तः श्लोक: क्र.६९ब 
पर्यन्तम्‌। 


(२१९)व.१.३,क.-।। इति दिग्दाहलक्षणम्‌।।, 
व.२-(लोप: ) ।। इति दिग्दाहलक्षणम्‌।। 


(२२०)व.१-छत्रा। (२२१ )व.३-भयत्येते, क.-भवन्त्यतो। 


६४८ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय: ४८ ) 
धूप्र: समुद्धवों यस्यां दिशि तस्यां विधीयते। 
तत्र तत्रस्थजन्तूनां हानिद: शख्रकोप दः।।७२।। 
मन्त्रीजनपदानां च व्याधिदश्चासि तो रजः। 
“अर्कोदये विजृम्भन्ति गगनस्थगयत्नि' 'व।।७३।। 
दिनद्वयं चैकदिनमत्युग्रो भयदो रजः। 

रजो भवेदेकरात्र नरहो .'च निरन्तरम्‌।।७४।। 
परचक्रा' भिगमनं द्विरात्र सततं यदि। 
क्षामडामरमात छू. त्रिरात्र सततं॑ यदि।।७५।। 
 'ईतिदुर्भिक्षमतुल॑ यदि रात्रिचतुष्टयम्‌। 

निरन्तर पश्चरात्र महाराजविनाशनम्‌।।७६॥।। 
(२२२)व.३-न:, क.-त:। (२२३)व.३-त॑। 
(२२४)व.१.२-अक्कॉदये।( २२५)व.१.३,क.-च। 
(१२६)क.-चेन्निरन्तरम्‌। (२२७)व. २,क.-पिगमनं। 


(२२८)व.१.२.३-ह। (२२९ )व.२.१-इ३ति। 


६४९ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४८ ) 
ऋतावन्यत्र शिशिरात्सम्पूर्णफणलदी रज:।।७७॥।। 

75 ।। इति रजोलक्षणम्‌।। 
भूभारखिन्ननागेन्द्रशेष _ विश्रामसम्भ  व:। 
>क्षक्रम्प: सोडपि जगता  मशुभाय भवेत्तत:।।७८।। 
यामक्रमेण भूकम्पो  'द्विजादी  नामनिष्टद:। 
>“अनिष्टदं क्षितीशानां सन्ध्ययो “रुभयोरपि।।७९॥।। 
अर्यमाद्यानि चत्वारि द्रस्नेन्देदेतिभािनि च। 
बाय “व्यं _ मण्डलं त्वेतत्तस्मिन्कम्पो भवेद्यदि।।८०॥।। 
(२३०)व.१.२.३, क.-।। इति रजोलक्षणम्‌।। 


(२३१ )व.२-नि:श्वास। (२३२)क.-व, व.३.२-वा:। (२३३ )क.- 
भूकम्प। 


(२३४)व.२-प्रशुभाय। (२३५)व.२-द्विजातीना। (२३६)व.३-नां। 
(२३७)व.३-अनिष्टक्षितीशानां। (२३८ )व.१.२.-नुभयोरपि। 

(२३९ )क.-(लोप: ) श्लोक: क्र.-८ ०क त: श्लोक: क्र.८ १ब पर्यन्त। 
(२४० )व.३-व्य। 


( २४१ )व.३-मण्डल। 


६५०० 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४८ ) 


“कृवेश्याशिल्पवृष्टिविनाश _क:।।८१॥। 


नृप  सस्यवणि 
*“पुष्यद्विद वा भरणी पितृभाग्याग्निभानि च। 
आग्ने यं मण्ड ल॑ 6त्वेतत्तस्मिन्कम्पो भवेद्यदि। 


नृप ' वृष्ट्यर्घनाशाय हन्ति 


दर 


शाबरसड्डरान्‌।।८ २।। 
अभिजिद्‌ ' धातृवैश्वेन्द्रवसुवैष्णवमित्रभम्‌।।८ ३ ।। 
माहेन्द्रमण्ड ''ल॑ चैतत्‌ तस्मिन्कम्पो भवेद्यदि। 

राजनाशाय रोगाय हन्ति मार्द' जदर्दुरान्‌।।८४॥।। 
मूलाहिर्बुध्न्यवरुणपौष्णाद्द्गरासार्पभानि च। 

वारुणं मण्डलं॑ -''त्वेतत्तस्मिन्कम्पो भवेद्यदि।।८५॥।। 

( २४२ )व. २-शस्य। ( २४३ )व. ३ 75 [| ( २४४ )व. १ ,क.-का। 
(२४५ )व.३-विपुष्यादेशक। (२४६)व.१-व। 

( २४७ )व.३-य। ( २४८ )व. ३-ल। 

(२४९) व.१.३-त्वेन, व.२-चेतत्‌। (२५० )व.१ .३,क.-पघष्टयर्घ। 
(२०१)व.३,क.-सावतरहड्डणान्‌, व.१-सावतं क्रमात्‌। (२५२)क.-धथात्रि। 


(२५३)व.१-ले चेत्तस्मिन्कम्पो।( २५४)व.३-न दुर्दरानू। (२५५)क.- 
त्वेतत्र। 


६०१ 


।। निखिलोत्पातशान्त्यध्याय: ।। (अध्याय:४८ ) 
राज्यनाशकरो 'हन्ति पौन्ड्चीन “पुलिन्दिकान्‌। 


प्राये*ण निखिलोत्पाता: क्षितीशा ' नामनिष्ट *दा:। ।८६।। 


२ 


षड्भिमसिैश्च.. भूकम्पो द्वाभ्यां दाह:फलप्रद:। 


“*अनुक्ता पञ्ञभिमसैस्तदा 'नीं फल दं रज:।।८९।। 


**।। इति भूकम्पलक्षणम्‌।। 


555 ।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहिता- यानिखिलोत्पातशान्त्यध्यायो5ष्टाचत्वारिंश: ।। ।।४८ |। 


(२५८ )व.१.२.३-न। (२५९ )क.-नां। (२६० )व.१-दा, व.२-दाम्‌|। 
(२६१ )व.३-भूकम्प। (१६२)व.३-अनुक्ता:। (२६३ )व.३-नीः फलदं। 
(२६४ )क.-दो। 

(२६५)व.१.२.३,क.-।। इति भूकम्पलक्षम्‌।। 


(२६६)व.१.२.३,क.-।। इति निखिलोत्पातशान्त्याध्याय: ।। 


६५०२ 


।। एकोनपच्चाशत्तमो5 ध्याय : । । 


।। मिश्रकाध्याय: ।। 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि मिश्रकाध्यायमुत्तमम्‌। 
तस्मिन्सर्वगुणोपे तं॑ राजा चारं॑ समा सतः।।१।। 
“कुलीनो धार्मिक: शूरो नीतिज्ञ: 'स्मृतिमान्‌ शुचि:। 
सत्यवाक्‌ सत्यसम्पन्न: श्रीमान्वृद्धोपसेवक: ।।२।। 
अलुब्धो व्यसनो मन्त्रगोप्ता सप्ताड्रसंयुतः। 
उपायसंयुत: शक्ति 'त्रयात्मा गुणभूषण:।।३।। 
प्रारम्भलक्षणं पूर्वद्रव्यसम्पदत: परम्‌। 


८ 


देशकालविभागं “च विपत्पात निवारणम्‌।।४।। 
(१)व.२-तो। ( २)क.-वारं। (३)व.२-युतः। 

(४)व.१ .-कुलिनो। 

(५)व.१-शुचिमाच्छुचि:, व.२-श्रुतिमान्छुति:, व.३-स्मृतिमान्‌ शुचि:। 
(६)व.३-प्रयात्मा। (७)व.२-पूर्वे, व.३-पूर्व। 

(८ )क.-ज्ञ:। (९)व.३-द्विषत्पात। 


(१०)क.-न्नि। 


६५०३ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
कार्यस्य सिद्धि: सप्ताड़ो  मन्त्रपञ्चागमुच्यते। 

* 'स्वाम्यमात्यसुहत्कोशराष्ट्रदुगबलानि च।।५।। 
सामभेदौ दानदण्डौ चत्वारो5पाय वर्तिनः। 
उत्साहमन्त्र' प्रभवस्ति 'स्रो ज्ञेयास्तु शक्तय:।।६।। 
सन्धिश्व विग्रहो यानमासनं संश्रयस्तत:। 
द्वैधीभावो गुणैः षड़्भिरेते मुक्त: क्षितीश्वर:।।७।। 
एवंलक्षणसंयुक्त: सेव्यमानस्तु सेवकै:। 
राजोन्नतिं सोडपि _ सदा चिन्तयेन्मन्त्रिभि: सह।।८।। 
सूर्योदये “प्राक्सन्ध्यायां श्रीकामी त्यक्तनिद्रक:। 
गीत तूर्यरवै: सार्थ शय्यामपि परित्यजेत्‌।।९॥।। 
(११ )व.३-मत:। (१२ )व. ३-स्वास्य, व. २- धाम्यु। 
(१३)व.१-चान्नत:, व.२-वान्नर:, क. -वर्तन:। ( १४ )क.-प्रच। 
(१५)व.३-त्रा, व.२-श्री। (१६)व.१.३,क.-युक्त: | 
(१७)व.१-सदाचित्तमन्त्रिभि: सदा। 


(१८)व.१-शकक्‍तं ध्यायां। (१९)व.१-तुर्य । 


६५०४ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
वचांसि शुण्वन्मड्गनलपाठकानां विलोकयेत्‌। 
“ब्राह्मणाग्न्यरकगोहेमघृततोयधराधिपान्‌।। १ ० ।। 
ततो मूत्रपुरी षे तु वाग्मी कुर्यादुदडग्मुख:। 
गन्धलेपक्षयकरं शौच च विधिपूर्वकम्‌।।११॥।। 
प्राडः 'मुखोदडःमुखो . वापि दन्तधानमाचरेत्‌। 
वितस्तिमात्रकाष्ठेन 'सत्त्वचापारितेन च।।१२॥।। 
शिरीषलोध्रपन 'सनिम्बजम्बूकदम्बकै:। 

_“कुलजाड्लोल “बकुलैल॑क्ष्मीवृद्धिर्भवेदलम्‌।।१३॥।। 
(२०)व.२-(पृष्ठलोप:/अप्राप्यपृष्ठ) श्लोक: क्र-१०ब तः 

श्लोक: क्र.-२४क पर्यन्तम्‌। 
(२१)व.३-षो। ( २२)क.-विप्र। (२३ )व.१-मुखौदडमुखौ। 
(२४)क.-चापि। ( २५)व.३-सधचापारितेन च, क.-सर्वकापाटिजं॑ नत। 
(२६)क.-सा। ( २७)व.३-कुटजा, क.-कुटजो। 


(२८ )क.-बकुलौ, व.१-घकुलेर। 


द्णण 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
“'भाण्डारकरवी राम्लनीपक्रमुकदाडिमै:। 
करञझझकोविदारा' के  रत्नवृद्धि भवेदिह।।१४।। 
अपामार्गवटप्लक्षखदिरोदुम्बरारजुनै : । 
बिल्वपुन्नाग' “बकुलैययुर्वद्धिर्भवेद्‌ ध्रुवम्‌।।१५॥।। 
श्रीक' ण्टचतपा" म्बष्टनारि केरविभीतकै:। 
'क्डृष्टशाल नारज्जनिचुलैरतुल॑ .._यशः।।१६।। 


(२९)व.३-भाण्डिर। (३० )व. ३-रामनीथक्रमुकुन्दाडिमै: । (३१)व.१- 
क्कै। 


(३२)व.३,क.-रत्न। (३३)व.१,क.-भ। 

(३४)व.३-(स्थानभ्रष्टं-पुनरलिखितं) श्लोक: क्र: १५-बिल्वपुन्नाय पश्चात्‌ 
दीपावलितिथौवसेव्‌ .................... सिंहस्थे . पर्यन्तम्‌। 

(३५)व.१,क.-ककुभम्‌। (३६)व.१.२-वनुप, व.३-च पत, क.-टं नुत। 

(३७)व.३,क.-(लोप: )म्व। (३८ )व. ३-केल। 

(३९ )व.३-कह्कुष्टज। (४० )क.-नारिज्र | 


(४१ )व.१.२-जस:। 


६५०६ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
पलाशाश्रत्थजम्बीरमातु लड़कपित्थकै:। 
अगस्तितालहिन्तालकड्डूकाष्टैश्व नि:स्वता।।१७।। 
“*तिन्तिणीकशमी खण्डमध्वामलक “'वज्जुलै:। 
विकड्ढ ताव्याप्रपाद 'सर्ज्जकृष्ण्यैर्य “शः क्षय: ।।१८॥।। 
“*हरीतकी'“विष्णुनाग" 'कतकोद्‌' दल" तापनै:। 
*"कार्यासाढकिवा' 'ग्रूचीवलाश्लेष्मा ' 'तकैर्गद: ।।१९।। 
भल्लातकीदेवदारु 'मदयन्तीक्षु ''पादकै: | 
*'तृणाड्ुलाश्मलोहाद्यै: शत्रुभ्य: साध्वसं तथा।।२०॥।। 


षण्ड। 

(४५)क.-मञ्जुलै:। (४६)व.३-त। (४७)व. ३,क.-सर्ज। 
(४८ )व.१.३-शक्षय:। (४९ )व.३-हरि। (५० )व.१-विष्ट । 
(५१ )क.-वेतको। (५२)व.३-दाल। (५३)क.-पापनै:। 


(५४)व.३-कार्यासादकिवा। (५५)व.३,क.-ग्रूविवलाशौषातकैर्गदी । 
(५६)व.१-तकैर्गद:। (५७)व.१-मदम्पती। 


(५८ )व.३-पालकै:। (५९ )क.-तृणागुला। 


६५०७ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
शुण्वन्‌ हरिकथा लापं सन्ध्यादि' नियमं चरेत्‌। 
शैतवृषभ' दूर्वेभदानतीर्थाम्बुमृत्तिका।।२१॥।। 
धारयित्वा सहोमाज्यवेक्षणं दर्पणेडपि वा। 
नत्वा देवद्विजगुरून्‌ दत्त्वा गां वत्ससंयुताम्‌।।२२।। 
लब्ध्वा तेभ्य: स्वस्ति 'वाक्यं  तिथिश्रवणपूर्वकम्‌। 
“*कुर्यद्रचांसि भिष' जां  सम्यग्ज्ञाप्प तनुस्थितिम्‌।।२३।। 
शुक्ल माल्याम्बरधर: सर्वाभरणभूषित:। 
भृत्यशिष्याप्तवाक्य' ज्ञां मन्त्र: पर्यायके: सह।।२४।। 
(६०)व.३-लाप। (६१ )व.१-नियमा। (६२)व.३-दूर्वातदान। 
(६३)व.१.२,क.-वाकां। (६४ )व.३-(लोप: ) तिथि। 
(६५)क.-कुर्यादवांत्यिभिषजां। (६६ )व. ३-जी। 
(६७)व.२,क.-सम्यर्ज्ञप्य। 

(६८ )व. २,क.-वस्त्राम्बर। (६९ )व. १ -ज्ञ। 


(७० )व.१.२,क.-मन्त्रिश्च यायिकै: सह। 


६५०८ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
सभां प्रविश्य " राज्यस्य _ वृद्धिं धर्मेण चिन्तयेत्‌। 

ततो मध्याह्निक॑ कृत्वाग्रेड शनपूर्वकम्‌।।२५॥।। 

पुत्रादयः सह भुझीत शुण्वन्‌ _ गाथां हरीशयो:। 
>*इष्टालापांश्व निर्वर्त्य गजाश्वा दींश्व वीक्षयेत्‌।।२६।। 
सायं सन्ध्यादिक॑ कृत्वा _सतां प्रागू विनिवेशयेत्‌। 

ततो राजा विलासिन्य: कुर्यात्‌ सन्ध्यां बलिक्रि”याम्‌।।२७।। 
“'तैजसेषु च वा रात्रि” ष्वेकस्मिन्न पि रात्रिषु। 

“ “तत्तद्राज्यानुसारेण पञ्चस्वपि च सप्तसु।।२८।। 

(७१ )क.,व.३-राज्ैश्व। (७२ )व.३, क.-वृद्धि। (७३ )व.१-शर। 
(७४ )व.१-गाथा। (७५)क.-रष्टालापांश्व, व.२-दुष्ट्वागवां च। 
(७६)व.२.३,क. -दीश्व। (७७)व.१.२ सभामुप, व.३-सताश्राग्र। 
(७८ )व.३-या।( ७९ )व.१-तेजेशेषु च वा रात्रे। 

(८० )क.-प्टेकस्मिन्न, व.१-ष्वेकस्मित्र। 

(८१ )व. १-पर। 


(८२)व.३-तत:, व.१-तत्त। 


६५९ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
तेषु कार्यन्यष्टदल पद्मान्यन्यै 'विंचित्रितै: । 

नीराजये 'त्त॑ मन्त्रैशथ सह मड्नलपाठकै:।।२९।। 
पूर्वव 'च्चिन्तयेद्राज्यं प्रेषयेद्‌ गुप्तचारकान्‌। 
““अन्तः“पुरं सुप्रविशेन्निय 'म्य॒त्वड्भरक्षकान्‌।।३० ।। 
तासां मनोरथान्कृत्वा « प्राग्वृत्तं समनुस्मरेत्‌। 
एवमायु: श्रियं ' स्वर्गकामी प्रतिदिन चरेत्‌।।३१॥। 
भूपते र्यस्य  यस्याश्रा स एवं विजयी रणे। 
श्रीमानसावतस्तस्मात्‌ कार्यमश्वादिरक्षणम्‌।।३२।। 


(८३)क.-पमान्वन्यै, व.२-एवं दलयग्न। (८४)व.३-चित्रितै:, क.- 
विंचितै: | 


(८५)व.१.२-द। (८६)व. २-न्रयेद्राज्यं । 
(८७)व.२,क.-अन्तपुर। (८८ )व. २,क.-पुर। 

(८९ )क.-मं। (९० )क.-प्रावितं, व.२-प्राउछत॑, व.३-प्राग्वतं। 
(९१ )व.२-स्वर्ग। (९२) व.२-यस्य, व.३,क.-सन्ति। 


(९२)व.२-सन्त्यश्वा। 


६६० 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
सूर्य स्वात्यर्श्षसम्प्राप्त ' 'जायन्ते ''बहवो रुज:। 
यदा यदा रोगजननमश्वानामथवा तथा।।३३॥।। 

स॒ लोकपालरेवन्तपूजाहोम॑ तु कारयेत्‌। 

भानुवारे5 ' जसड्नक्रान्तावयने विषुवद्द्॒ये।।३४।। 
दिनक्षये व्यतीपाते द्वादश्यामश्वभे तथा। 
ऐशान्यामष्टभिहस्तैश्वतुर्भि वाथ मण्डपम्‌।।३५॥।। 
चतुर्द्ारविधानं तु तोरणाद्यैरलडःक  'तम्‌। 

तन्मध्ये वेदिकां तस्य पञ्ञविंशति  मानतः।।३६॥।। 
मण्डपस्य  'बहि:ः कुण्डं प्राच्यां पूर्वोक्तलक्षणम्‌। 


वरयेत्‌ 


पूर्ववद्‌ विप्रान्‌ स्वस्तिवाचनपूर्वकम्‌।।३७॥।। 
(९४)क.-सर्व स्वात्यर्क। (९५)क.-जयन्ते। 
(९६)व.१-बहवोनिज:, व.२-बहवोनुह्:। (९७)व.३, क.-च। 
(९८ )क.-वार्थ, व.३-वाथ। (९९ )व. २-ताम्‌। 

(१०० )व.१-मांशत:, क.-मांसतः | 


(१०१)क.-वहि:। (१०२)व.३-( अधिकम्‌) तु। 


६६१ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 


१०३ १०४ 


वकत्र 


सूर्यपुत्रं हया  रूढं पद्च दशावरम्‌। 


१०६-१०७ 


रकतवर्णाड्रशं 


““खड़गं . रैवतं द्विभुजं स्मरेत्‌।॥।३८।। 
सूर्यपुत्र नमस्ते5स्तु नमस्ते पशद्चञवकृत्रक। 


**“रेबन्ताय नमो नम:।।३९।। 


नमो गन्धर्वदेवाय 
मन्त्रेणनेन .. रेवन्तं गन्ध' वसद्तराक्षतादिभि:। 

विधिवद्‌ वेदिकामध्ये . तन्दुलोपरि पूजयेत्‌।।४०॥। 

परितः स्वस्वमन्त्रश्व लोकपालांस्तु पूजयेत्‌। 

प्राग्व न्मन्त्रजपान्‌ू पदञ्च॒रैवन्तं च समन्तत:।।४१॥। 
(१०३)व.२-दशा। (१०४)क.-वाक्क॑। 

(१०५)व.३-दशां वरम्‌, व.२-दशाचरम्‌। 

(१०६)व.२-(लोप: ) श्लोक: क्र.-३०क-ड। (१०७)व.३-रक्ता। 
(१०८)व.२,३.-खड्ग। (१०९ )व.३-रैवन्त। (११०)व.२.३-रेवन्ताय। 


(१११)क.-रैवन्त। (११२)व.१.२-र्वश्वाक्षता। (११३)व.१.- तण्डुलो। 


(११४)व.३-दं मजपान्‌ू, व.१-गजयां। (११५)व.१- 
रौद्रशाक्तेयवैष्णवा: । 


(११६)व.१.-( अधिकम्‌ ) सगाणपत्यं सौराश्च रैवन्तस्थ सम॑ ततः।। 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
ऋग्वेदादीन्‌ यजु(चतु)वेंदान्‌ जपेद्‌ द्वारेषु पूर्वतः। 
पूर्णकुम्भानुक्तवर्णा न्‌ गन्धवस्त्राद्यलड.कृता “न्‌।।४२।। 
पदञ्मत्वक्पल्लवोपेतान्‌ पशद्चामृतसमन्विताम्‌। 
द्वारेषु स्थाप्य तल्लिड्ेर्मन्त्रे: कुर्यात्तदर्चनम्‌।।४३॥।। 
 'रेवन्तपूजामाचार्य: कृत्वा गृह्यविधानत:। 
संस्थापयेद्‌ व्याहृतिभिस्तस्मिन्कुण्डे हुताशनम्‌।।४४॥। 
ततस्तस्याज्यभागान्तमुख्याहुतिम  तद्धितः। 
अग्नये स्वाहेति हुत्वा घृतेनादौ प्रयत्नतः |।४५॥।। 
रेवन्तपूजामन्त्रेण वाद्यन्तप्रणवेन च। 
पलाशसमि' दाज्येन पृथगष्टोत्तरं शतम्‌। 
आचार्यो जुहुयाद्‌ ब्रीहि. स्तिलान्‌ व्याहतिभिस्तत:।।४६॥।। 
(११७)क.-वर्णानां च। (११८)व.२-म्‌। 

(११९)क.-रैवन्तं। (१२०)व.१.३,क.-अतिद्द्रित: । 
(१२१)व.३-धा। 


(१२२)व.३-तिलान्‌|। 


६६३ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
एकरात्रं त्रिरात्र वा नवरात्रमथाउपि  वा। 

अनेन विधिना कुयदिकभकक्‍्तो जितेद्धिय: ।।४७।। 

जपादिपूर्वक॑ सम्यक्‌ कर्ता पूर्णाहुतिं हुनेत्‌। 

ततो मड्जलघोौषैश्व सुनैवेद्यं समर्पयेत्‌।।४८।। 

ततस्ते हुतशेषेण सह कुम्भोदकेन च। 

प्रादक्षिण्यं ब्रजन्तो5  श्वान्‌ जपन्तो बलिमुत्तमम्‌।।४९।। 
जीमूतस्ये 'त्यनूवाकानू...चतुर्दिक्षु विनिक्षिपेत्‌। 
आचार्याय ततो दद्याद्‌ दक्षि णा निष्कपञ्कम्‌।।५०।। 
अर्ध वा तद*थ॑ वा यथा वित्तानुसारत:। 

ब्राह्मणेभ्यों  जापकेभ्य: आचार्याय प्रदापयेत्‌।।५१॥।। 
(१२३)व.२-च। (१२४)व.२-श्व जपन्तो बलि, क.-श्वान्बलिं। 
(१२५)व.१-योत्पनूवाकानू, व.३-त्यक्तवाकान्‌ू, व.२-ति तु वाकान्‌। 
(१२६)व.२.३, क.-चतुरो दिक्लु विक्षिपेत्‌। (१२७)व.३-णां। 
(१२८ )व.१.३-/। 


(१२९)व.३,क.-याचकेभ्य: । 


६६४ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 

पृथक्‌ पृथक्‌ यथाशकत्या विशिष्टिभ्य: प्रदापयेत्‌। 
ब्राह्मणान्भोजये “च्छकक्‍्त्या शान्तिवाचनपूर्वकम्‌।।५२॥।। 

एवं यः कुरुते सम्यगश्वशान्तिमनुत्त  माम्‌। 

रोगेभ्यो5  श्वा: प्रमुच्यन्त .. वर्धन्ते5.  थ्वा दिने दिने।।५३।। * 
“* *इषो सितचतुर्दश्यामिन्दुक्षयदिने तथा। 

“ऊर्जादौ स्वातिसंयुक्ते तदा दीपावलि  भवेत्‌।।५४।। 
तैले लक्ष्मीर्जले गड़ा दीपावलितिथौ वसेत्‌। 

 “अलक्ष्मी: परिहारार्थमभ्यड्रस्नानमाचरेत्‌।।५५॥।। 
(१३०)व.२-तत्र। (१३१)व.३,क.-मम्‌। (१३२)व.२-श्। 
(१३३)व.३,क.-वर्धते। (१३४)व.१.२.३-च 
(१३५)व.३-( अधिकम्‌) ॥। श्री:।। 
(१३६)व.१-इषे, व.२-इर्ष। (१३७)व. २-कजीदो। 
(१३८ )क.-स्वानरायुक्‍ते। 

(१३९ )व.२-भवेत्‌। 


(१४० )व.१-अलक्ष्मी। 


६६५ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
इन्दुक्षयेषपि सडक्‍क्रान्ताी वारे . पात्ेर्दिनक्षये। 
तत्राभ्यद्॑ न दोषाय प्रातः पापापनुत्तये।।५६॥। 
सिंह थे भास्करे चन्द्रे रोहिणी सहिताष्टमी। 
 “अर्धरात्रियुता यत्र जयन्ती नाम सा तथा।।५७।। 
मासि भाद्रपदे . कृष्णे रोहिणीसहिताष्टमी। 

मासि भाद्रपदे शुक्ले पक्षे ज्येष्ठ' 'क्षसंयुते। 

रात्री तस्मिन्दिने .. कुर्याज्जेष्ठाया: परिपूजनम्‌।।५८ ।। 


१४७ 


अर्धरात्रयुतां यत्र .. माघे कृष्णचतुर्दशी। 

शिवरा “त्रित्रत॑ तत्र सो5श्रमेधफलं॑ लभेत्‌।।५९॥।। 
(१४१ )क.,व. २-याते। (१४२ )क.-स्थभास्कर। (१४३ )व.१.३-अर्ड । 
(१४४)क.,व. २-कृष्ण। (१४५)क.-ह्ष। 
(१४६ )व.१.२-कुर्यात्‌ ज्येष्ठाया:। 


(१४७)क.-मासे। 


(१४८ )व.३-त्री। 


६६६ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 


१४९ 


पद्ञम्यामामं॑ 


आषाढसित प्राश्य उपोषित:। 
अर्चये * त्वण्मुखं ' देव॑ ऋणरोगविमुक्तये।।६० ।। 
तथैव कार्तिके शुक्ले चतुर्थ्या नागपूजनम्‌। 

पय: प्रदानात्सपेभ्यो भयलोभविमुक्तये।।६१॥। 

मासि भाद्रपदे “'शुक्ले चतुर्थ्या गणनायकम्‌। 
पूजयेन्मोदकाहारै: सर्वविध्नोपशान्तये।।६२॥।। 
माघशुक्ले च सप्तम्यां योडर्चयेद्धास्क 'रं नरः। 
आरेग्यश्रियमाप्नोति रोगी रोगात्प्रमुच्यते।।६३।। 


+*हच्छत्रदध्यन्न॑ करपत्रि “*काम्‌। 


व्यञ्ञनोपान 
वैशाख्यां विप्रमुख्येभ्यो धर्मप्रीत्या प्रयच्छति।।६४॥। 
(१४९ )व.१. २-पश्]जम्या। 

(१५० )व.२-मासंप्राश्य तु योषित:, क.-भाद्राश्यदुपेषित:। 


(१५१ )व. २,क.-न्वरामुखं। (१५२)व.३-देव॑ ऋणरोष, क.-देवं 
ऋणेरोग। 


(१५३ )क.-शुक्ल। (१५४ )व.२-रत्नत:। (१५५ )व. २,क.-हाछत्र। 


(१५७६)व.३-कम्‌|। 


६६७ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 

विमानकनकच्छत्र 'चामराप्सरसेवितम्‌। 

दिव्यान्रपान “सम्पूर्ण स नरः स्वर्गभोगभाक्‌।।६५॥।। 

“* अश्वयुग्मासि शुक्लायां नवम्यां भक्तितोडर्चयेत्‌। 

लक्ष्मीं सरस्वतीं . शक्र॑ धनवान्‌ विजयी भवेत्‌।।६६॥।। 

कारत्तिक्यां कृत्तिकायोगे .' चोपोष्य वृषमुत्सजेत्‌। 

"स्वर्गभाड मुक्तिमाप्नोति ' पुरारिध्वजदर्शनात्‌।।६७।। 

हिमाद्रिविन्ध्ययोर्मध्ये भूमि: सूर्यसुतस्य च। 
विन्ध्याद्रिगड़योर्मध्ये या भूमि: सा बुधस्य च।।६८।। 

विन्ध्यगोदाव  'रीमध्ये सुरार्चितवसुन्धरा। 

गोदावरीकृष्ण *'वेण्योर्मध्ये काव्यवसुन्धरा।।६९॥।। 

(१५७)व.२,क.-वामरा। (१५८ )व. २,क.-सम्पूर्ण। 

(१५९ )व.१-अश्वयुग्मास, क.-अश्वयुडःमासि। (१६० )व.१.२.३-शर्त्र। 


(१६१ )व.२,क.-विजयो। (१६२)क.-चोपोत्र्य। (१६३ )व.३- 
स्वर्गभाक्‌। 


(१६४ )व.१.२-मुरारि। (१६५)व.२-रि। 


(१६६)क.-वेश्यो, व.१.२-वेण्या। 


६६८ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९ ) 
या वेण्यालड्डूयोर्मध्ये धरासुतवसुन्धरा। 
समुद्र ' मुद्रितक्षोणी “नाथौ सूर्य 'निशीश्वरौ।।७०।। 


१७२ 


*७०यमघण्टां “'तोक्ष्यषु युग्मेषु “कन्या ”कीटातुलाधरा। 


कुलीरमृग  सिंहा: स्यु _ श्रैत्राद्याः शून्ययाशय: ।।७१॥।। 


१७७ 


तुलामृगौ प्रतिपदि तृतीया ''यां  मृगनक्रौ। 
पद्ञम्यां बुधराशी द्वौ सप्तम्यां “चापचन्द्र  भौ।।७२।। 
(१६७)क.-(त्रुटितमू-लोप: ) लक्षोणी......, 

व.२-मुदित: क्षोणि, व.३-मुद्रितक्षोणि। 
(१६८ )क.-नापौ। (१६९ )क.-नीशी श्वरी, व.२-निशाश्वरै : । 
(१७० )व.२-यकयौ, व. ३-घटीद्यत्यो। 
(१७१ )व.३-क्ष नृयुग्म, व. २-क्षमनृयुग्मे। 
(१७२)व.२-युत्यादिटनुलाधरा। (१७३ )व.३-कीटतुलाधरा:। 
(१७४ )क.-सिंहा: स्युश्‌। (१७५)व. २-चेत्राद्या: । 
(१७६)व.३-या। (१७७)व.१-मृगार्कजौ, व.३-मृगाड़ूभे। 


(१७८ )व.२-वा चन्द्रणने च। (१७९)व.३-भे। 


६६९ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
नवम्यां हरि कीटो “द्वौ “चैकादश्यां गुरोगहि। 
त्रयोदश्यामन्त्यवृषाौ दिनदग्धाश्व राशय: |।७३॥।। 
मासदग्धा दिनदग्धा राशयो वज्यिच्छुभे। 
अष्टमी नवमी चैत्रपक्षयोरुभ “ योरपि।।७४।। 
एकादशी च तिथयो मासशून्याश्र पद्च च। 
वैशाखे द्वादशी शून्या पक्षयोरुभयोरपि।।७५॥।। 
“ज्येष्तत्रयोदशी शुक्लकृष्णपक्षे चतुर्दशी। 
आषाढे कृष्णपक्षेषपि षष्ठी चेवाथ सप्तमी।।७६॥। 
श्रावणे च द्वितीया तु तृतीया पक्षयो्द्रयो:। 
““प्रौष्पद्यां सिते पक्षे द्वितीया प्रथमा तथा।।७७।। 
(१८०)क.-ककौ। (१८१)व.१.-द्वा। 

(१८२)व.१.३-वे। 

(१८३)व.१-यो: पुरा, व.३-योपुरा। 
(१८४)व.१.२.३-ज्येष्ठा। 


(१८५)व.२,क.-प्रौष्टपद्यं, व.३-प्रौष्टपद्या। 


६४७० 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 

सिते पक्षे 5 “ प्याश्वयुजे दशम्येकादशी “परे। 

पक्षे चतुर्थी तिथ 'यः: पद्ञमी षघट्‌ तथैव च।।७८।। 
कात्तिके मास्यमावा 'स्या सिते पक्षे चतुर्दशी। 

पौषमासे पौर्णमासी वामावा ' स्‍्या तथैव च।।७९।। 

माघे पक्षद्योमसि सप्तमी चाष्टमी सिते। 

नवमी दशमी चेैव शून्याख्यास्तिथयश्वच या:।।८०॥।। 
अभुक्‍क्तमूलजं .. पित्रय.  मभुक्तपितृधिष्ण्य * भम्‌। 
**पुत्रीमपि त्यजेदू यद्वा पितात्यर्थ समाष्टकम्‌।।८१॥।। 
(१८६)व.२,क.-याश्वयुजे, व.१-याप्याश्वयुजां। (१८७)व.१-तथा। 
(१८८ )व.३-चतुर्थ। (१८९)पु.-यो, क.,व. ३-ये। 
(१९०)व.१.२-श्या। 

(१९१)व.२-श्या। (१९२)व.२-पित्र्यं, व.३-पुत्र। 
(१९३)व.२-अभुक्‍्ता, क.-सभुक्त, व.३-मभुक्ता। 
(१९४)व.१.३,क.-जम्‌। (१९५)व.२-पुत्र। 


(१९६)व.२,क.-पितात्पर्थ। 


६७१ 


।। मिश्रकाध्याय:।। (अध्याय:४९ ) 
: “ज्येष्टठामूलभयोरन्तरा' लयामोद्धवः शिशुः:। 
अभुक्तमूलज: सो5पि . 'सार्पपितृभयोरपि।।८ २।। 
-“मूलाद्यपादजौ हन्ति पितरं तु द्वितीय “ जः। 


२ 


“““गातरं स्वतृतीयोअर्थान्सुहदं तु तुरीयज:।।८३॥।। 
फलं “तदेव “'सार्पक्षे ' 'प्रतीपा त्वन्त्यपादज:। 
तद्दोषशमनार्थाय शान्ति कुर्यात्प्रयत्नतः ।।८४॥।। 


२०७ 


ईशानभागे पूर्व वा  उत्तरे वा स्व “सद्यन:। 


“'च चतु्ह॑स्तप्रमाणत:।।८५।। 


मण्डपं॑ चतुरस्र 
(२००)व.१-मूलाद्य:। (२०१)व.३-जमू्‌। ( २०२)व.२-मातर:। 
(२०३)व.१-च स्वतृतीयो्थ। (२०४)क.-तदेव। (२०५)व.१ -सार्पर्क्ष 
(२०६)व.३-प्रतीपात्वत्यपादत:, 

व.१-प्रतीपात्व॑ न्‍्यपादत:, व.२-प्रतीपात्व॑ न्‍्यपादज:। 
(२०७)व.२-नुत्तरे। (२०८ )क.-स्वराडप्प्रित:, व.२-स्वसप्तप्रित: । 


(२०९ )व.२-(लोप: )च। 


६७२ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
चतुर्द्वरसमायुक्तं तोरणाद्यैरल॑ “कृतम्‌। 

गोमयेन  वानुलिप्ते न चतुरख्े च मण्डपम्‌।।८६॥।। 
पूर्वोक्तलक्षणोपेत॑ कुण्डमीशानतो बहि:। 


““प्रमाणेन तदर्धो5र्थेन वा पुनः।।८७।। 


सुवर्णेन 
यथा तवित्तानुसारेण प्रति "मां. निकऋते: सुधीः। 
उदुम्बरवटाश्वत्थप्लक्षा  ग्रत्वक्‌__ सपल्‍लवम्‌।।८८।। 
शतौषधीमूलशड्डनवरत्नानि मृत्तिका। 
पद्चामृताम्बुसदूबीज॑ कुल्डूम॑ रोचन॑ फलम्‌।।८९॥।। 
(२१०)व.२-कृताम्‌। (२११ )व.३-नानु। 

(२१२)क.-तु। (२१३ )व.१.२-चतुरख॑। 
(११४)पु.-प्रमाणैव, व. ३,क.-प्रधानेन। 

(२१५)व.१-मा। 

(२१६)व.१-निऋत:, व. २,क.-निऋति। 
(२१७)व.३-क्षत्वक्‌। 


(२१८ )व.१.२,क.-पलल्‍लवम्‌। 


६७३ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 


२१९ 


कुष्ठ॑ मांसी हरिद्रे द्वे मुरा शैलेयचन्दनम्‌। 


““बचार्कचोरक॑ मुस्ता  सर्वोषध्यो दशैव हि।।९०।। 


गजाश्वरथवल्मी _ कसड्रमस्थानसम्भवा। 

१९५ भ्द्रगोरजनगरद्वार  तश्चाष्टमृत्तिका।।९१।। 
तिलमाषतब्रीहि' “यवा गोधूमानि प्रियड्भव:। 
चणकै: सहिताश्चाष्टी सट्ठीजाख्यानि सर्वदा।।९२।। 
(२१९)व.१-कुष्टं। (२२० )व.३-मांसं। 

(२२१ )व.१-वचाचम्पक। ( २२२ )व.२-मुला। 
(२२३)व.२.३,क.-सर्वो। (२२४ )व.१-कं। 


(२२५)व.३-द्रद, व.१-हद। (२२६)व.१.३-तश्चाष्ट। 


(२२७)व.३-(पुनरोक्ति: ) श्लोक: क्र.९०क (पश्चामृताम्बुसद्बीजं..... 


तः श्लोक: क्र.९१ड (..... सर्वोषध्या दशैव हि) पर्यन्तम्‌। 


( २२८ )क.-जवा। 


६७४ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
 'ब्राह्मणा: श्रोत्रियाश्राषप्टा.. द्वादशास्त्वथ..._ 'षोडश। 
ततस्तान्वरयेत्कर्ता स्वस्तिवाचनपूर्वकम्‌।।९३॥। 

** “इशानादिचतुष्कोणे  कलशान्‌ जलपूरितान्‌। 
पूर्वोक्तद्रव्यसंयुक्तान्स्थापयेद्रक्तवर्णकान्‌।। ९४।। 
*जतच्छिद्र बृहत्कुम्भ॑ स्थापये 'त्तन्दुलोपरि। 
स्थापयेन्मण्डपे मध्ये खड्ग' *“चर्माग्रदंष्टि ण:।।९५॥।। 
मोषुणश्रेति मन्त्रेण निर्क्नति चार्चयेत्तत:। 
शुक्लाक्षताम्बरै: षोडशोपचा * रांश्व कारयेत्‌।।९६।। 
(२२९)व.१-ब्राह्मणान्‌ श्रोत्रियांश्रष्टी, व.२-ब्राह्मणान्‌ श्रोत्रियान्‌ वाष्ट्रौ। 
(२३०)व.१-द्वादशां। (२३१ )क.-षोडश:, व.१-षोडशात्‌। 
(२३२)क.-इनादि। 

(२३३)व.१-5षब्रणानू जलपूरितानू, व.२-ष्वजलान्जलपूरितान्‌, 
व.३-घष्वव्रणानू जलपूरितान्‌। 
(२३४)व.१-शता। (२३५)व.३-तण्डुलोपरि। ( २३६ )क.-वर्माग्र। 


(२३७)व.१.२.३-णाम्‌। (२३८)व.२-वार्चये। (२३९)व.२-रान्‌ च। 


६७५ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 


दधिमध्वाक्षते: कुम्भास्त्वस््रैस्तल्लिड्रमन्त्रकै: । 


रथ्गतन्ध 
रे 


पुष्पैश्व धूपाद्रैरर्चयेत्कुश पूर्वक: । 
रुद्रेण क्रमशो भद्रा  अग्निसूक्तेन भक्तित:।।९७।। 


२४४ 


आनो भद्रा अनेनैव . पूर्वसूक्‍्तेन चार्चयेत्‌। 


प्रसिद्धा  'रुद्रसूकत 'स्य ऋषिच्छन्दोषधि दैवता:।।९८।। 


* <८्ञयद्यर्चों द्विजगत्यका:। 


भद्रा अग्नेश्व सूक्‍तस्य 
ततो  'दशर्चो5नुष्टभ्यो वाम '“देवोड5ग्निदेवता:।।९९॥।। 
(२४१ )व.१-पुष्पै: सुधूपाद्यै। ( २४२ )व. १-कूर्चकै: । 
(२४३)व.१.२-अग्ने। (२४४ ) व. ३-पूर्षसूक्तेन, व.१.२-पुरुषसूक्तेन। 
( २४५)व.२-न्रुद्र। (२४६ )व. २-ख्य, व.१-श्व। 

(२४७)व.१-देवता, व.३-देवता: । 

(२४८ )व.१-आद्यबोद्धिजगत्यका:, क.-आद्यबोधिजगत्यका। 

(२४९ )क.-दरशेर्वेति, व. २-दशेवोनु, व.३-दरशेर्चेति। 

(२५० )व. १-देवाग्नि। 


६७६ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९ ) 
आनो भद्राश्व सूक्‍तस्या ' द्या: पञ्च सप्त ऋषीन्‌। 
जगत्यश्च विराट सप्त शेषास्तिस्स्‍स्त्वनुष्ट ' भ:।।१००।। 
*'रपुगणश्व पुत्र 'श्व “'गौतमश्व *रवी उभौ। 
““देवताश तथा “विश्वेदेवास्तत्रेव कीर्तिता:।।१०१॥। 
चतुर्थ ' 'चेंडनुष्टभ: पुरुषसूक्त ' स्‍्यथ आदित:। 

दह्ौ  ऋचौ ४ त्रिष्टभौ ज्ञेगौ ऋषिरनारायण: स्मृत:।।१०२।। 
देवता परमपुरुष: सूक्‍त॑ नारायणात्मकम्‌। 

मोषूणस्त्विति मन्त्रस्य ऋषि: पुस्कण्ड 'संज्ञित:।।१०३।। 
(२५१)व.१.३-च:। (२५२)व.३-भा:। 

(२५७३ )व.३ रघुगणश्र, व.१-नारदगणय, व.२ -नरंद्यगणय। 
(२५४)व.१-(लोप: ) श्र। (२५५)व.१-स्वर्गेति मश्वैष॑। 
(२५६)व.३-ऋषी। ( २५७)व.१-दैवताश्च, क.-देचर्तश्व। 
(२५८ )व.२.३,क.-विश्वदेवास। (२५९ )व. १-वो। 

(२६० )व.३-स्यादित:। (२६१ )व. २-हवौ। 


(२६२)व.१.२, पु.-नुष्ठभौ। (२६३ )व.३-संजिता। 


६७७ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९ ) 
निर्क्रतिदेवता तस्य गायत्री ' क्लेश ''मोचनी। 

 यत्सूक्‍्तं यदी 'शश्रोक्‍्तं तदीशा “चार्यको जपेत्‌।।१०४।। 
मूल प्रजा 'मीति मन्त्रस्य  द्वयस्योत्तणको ऋ  ि:। 
निर्क्रतिदेवता त्रिष्टुप्डन्दो दोषापमोचनी।।१०५॥। 

“मल प्रजामीत्यष्ट शकत्यार्चायको  जपेत्‌। 
दुर्गाश्व॒ग्रहविध्ने " शलोकपालांश्व पूजयेत्‌।।१०६॥।। 
स्वगृद्योक्तविधानेन कुण्डेडग्निं स्थापयेत्तत:। 

“*प्रजापतये स्वाहेति मखान्ते जुहुयाद्यमम्‌।।१०७॥।। 

(२६४ )व.३-(पुनर्लेखनम्‌) गायत्री । ( २६५ )व. १ . २-मोचिनी | 
(२६६)व.१.२-यमुकं। (२६७ )व.३-(लोप: ) शश्वोक्त॑ तदी। 
(२६८ )व.२,क.-वार्जको, व.३-वार्यको। 

(२६९ )व.२.३-मिति। (२७० )व.२-द्वयं। (२७१ )क.,व. २-षि। 
(२७२)क.-शूल। ( २७३)व.१-यजेत्‌ । 

( २७४ )क.-न्द्रा। 


(२७५ )व.३-प्रजापत्यये। 


६७८ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
मूलाय स्वाहा प्रजापतये * 'त्युपहोममन्त्रौ। 
पलाश समिदाज्येन त्वनेनाष्टससहस्रकम्‌।।१०८।। 
अथवाष्टोत्तरशतं प्रत्येक॑ जुहुयात्तत: । 

*'मूलं प्रजामित्यष्टभिवकि “ रमन्त्रद्येन _ वा।।१०९।। 
सावित्र्यसोम्यनैर्क्रत्यमन्त्रेर श्वत्थसम्भवे: । 
समिद्धिश्व॒ तिलवब्रीही  न्‌ हुत्वा व्याहतिभिस्ततः।।११०॥।। 


“'पादीनां च पूर्वकम्‌। 


पूर्णा्तिं च जुहुयाज्ज 
ततो मझ्गलघोषैश्व स्नानकर्म समाचरेत्‌।॥।१११।। 

आद्य “ पादेऊपितुर्गण्डे 'त्रयाणामभिषेचनम्‌। 

“*इतरत्र शिशोर्मातुरभिषेकें च कारयेत्‌।।११२।। 
(२७६)व.३,क.-( अधिकम्‌ )स्वाहा। (२७७ )व. ३-समिद्याज्येन। 

(२७८ )व.१.२-तेनैनाष्ट। (२७९ )व.१-मूल। (२८० )व.३-मन्त्रे। 
(२८१)व.३-च। (२८२)व.१-जुहुत्वा। (२८३ )व.३-यादिनां। 
(२८४)व.३-पाते। (२८५)क.-नृपाणा। 


(२८६ )व.३-दत्तरत्न। 


६५७९ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९ ) 
“““धारयित्वा ““बहत्कुम्भ॑ शतच्छिद्रं समाहितः। 
अभिषेक॑ तत: कुर्याद 'नेनैव तु कर्मणा।।११३।। 
निरऋ्ति: प्रीयतामिति अनेनैव तु वाच “येत्‌। 


आचार्याय वृषं॑  लोहपिण्ड दद्यात्सदक्षि 


णम्‌।।११४।। 
आचार्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दद्याच्छकत्या च दक्षिणाम्‌।।११५॥। 
श्रोत्रयाय विशिष्टाय ब्राह्मणाय कुटुम्बिने। 

वस्त्रालड्डारसंयु _क्तां धेनुं दद्यात्पय ' स्विनीम्‌।।११६।। 
ब्राह्मणान्‌ू भोजयेत्पश्चाद्धयलोभविवर्जित:। 

एवं यः: कुरुते शान्ति गण्डदोषात्प्रमुच्यते।।११७।। 
(२८७)क.-वारयित्वा। (२८८ )व. २,क.-बृहद्‌ कुम्भं। 
(२८९)व.१.२,क.-नैनैव। (२९० )क.,व.३-रेत्‌। (२९१)व. २-लोहं। 
(२९२)व.२,क.-णाम्‌। (२९३)व.२-क्त, व.१-क्तं। 
(२९४)व.१-श्विनीमू, व.२-स्विनी। (२९५)पु.-(लोप: )एवं यः। 
(२९६)क.,पु.,व. २-शान्तिक। 


(२९७)व.२-शान्ति:, व.३,क.-शान्ति। 


६८० 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 


एतत्सव॑ सार्पभेषपि समानं किद्डधिदुच्यते। 


“मखान्ते जुहुयात्तत:।।११८।। 


सर्पेभ्य: स्वाहेति मन्त्र 
आश्लेषाभ्य: स्वाहा दन्दशूकेभ्य: स्वाहेत्युपहोम:। 

 'मन्त्री  सर्पेभ्य इत्यशै ' वाक्य: कार्य तु पूर्ववत्‌।।११९॥। 
*” तेषामास्तिक ऋषि 'स्तरिषु सर्पाश्व॒ देवता: । 

नमोउस्तु  सर्पेभ्यो *इत्युपचारांश्व कारयेत्‌।।१२०॥। 
पष्ठाष्टरि:फगश्चन्द्र: क्रूरैश्व युतवीक्षित:। 


३०७ 


जातस्य मृत्युद: .' सद्य अष्ट “वर्ष: शुभेक्षित:।।१२१।। 


(२९८ )क.-मखन्ति। (२९९ )व.१-मन्त्रै., (३०० )व.१.३- 
(अधिकम्‌) इदं। 


(३०१)क.-वाक्यं। (३०२)व.२-तेषां मास्तीक, क.-तेषामस्तिक। 
(३०३)व.१.२-स््रष्टप्सर्पाथ, क.-स्त्रिष्टप्सर्पाश्। 

(३०४) व.१.३-सर्पेभ्य। 

(३०५)व.२-पय: धाराश्व कारयेत्‌। 

(३०६)व.३-सद्च:, व.२-सप्त। 


(३०७)व.९१ -वर्षे। 


६८१ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
शशिवन्मृत्यु' “दा: सौम्याश्वे  'द्वक्रा: क्रूरवीक्षिता:। 
शिशोर्जातस्यमासेन .  लग्नसौम्येषु निर्जिति।।१२२॥। 
यस्य जन्मनि धिष्ण्येषु * सूर्याकीन्दुकुजेष्वपि। 

* जातं पितृ जनित्री च  भ्रातापि  'निधनं गत:।।॥१२३।। 
पापेक्षि 'तो युतो भौमो “लग्नगो न शुभेक्षित:। 
मृत्युदस्त्वष्टमस्थोडपि सौरिणार्केण वा युत:।।१२४॥। 
पापान्वित: . 'शशी धर्मद्यून' लग्नगतो यदि। 
शुभेरवीक्षितयुतस्तदा मृत्युप्रद: .. . शिशु:।।१२५॥।। 
(३०८ )व.२.३,क.-दा। (३०९ )व. २,क.-वक्र: । 
(३१०)व.१-लग्ने, व.३-लग्नातू, क.-लग्ना। 

(३११ )व.३-सौर्येकेन्दु, व.२-सूर्याकेन्दु। (३१२)व.३-जात:। 
(३१३)क.-नेत्रीक, व.२-निसत्री च। (३१४)व.२,क.-त्रतापि। 
(३१५)क.-निधना। (३१६)व.२-ते। (३१७)क.-सौम्य। 
(३१८ )व.२-लग्ने। (३१९ )व.२-शशि। 


(३२०)व.२-लग्ने गता। (३२१ )व.१ .२-शिशो:। 


६८२ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
सन्ध्यायां चन्द्रहोरा' च्ेर्गण्डान्त॑ निधनाय वै। 
प्रत्येक चन्द्रपापैश्व केन्द्रगै तु विनाशद:।।१२६।। 


२९ <आरभ्य मण्डला 


र्धात्ु मानात्सन्ध्या त्रिनाडिका। 
तथैवार्धोदयात्पूर्व॑ प्रात: सन्ध्या त्रिनाडिका।।१२७॥।। 
चक्रे पूर्वापरार्धेषु क्रूरसौम्येषु कीट' भे:। 

*>तगनगे निधनं याति लग्नस्थाभि “मुखैरधे:।।१२८।। 


लग्नसप्तम_ * 


गौ पापौ चन्द्रोडपि क्रूरसंयुतः। 

यदा त्ववीक्षितः सौम्ये: शीघ्रान्मृत्युर्भवेत्तदा।।१२९॥। 

१२ शीणे शशिनि लग्नस्थे पापै: केन्द्राप्टसंस्थितै:। 

यो जातो मृत्युमाप्नोति सोडचिरायुर्न संशय:।।१३०॥। 
(३२२)व.१.२-यां। (३२३)व.१-स। 

(३२४)व.१.२-अरि (आरशभ्य स्थाने)। 

(३२५)व.१-द्धस्तित्‌ू, व.२-््धास्ता, क.-््धास्त। (३२६)व.१-भे। 
(३२७)व.२,क.-लग्ने। (३२८ )व.२-मुखे रधैः, क.-मुखे रथै:। 


(३२९)व.२-गो। (३३०)व. २-जीर्णे। 


६८३ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
पापयोर्मध्यगश्चन्द्रो लग्ना'  द्वधान्त्यसप्तम:। 
अचिरान्मृत्युमाप्नेति यो जात:  स शिशुस्तदा।।१३१।। 
पापद्दयमध्यगते लग्ने . चन्द्रसमाश्रिते। 

सप्ताष्टगेन पापेन मात्रा सह मृत: शिशु:।।१३२।। 

रवौ पापाचिते ग्रस्ते यदा लग्नं समाश्रिते। 

अष्टमस्थेन भौमेन शस्त्रकृन्मरणं तयो:।।१३३॥। 
शनैश्वरार्कभौमेषु रिःफरधर्माष्टमेषु . च। 
शुभैरवीक्ष्यमाणेषु यो जातो निधनं गत:।।१३४।। 
पापेक्षितयुतास्त्वेते योगाश्रोक्तफल “'प्रदा:। 
सौम्येक्षितयुतास्तेषपि सर्वथा  'विफलप्रदा:।।१३५॥।। 
एको5पि “ज्ञेज्यशुक्राणां लग्नात्केन्द्रणतो यदि। 

अरिप्ट निखिलं हन्ति तिमिरं भास्करों यथा।।१३६॥।। 
(३३१)व.१-द्वादश, व.२-द्वाद्वान्य। (३३२)क.-(लोप: )स। 
(३३३)व.२-चनद्रं, व.१-चन्द्रे। (३३४)व.२-वा। (३३५)व.२-प्रद:। 


(३३६)व.२-विफला। (३३७)व.१.२-ज्ञार्य। 


६८४ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
एक एवं बली जीवो लग्नस्थो रिष्टसञ्च “य:। 
हन्ति पापचयं भकक्‍त्या .. प्रणाम: शूलिनो यथा।।१३७।। 
एक एवं हि लग्नेशः केन्द्रसंस्थो बलान्वित:। 

अरिपं निखिलं हन्ति पिनाकी त्रिपुरं यथा।।१३८॥। 
शुक्लपक्षे क्षपाजन्मलग्ने सौम्यनिरीक्षिते। 

विपरी ते कृष्णपक्षे तथारिष्टविनाश 'नम्‌।।१३९।। 
यस्य जन्मनि तुड्स्थाः स्वक्षेत्रस्थापिते ग्रहा:। 


३४४ 


चिरायुष॑ .. शिशुजा त॑  कुर्वन्त्यष्टमगा यदि।।१४०।। 
दक्ष: सुरूप:  'सुभगो मतिमान्भूषणप्रिय:। 
अड्भनावल्‍लभ: शूरों नरो जातश्व॒ दखभे।।१४१॥। 

(३३८ )व.१ -अम्‌। (३३९ )व. २.३,क.-प्रणाम। ( ३४० )पु.-त | 
(३४१ )न:। (३४२)व.१-शिशुं। 

(३४३)व.२-तां। 

(३४४ )क.-( अधिकम्‌) त॑। 


(३४५)व.१.२-शुभगो। 


६८५ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 


३४७ 


*5कामोपचारकुशलः सत्यवादी दृढ़ “व्रतः। 

* “लधघुभुक्सत्यवान्धीर 'स्त्वरोगो याम्यधिष्ण्यज:।।१४२॥।। 
तेजस्वी मतिमान्दान्तो बहुभुक्प्रमदाप्रिय:। 
**गम्भीरकुशलो मानी शुचिर्वह्विभसम्भव:।।१४३।। 
**“जशरसुस्थिरधीर्मानी भोगभाक्सुरतप्रिय:। 

**“प्रियवाक्‌ चतुरो दक्षस्तेजस्वी ब्राह्मधिष्ण्यज:।।१४४।। 
उत्साही चपलो भीरुर्धनी सामप्रिय: शुचि:। 

आममज्ञ: शुचिर्विद्वान्पटु: सौम्यर्क्षसम्भ ' व: ।।१४५॥।। 
(३४६)व.२.३,क.-कामोद्यचार। (३४७ )व. २-ब्रतम्‌। 

(३४८ )व.२-लसुभुक्तु , व.१-लघुभुक्तु। (३४९ )व. १-स्त्वरोगी। 
(३५० )व.१-सारवान्‌ दाता। 


(३५१ )व.१५-(लोप: )शलोक: क्र.९४४क तः श्लोक: क्र.१४६ब 
पर्यन्तम्‌। 


(३५२)व.२-शूर। 


(३५३)व.२-(लोप: ) श्लोक: क्र.१४५क पश्चात्त श्लोक: क्र.१४६क 
पर्यन्तम्‌। 


(३५४)व.२, क.-वम्‌। 


६८६ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
अविचारपर: “'शूर: क्रयविक्रयनैपुण:। 

** गर्वी हिंस्श्चण्डरति: कृतघ्न: शिवधिष्ण्यज:।।१४६।। 
दुर्मेधावान्दर्शनीय: सत्रीप'' र: शलेष्प' '“लोचन:। 

** 'सहिष्णुरल्पसन्तुष्ट: शीघ्रगो5दितिधिष्ण्यज: | ।१४७।। 
**>सुभग: पण्डित: शूरो  दयालुर्धार्मिको धनी। 

कला भिज्ञ: सत्यरत: कामी पुष्यरक्षनोइलस: |।१४८।। 
धूर्त: शूर: क्रूरचेष्ट: परदाररत: शठ:। 

**अवक्रो व्यसनी दान्तः सार्पनक्षत्रजों नरः॥।१४९।। 
** जार: स्थूलहनु:ः 'कोपी वक्ता क्लेशसहः प्रभु:। 
**“सुरगुरावनुरतस्तेजस्वी पितृधिष्ण्यज:।।१५०॥।। 
(३५५)व.१.२-(अधिकम्‌) पर: ।( ३५६)व.१-मर्षी, व. २-मर्या। 
(३५७)व.१-२। (३५८ )क.-लोटन:। (३५९ )व. १-स्वाहनुरल्प। 
(३६० )व.१-शुभग:। (३६१ )व.१-क्रिपालु। (३६२)व.१.२-विज्ञ:। 
(३६३)व.१-आवक्र। ( ३६४ )सूर:। (३६५)क.-कोपि। 


(३६६)व.१,क.-वक्रात्केश। (३६७ )व.२-सुरगुर्वनरत:, व.१- 
शुरगुर्वानुरत:। 


६८७ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
झुतिमात्रटनो दाता नृपः शासत्रविशारद:। 
कार्यकार्यविचारज्ञ: पूर्वाभाग्यक्षसम्भव:।।१५१॥।। 
जितशत्रु: सुखी भोगी प्रमदामदन: कवि:। 

कल,भिज्ञ: सत्यरतः सुविद्वानर्यमर्क्षज:।।१५२॥। 
मेधावी तस्करोत्साही परकार्यरतो5 “टन:। 

परंतप: कार्यकुशल: ख्रीलोल: सूर्यधिष्ण्यज:।।१५३॥। 
** 'चित्रमाल्याम्बरधर: कामशास््रविशारद:। 
२४“शुतिमान्धनवान्भोगी पण्डितस्त्वष्ट 'घिष्ण्यज: |।१५४।। 
धार्मिक: प्रियवा * क्‍्यार्थ: क्रयविक्रयनैपुण:। 


“दाता “विद्यावान्मास्तकक्षज:।।१५५॥।। 


कामी  चरसुतो 
(३६८ )व.२,क.-नट:। (३६९ )क.-चित्रि। 
(३७० )क.-क्रमिमान्‌। (३७१ )क.-जो नर:। 
(३७२)व.१-क्यर्थ:। (३७३ )क.-वरयुतो। 
(३७४ )व. १-दान्तो, व.२-दान्ते। 


(३७५ )व.२-विवादोन्‌। 


६८८ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 

अल्प सूर्या पर: “श्लक्ष्णो * 'मायापटुररिन्दप:। 
जितेच्ध्रियो5 ““र्थवांल्लुब्धो “ विशाखी ऋक्षसम्भव:।।१५६।। 
आढ्य: “४ क्षुधानुर॒टनो विदेश “ 'स्थो5ड्रनाप्रिय: । 
नृपार्चितश्छन्नपाप: पिड्लो मैत्रधिष्ण्यज:।।१५७॥।। 
बहुव्ययपर: “ क्लेशसह: 'कामी दुरासद:। 

क्ररचेष्टो  'मृषाभाषी धनवान्रिन्द्रधिष्यज:।।१५८॥।। 
हिंस्रों मानी धनी भोगी पर ”कार्यप्रतारक: | 
“““मिथो5पचारी खत्रीलोल: श्लक्ष्णो निऋतिधिष्ण्यज:।।१५९॥।। 
(३७६)व.२,क.-सूर्पा। (३७७ )क.-पर। (३७८ )क.-श्लक्षो। 
(३७९ )क.-गायोपसि, व.२-प्रायोपमिररिन्दप:। 

(३८० )व.२,क.-र्घ। (३८१ )व.१.२-विशाखा। 
(३८२)व.१.२-शक्षुधालु। (३८३ )व. २,क.-गता प्रिय: । 
(३८४)व.१-क्लेश: सह:। (३८५)व.२-कामीदुरामचचचद: | 


(३८६)व.२-तृषा। (३८७)व.१-कार्ये। (३८८ )व. २-मिथ्यो। 


६८९ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 

सुकलत्र: कामचार: कुशलो “ 'दृढसौहद:। 
**“क्लेशयुग्वीर्यवान्मानी तोयनक्षत्रसम्भव:।।१६०।। 

कृतज्ञों धार्मिक: शूरो बहुमित्रो विनीतवान्‌। 

सुकलत्र: सुपुत्राद्यो .. वैश्वदेवर्क्सम्भव: ।।१६१।। 

*' उदार: वीर:  श्रुतवान्‌ श्रीमान्वक्ता धनान्वित:। 
कार्यकृत्सुरताभिज्ञे धार्मिक: श्रवणर्क्षज:।।१६२॥।। 

धार्मिको व्यसनी लुब्धो नृत्यगीताड्डनाप्रिय:। 
सामैकसाध्यस्तेजस्वी वीर्यवानू वसुधिष्ण्यज: ।।१६३॥।। 
प्रजावान्धार्मिको वक्ता जितशत्र: सुखी प्रभु:। 
स्वसहोत्स्या(त्सा)ग्रज: कामी ह्ाहिर्बुध्न्यर्क्सम्भव: ।।१६४।। 
(३८९ )क.-विदृशोद्धिद:, व.२-विदृशोसुहद:। (३९० )व. १ .२-शुक्लेश। 
(३९१ )व.२,क.-वेश्व। (३९२ )क.-दार:, व. १-उदारो। 
(३९३)व.२-(लोप: )वीर, व.१-वीर:, क.-पार:। 
(३९४)व.९ -सुतवान्‌। 


(३९५)व.१-वाहिर। 


६९० 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
रूपवान्धनवान्भोगी पण्डितो5* ''न्‍्यजनार्थभुक्‌। 
कामी  दुर्गार्चित: शूर: पौष्णन: परदेशग:।।१६५॥।। 
जन्मभे जन्मसमये पापग्रहसमन्विते। 
गुणाश्र निर्गुणा: सर्वे गुणायुक्ते गुणा: शुभा:।।१६६।। 
**“स्तेन: स्तेनाधिपो .'वापि तच्चि त्तो लोलु 'पोडटन:। 
सत्रीलोलश्रपलो दक्षो मानी च प्रथमांशज:।।१६७।। 
भोक्ता शूर: कार्यदक्षो सहिष्णुवीर्यवान्प्रभु:। 
परंतपः कार्यदक्षो द्वितीयद्वादशांश _ जः।।१६८॥।। 
/“*पण्डितो विबुधानीको मान्यो गुणविभूषण:। 
सौभाग्यसत्यसम्पन्नस्तृतीयद्वादशांशज: ।।१६९।। 
(३९६)व.२-न्यत्यज्ञनार्थभुक्‌। (३९७)व. २-दुर्गन्धित: । 
(३९८ )व.२-हस्तेनस्तेनाधिपो। (३९९ )व. २-चापि। 
(४०० )व.१-त्ता। (४०१ )व.१.२-पाटन:। 
(४०२ )व. २-क: | 


(४०३)व.१.२-(लोप: ) श्लोक: क्र.-१६९। 


६९१ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९ ) 
कलत्रधन * पुत्री च श्रीमान्‌ सत्रीविजित: सुखी। 
भूषणाढ्योइलसो मानी कर्कटद्वादशांशज:।।१७०।। 
नृपो नृपोषमो वापि श्रीमान्भोगी जितेद्धिय:। 

नीतिज्ञ: कार्यकुशलो बन्धुद्विट्‌ पद्चमांशज:।।१७१॥।। 
परकार्येषु निरत: परगाथानुवादक:। 

सत्रीनिर्जती नटो भोगी चपलो वृश्चिकांशज:।।१७२॥।। 
“प्रेष्यो ** नटो कलाभिज्ञों स्नीलोलो लिपिलेखक:। 


४०७ 


कार्यवानू चपलो . भीरुव॑दान्यो धनुरंशज:।।१७३॥। 
पापाभिनिरत: पापकर्मणामधिपो5 थवा। 
सत्रीलोलश्चार्थवान्भोगी वक्‍ता च मकरांशज:।।१७४।। 
जीवहिंसा “पर: क्रोधी परदाररतोडटन:। 


ड०९ 


बन्धुद्विट. हार्यकुशल: कलाभिज्ञों घटांशज:।।१७५॥।। 
(४०४)व.ह१ पुत्रांश्व, व.२-पुत्रान्‌ च। (४०५)व.१-प्रेक्षो। 
(४०६)व.१.२-टन:। (४०७)व. १-भीतुर। 


(४०८ )व.२-परा। (४०९ )व. १-हनु। 


६९२ 


।। मिश्रकाध्याय: ।। (अध्याय:४९) 
धीमान्भोगी कलाभिज्ञ: श्रीमान्व  क्ताड्नाप्रिय:। 
 गहीतवचन: शूरो दाता मीनांशसम्भव:।।१७६।। 
रम्यैरेकोनपञ्माशदध्यायै: कश्यपाह्न या। 


संहिता निर्मिता सम्यक्‌ कश्यपब्रह्म  णाह्यया।।१७७।। 


४१६ 


/5।। इति श्रीकश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां मिश्रिकाध्याय एकोनपश्चाशत्तम:।। ।॥। ४९॥।। 


(४१० )व.२-सामान्‌। (४११ )व.१,क.-वक्राज़ना। (४१२) क.-गृहतं। 
(४१३)व.१-या:। (४१४)व.१-णोहया। 


(४१५)व.१-।। आदित: श्लोक: ।। इति श्रीमन्‌ कश्यपत्रद्मर्षिविरचितायां 
महासंहितायां मिश्रकाध्याय: समाप्त: ।।, 
व.२-।। आदित: श्लोक: ।। इति श्रीमन्‌ कश्यपब्रह्मर्षिविरचितायां 
महासंहितायां मिश्रकाध्याय: ।।, 


क.-इति कश्यपन्रह्मर्षिविरचितायां महासंहितायां मिश्रिकाध्याय 
समाप्त: ।। 


(४१६)व.१-शुभमस्तु संवत १७८५ वैशाख पुरुषोत्तम मासे शु.५ गुरौ।, 
व.२-।। समाप्त:।। १५०१, क.-श्रीराम: शुभम्‌ प्रवीरे ३०। 


तृतीयो विभाग: 
प्रथम परिशिष्टम्‌ 


कश्यपसंहिताश्लोकानामकारादिक्रमेण सूचि: 


६९४ 


तृतीयो विभाग: । प्रथमं परिशिष्टम्‌ 


इलोकः 

अ 

अकपाटमनाच्छन्न- 
अकाकघातं॑ च तथा 
अकारादिषु वर्गेषु 
अकालजाश्व नीहार- 
अकालमेघध्वनिना 
अकालवृष्टिनीहार- 
अखण्डलधनुः:खण्डनिभो 
अग्निजा विश्वरूपाख्या: 
अग्नितस्कररोगा: स्युः 
अग्नित्रयेण रहित- 
अग्निधिष्ण्यान्सप्त सप्त 
अग्न्याधानं मेघगर्भ- 
अड्भवजद्भकलिड्लेषु 
अजपादाभिधाना हि 
अजाथनुर्मीनवृषेषु सिंहे 
अजो मृगस्तुलाकर्कि- 
अज्ञात्वा विविधान्वेधान्‌ 


अतिगाढमविच्छिन्नं 
अतिमृत्युप्रदा मध्या 
अतीतेषु च कालेषु 
अतीत्य प्राप्य तत्कालं 
अथ क्षौरं च सर्वेषां 
अथवा क्षणपन्नाड्रे 


अ.क्र. श्लो-क्र. 
३७ कु 
ड५ ३ 
३८ ३४ 
३३ २१ 
३२ ९५ 
३२ २० 
२ २९ 
१० १३ 
११ ८० 
४३ २ 
३६ हु 
१ १६ 
११ हि ली 
१४ है.। 
डड ५ 
३२ ण्ण 
२० ११ 
ड८ ७० 
३३ ८० 
२५ है 
१५९ १८ 
२७ ८ 
२७ ९ 


एलोकानुक्रमणिका 
इलोकः 
अथवा शैषनागेन्द्र- 


अथवाष्टेत्तरशतं 
अथात 
अथात 
अथात 
अथात 
अथात 
अथात 
अथात 
अथात 
अथात 
अथात 
अथात 
अथात 
अथात 
अथात 


अथात: 


अथात 
अथात 


: सम्प्रवक्ष्यामि अग्न्या- 
: सम्प्रवक्ष्यामि कन्या- 

: सम्प्रवजक्ष्यामि कुज- 

: सम्प्रवक्ष्यामि गुरु- 

: सम्प्रवक्ष्यामि गृहस्था- 
: सम्प्रवक्ष्यामि चन्द्र- 

: सम्प्रवक्ष्यामि चोप- 

: सम्प्रवक्ष्यामि चोप- 

: सम्प्रवक्ष्यामि छुरिका- 
: सम्प्रवक्ष्यामि जात- 

: सम्प्रवक्ष्यामि तिथ्या- 
: सम्प्रवक्ष्यामि देवानां 

: सम्प्रवक्ष्यामि नक्षत्रा- 
: सम्प्रवक्ष्यामि नव- 
सम्प्रवक्ष्यामि नवा- 
:सम्प्रवक्ष्यामि नारीणां 

: सम्प्रवक्ष्यामि निर्माणं 


पुरसदझनो: 


अथात 
अथात 
अथात 
अथात 
अथात 


६९५ 


: सम्प्रवक्ष्यामि प्रवेशं 


: सम्प्रवक्ष्यामि बालाना- 


: सम्प्रवक्ष्यामि बुध- 
: सम्प्रवक्ष्यामि भूपा- 
: सम्प्रवक्ष्यामि मिश्र- 


अ-क्र. एलो.क्र. 


४८ 
४९ 
४३ 
३१ 


३० 
२१ 
१८ 
२८ 
३५ 
२५ 
१२ 
४१ 
१४ 
४२ 
२६ 
२३ 


३८ 
३७ 
२७ 


४0 


४९ 


ढ़ 


१०९ 


० 


७० “४ ७० ७० ७० “४ “४ ७० ७० ७० ७० “४ ७० ७० ७० 


७० ७० “७ “७० “४ ७० 


अथवा लग्गगे सूर्य 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि यत्पु- 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि यात्रा- 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि वारा- 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि शनि- 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि समा- 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि सर्व- 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि सर्वेषां 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि सीम- 
अथात: सम्प्रवक्ष्यामि सूर्य- 
अदितिद्वयदसेन्दु- 

अधिकेउ त्यन्तवद्धि: 
अधिमित्रनवांशस्थे 
अधिमित्रक्षग: सूर्य: 
अधोमुखी नृपं हन्ति 
अधोमुखे राजहानि: 
अनग्नौ च स्फुल्लिगाः 
अनर्धमहदर्घ॑त्वं 
अनन्तपुण्यफलदा 

अनया कन्यया धर्म 
अनावृष्टिप्रदौ तत्र 
अनीतिरतुला वृष्टि- 
अनुक्तदिनवारक्षैष्वपि 
अनुक्तानां च सर्वेषां 
अनुक्तास्त्वखिला दोषा- 
अनेकदोषेण युतं 
अनेनसुकृतेनैष 


० 
42७ ४४ ४ «४ «४ /< «४ ४“ “४७ ०< 


4० 
री 


४२ 
२१ 
१० 


२६ 
९७ 


२७ 
३५ 


२७ 
४३ 
शरद 


अथात: सम्प्रवक्ष्यामि मुहूर्त- 
अन्त्यांशका अपि श्रेष्ठा 
अन्नप्राशनलग्नस्थ: 
अन्नप्राशनलग्नस्थ: सूर्यो 
अन्न हि भुज्यते 
अन्यदिक्षु प्लवं 
अन्यैरपि गुणैर्युक्तं 
अपराहणेउस्तमे शूद्रान्प्रदोषे 
अपामार्गवटप्लक्ष- 

अपि यश्चेष्टिक लग्न- 
अपि सौम्येक्षितयुत: 
अप्रयाणे स्वयं कार्य- 
अब्दायनर्तुमासोत्थ- 
अब्दे चाश्वियुजेउत्यर्थ- 
अब्दे भाद्रपदे वृष्टि: 
अब्दे विश्वावसौ 
अभिजिद्धातृवैश्वेद्ध - 
अभिषेको हितस्त्वन्त्य- 
अभीष्टद्वादशीषष्टी 
अभुक्तमूलजं पित्र्य- 
अमायां पितृकर्मैक॑ 
अरिक्तदिवसेष्वेवं 
अर्केन्द्रोरपसव्योल्का- 
अर्धप्रहरसंज्ञास्तान्‌ 
अर्थप्राप्तिदेवतांशे 
अर्धरात्रयुतां यत्र 
अर्धरात्रे तु तुरगान्‌ 


६९६ 


१७ 
३२ 
२६ 
२६ 
११ 
३८ 
३२ 
१५९ 
४९ 
३२ 
श्र 
३६ 
३३ 


११२ 
४८ 


३६ 
४९ 
१९ 
४० 
४८ 
३२ 
४२ 
४९ 
४८ 


८३ 
११२ 
१० 
२१ 


९६ 


२७ 
६७ 
हट 
८१ 
६७ 
१४ 
१३ 
५४ 
८३ 


८ १ 


१८ 


१३ 
८७ 


पे 
६३ 


अन्ते प्रतिपद: सूर्या- 
अर्यमा च विवस्वांश्व 
अर्यमाद्यानि चत्वारि 
अर्यमाभगसंज्ञश्व 
अर्यमा सविता चैव 
अरुजत्वं व्याधिभय- 
अलसा निर्धना कामी 
अलुब्धो व्यसनो मन्त्र- 
अल्पसूर्यापर: श्लक्ष्णो 
अविचारपर: शूर: 
अविशिष्टस्त्वल्पदोषा 
अवृष्टिदं जलोद्धूत॑ 
अशत्रुनीचराशिस्थे 
अशोकपुष्पसड्डाशो 
अश्वयुग्मासि शुक्‍्लायां 
अश्वारूढं कुन्तपारणिं 
अश्वेभाजाहिसर्प श्वा- 
अश्वै भ्यश्वन्द्ररजतं 
अस्तगा नीचगा: शत्रु- 
अस्तगा: शत्रुराशिस्था: 
अस्तगे नीचगे भौमे 
अस्तगौ तौ तयोर्मत्यु- 
अख्राकारैर्घनैश्छन्न्‌ 
अष्टमस्थानगो भौमो 
अष्टमी द्वादशी षष्टी 
अष्टमी शुक्रवारे च 
अष्टमी नवमीं रिक्‍तां 


३९ 
४८ 
१७ 
३९ 
३८ 
२३ 
४९ 
४९ 
४९ 
३३ 
४८ 
३८ 
४८ 
४९ 
३६ 
३३ 
४८ 
४० 
३२ 
३२ 
३२ 


डरे 
हर 
१८ 
गज 


श्३ 
€० 


१० 
श्४ड 


१६ 


१५६ 
१४६ 
१८ 
ढ६ 
३० 
२९ 
६६ 
3९ 
८१ 
१० 


२३ 
६्ड 


३४ 


१९ 
१० 


अर्ध वा तदर्ध॑ वा 
अष्टमो यो5भिजित्संज्ञ: 
अष्टवर्ग: कर्मजीवो राज- 
अष्टरषष्टान्त्यगे चन्द्र 
अष्टा्जुलोच्छूया विप्र- 
अहर्निशं प्रतिदिन 
अहिर्बुध्न्यश्च॒ पितरो 
अहोरात्र॑ क्रमात्‌ स्वस्व- 
अह्ृः पद्जदशो भागो 
आ 

आक्रन्दं विपुलाख्यं च 
आखुभीतिर्म॑तिर्लक्ष्मी- 
आग्नेय्यां युवराजस्य 
आचार्यायारुणामेका- 
आचोर्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यो 
आचार्यो लग्नगो5प्येका- 
आढ्य: श्षुधानुरटनो 
आढ्या वाणिज्यकुशला 
आतह्जावृष्टिसड्ग्राम- 
आत्ययिकेषु च कार्येषु 
आद्यपादे5पितुर्गण्डे 

आइ्यं सर्वाश्रमाणां च 
आद्यः पद्चाड्रदोषश्र 
आदित्यभौमयोर्नन्दा 
आदित्यादिद्विदैवान्तदशर्क्ष 
आदित्यादिषु वारेषु 
आदौ कृत्वा शचीपूजां 


६९५७ 


४९ 
१७ 


२७ 
ढण्‌ 
४८ 
११ 


११ 
१७ 


३८ 
४२ 
४८ 
ढण 
४९ 
३३ 
४९ 
२३ 


१७ 
४९ 
२८ 
३२ 
१८ 


३२ 
३१ 


५१२ 
१० 
१० 


३० 
१४ 


८८ 


पर 


६७ 
२२ 
११५ 
ण्रे 
१५५७ 
२१ 
२ 
१३ 
११२ 


०, 
२१ 
११ 
६८ 


अष्टमे शुद्धिसंयुक्ते 
आदौ शास्त्रोपनयनं 
आदौ सम्पूर्णफलदं 
आधानतो मासपा: स्युः 
आनन्दकालदण्डाख्य- 
आनन्दयोगो द्वादश्यां 


आनन्दाब्देडखिला लोका: 


आनो भद्रा अनेनैव 
आनो भद्राश्व सूक्‍्तस्या- 
आपतवत्सोषष्टम: पशद्च 
आमभध्यह्वात्तु विप्राणां 
आयाममश्टधा कृत्वा 
आयु:क्षयं सप्तमर्क्ष 
आरभ्य गण्डलार्धात्तु 
आरशभ्य शुक्‍्लप्रतिप- 
आद्रादिपितृभान्तेषु 
आर्द्रादिषु नवर्श्षषु 
आइ्रप्रिवेशे वृष्टि: 
आर्याणां मागधानां च 
आवर्त्तसन्निभ: श्वेत: 
आवन्तिमानं विप्राणां 
आश्लेषाभ्य: स्वाहा 
आषाढपौषवैशाख- 
आषाढसितपच्चम्या- 
आषाढे5ब्दे तु राजानः 
आसन्नपरिवेषे य- 
आहारक्षौरवाणिज्य- 


३५ 


२२ 
२४ 
१८ 
३४ 
११ 
४९ 
४९ 
३९ 
४८ 
३८ 
३८ 
४९ 


३३ 
१० 
३८ 
४९ 


४९ 


डंडे 


१४ 


श्३ 
२० 


१४ 
२७ 
६३ 
९८ 

१०० 
११ 
६१ 
१२ 
४१ 


१२७ 


१० 
१०३ 
१७ 
८५ 
१५१९ 
१२ 
६० 
११ 
१० 
२२ 


आदी प्रकल्पयेत्सर्व॑ 
ड़ 

इति प्रार्थ्य ततो दद्याद्‌ 
इन्द्रचापनिभा राज्यं 
इन्द्रचापो5ग्निधूमाभ: 
इन्द्राग्निपितूमूलाज- 
इन्द्राग्न्योवर्धन॑ गेहं 
इन्दुक्षयेडषपि सडकक्रान्तौ 
इषोर्जमासयोर्वहि- 
इषो सितचतुर्दश्या- 
इष्टं चन्द्रेज्यसू्यशि: 
ई 

ईतयश्चाग्निकोपश्व 
ईतिदुर्भिक्षमतुलं 
ईतिभीतिर्विप्रपीडा 
ईशानकोणतो बाह्े 
ईशानभागे पूर्व वा 
ईशानादिचतुष्कोणे 
ईशानादिविकोणस्था- 
ईशेन्द्रयोर्धान्यगृहं 
ईश्वराब्देडखिलाझन्तू- 
ईश्वरो बहुधान्यश्व 

ड 

उत्तरात्रयपुष्यार्क- 
उत्तरात्रयमैत्रेज्य- 
उत्तरात्रयमैत्रेन्द्र - 
उत्तरात्रयसार्पेषु 


६९८ 


३९ 
ड८ 
ड८ 
१४ 


३८ 


४९ 
२८ 


हर 
४८ 


३९ 
४९ 
४९ 
३९ 
३८ 
शु 
2 


१४ 


२९ 


३८ 


३८ 


१८ 
२४ 
हा 
३९ 
2. 
ण्द 
१३ 
४ 
३२ 


१६ 


3६ 


के 


८५ 
९४ 


3८ 


२६ 


ढण 


32 


आहूय दीयते ब्राह्मो 
उत्पात एवं केतूना- 
उत्पातग्रहणर्क्ष च 
उत्पातमृत्युकाणाख्या- 
उत्पाता निखिला लोके 
उत्पातेषु त्रिविधेषु 
उत्साही चपलो भीरु- 
उदयास्तमयज्ञानं चन्द्र- 
उदयास्तमये स्वस्थ॑ 
उदयास्तांशयो: शुद्धि- 
उदार: वीर: श्रुतवान्‌ 
उदितास्तुड़गा मित्र- 
उदिता: केतव: पूर्वा- 
उदुम्बरश्चाग्निधिष्ण्या- 
उपनीतो धनाढ्यश्व 
उपवासतब्रतोद्वाह- 
उल्कापातै: पतन्त्युव्या 
उल्काविद्युद् शन्याख्या- 
उल्काशिरो विशाला सा 
ऊ 
ऊर्ध्वास्यधिष्ण्यनवक- 
ऋऋ 

ऋशक्षयोनिषु पूर्वोक्ता- 
ऋक्षाद्यन्तघटीमानं 
ऋक्षेषु परिविष्टेषु 


ऋग्वेदादीन्‌ यजु(चतु)भवेंदान्‌ 


ऋणमत्रयच्छेदकारि 


३३ 
१० 
३३ 
१८ 
ढण्‌ 
३६ 
४९ 


३३ 
४९ 
है 
१० 
१४ 
२८ 
११ 
४८ 
४८ 
४८ 


१४ 


३३ 


३२ 


४८ 


३० 


९१८ 


१७ 
श्३े 


८४ 


१४५ 


२६ 
१० 
१६२ 
११ 


(२ <&«0०७ >> <&८& >>» 


३१ 


८ रे 


३७ 
४२ 


उत्तरायणगे सूर्ये 
ऋतृक्तैर्भूतिकिरणै- 
ऋतौ वसन्ते विप्राणां 
ए्‌ 

एक एवं बली जीवो 
एक एव हि लग्नेशः 
एकजन्मे तु कन्‍ये द्वे 
एकदोषो गुणा लक्षं 
एकद्रित्रिचतु:पद्च- 
एकरात्र त्रिरात्रं वा 
एकराशिगता: खेटाशू 
एकर्क्षराशिदम्पत्यो- 
एकशाला द्वित्रिशाला 
एकस्मिन्केन्द्रगे जीवे 
एकस्मिन्दिवसे श्राद्ध- 
एकस्मिन्पापवर्गेंडपि 
एकस्मिन्वासरे तिख्नर- 
एकादशी च तिथयो 
एकादशी सिता पौषे 
एकादशे तु वैश्यानां 
एकादश्यामिन्दुवारो 
एकार्गलो दृष्टिपात: 
एकोअपि ज्ेज्यशुक्राणां 


एकोऊपि मित्रराशिस्थ: 


एको लग्नगत: पाप: 
एतत्समस्तं सच्धथिन्त्य 
एतत्सर्व॑ विचिन्त्याथ 


६९९ 


३२ 


२८ 


४९ 
४९ 
३३ 
२८ 
१० 
४९ 


३३ 
३८ 
२८ 
३४ 
३२ 
१२ 
४९ 
१२ 
२८ 
१८ 
१५५ 
४९ 
३३ 
३० 
३२ 
३४ 


३६ 


१३७ 
१३८ 
१०७ 

डरे 


डे 
हर 
८६ 
५७ 
३८ 
53 
५८ 
३२ 
3० 
गे 


१३६ 
3२ 


१२९ 
१० 


ऋतावन्यत्र शिशिरात्‌ 
एते गृहाड़णे वृक्षा: 
एवमाद्या हि दृश्यन्ते 
एवं गुणगुणान्वीक्ष्य 
एवं य: कुरुते सम्यक्‌ 
एवं यः कुरुते सम्यग्‌ 
एवं यः कुरुते सम्यग्‌ 
एवं लक्षणसंयुक्‍तमुक्तं 
एवंलक्षणसंयुक्‍तं 
एवंलक्षणसंयुक्त: 

ऐ्‌ 

ऐरावतस्थं देवेन्द्र 
ऐश्वर्य पुत्रहानि: स्त्री 
ओ/ औ 
ओजांशवोजराशौ च 
औषधक्लीबरुधिरं 

क 

कथश्ञिनत्रिखिला लोका 
कदाचिदपि तत्तस्मा- 
कनकाख्या: शनिसुता 
कन्यायां संस्थिते सूर्ये 
करजझ्लेरण्डनिर्गुण्डि- 


कर्किणीज्येषघऔखिला गाव: 


कर्तरीदोषगं लग्नं 
कर्तरीदोषसंयुकत॑ं 
कर्तव्यं त्वखिलं त्वेत- 
कर्तु: सूर्यबलोपेते 


४८ 
३८ 
४६ 
३३ 
४७ 


४९ 


३८ 
४९ 


३६ 
३८ 


२४ 


३६ 


हर 
डरे 
१० 
३४ 
2 


३३ 
३२ 
९5९ 
४१ 


७७ 
९६ 


३० 
१८ 
१९ 
ण्रे 
१७ 
ण्रे 


३ 
९३ 


९० 


३३ 


११ 


२० 


९० 


२३ 


४0 


११ 


एतत्सव॑ सार्पभेषपि 
कलाविज्ञानशिल्पाश्व 
कलिड्डदेशे वर्ज्यानि 
काकवन्ध्या परप्रेष्या 
काकानामाकुले रात्रौ 
काणपड््वन्धबधिर- 
काणान्धबधिरोद्भूता 
कामोपचारकुशल: 
कामोपभोगसदन 
कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे 
कात्तिके मास्यमावास्या 
कात्तिके शुक्लनवमी 
कार्यसिद्धिर्भवेद्‌ दृष्टे 
कार्यस्य सिद्धि: सप्ताड़ो 
कार्यहानिर्मुखे मृत्यु- 
कार्या लघुपदे विद्याद्‌ 
कालकूटाख्यदोषो<यं 
कालात्मजा भस्मरूपा: 
काव्ये गुरौ वा सौम्ये वा 
काष्ठाद्यै: स्फुटितं दरग्धं 
किरणा वायुनिहता 
कीटकेज्ये कीटभयं 
कीलकाब्दे त्वीतिभीति: 
कुजश्रेत्कुपितो दोष: 
कुजार्कित्रिषडायेषु 
कुजेन मरणं व्याधिं 
कुजेडश्विभं बुधे मैत्र 


90०0 


४९ 
कर 
३३ 
२३ 
४६ 
३३ 
३३ 
४९ 
३८ 
४९ 
४९ 
१२ 
३६ 
४९ 
१६ 
३८ 
३२ 
१० 
३३ 
४२ 


४८ 


११ 
२८ 
३६ 
३२ 
१८ 


११८ 


रत 


२६ 
६४ 
१४२ 
9७ 
६७ 
3९ 
२६ 
८९ 


६१ 
जज 
32] 
५८ 


२५ 
२७ 
५७ 
३६ 
४६ 
३३ 
२० 


कलत्रधनपुत्री च ४९ १७० कुनवांशकदुष्ट॑ तल्लग्नं ३२ ८8 


कुनवांशे लग्नगते ३३ १४ क्रमशः करणाधीशा: १६ 
कुम्भलग्नांशको नेष्टो ३६ ३० क्रमाद्‌ भेशादस्रयम १४ 
कुर्यात्प्रदानं कन्याया: ३१ ५ क्रमायाता क्रमायाता १६ रे 
कुर्यादामलक॑ स्नान १२ २३ क्रुद्धा च क्लेशदा २३ १८ 
कुर्वन्ति षष्ठगा: पापा: ३३ ४६ क्रूरकर्मरता दुःखी २३ २७ 
कुर्वन्त्यष्टमगा: सौम्या: ३३ ४८ क्रूविद्धं च यद्धिष्ण्यं ३२ ९३ 
कुलक्षयकरी सैव ३८ ६९ क्रूरानृतासवस्तेयसीसा १३ ८ 
कुलक्षयकरी सैव ३८ ७१ क्रूरो ब्रह्मसुत: सो5पि १० १० 
कुलाचाररता मानी २३ १४ क्रोधनाब्दे मध्यवृष्टि: ११ 9४ 
कुलीनो धार्मिक: शूरो ४९ २ क्रोध्यब्दे त्वखिला लोकाः ११ ण्३े 
कुल्माषांश्व तिलान्भुक्त्वा ३६ ६७ क्लेश: कान्तिर्मदो १३ १० 
कुष्ठ मांसी हरिद्रे द्व ४९ ९० क्ष 

कूर्मश्वाश्चित्ततो गोधा डे ६९ क्षयाब्दे सर्वसस्यार्घ- ११ छण 
कृकलासाहिगोधा तु ३६ ८७ क्षिप्रभेषु दिशां पीडा ४८ १८ 
कृतज्ञों धार्मिक: शूरो ४९ १६१ क्षीणचन्द्रो यदि भवे- २६ ८ 
कृत्तिकाभृगुनन्दायां ३४ ९ क्षीणे शशिनि लग्नस्थे ४९. १३० 
कृत्वाभ्युदयिक॑ कर्म २६ ५... क्षौरकर्म विधेयं च २७ १० 
कृषियात्राहवाश्वैभ २२ ११५ ख 

कृष्णपक्षे शशी लग्ना ३6 १५ खराब्दे निखिला भूपा ११ ४० 
कृष्णाष्टम्यां चतुर्दश्या 9 ९  खरोष्ट्रोलूककाकाहि ४२ १० 
केतवोडग्नि: सुताश्चाग्नि १० ८ खार्जूरिकसमाडपष्रित्वे ३३ १६ 
केतवो वृक्षसदृशा १० १४ खेटानानीय सिद्धान्ते ९ १२ 
केतुना यदि संयुक्त ३२ ३२६ ग 

केन्द्रत्रिकोणदुश्चिक्य २४ ८ गजड्ज तोयसमं विप्रा ३४ २३ 
केन्रसंस्थ: शुभो हन्ति ३३ ६५ गजाश्वरथवल्मीक ४९ १ 
केन्द्रस्थो गुरुरेकोउपि हे ५५. गजोष्टाकारसदृशी ४५ ८ 


9०१ 


कौबेरे धान्यवृद्धि: स्याद्‌ 
गणितागतकालात्तु 
गण्डदोषगते लग्ने 
गण्डातिगण्डकुलिश- 
गण्डान्तं त्रितयं घोरं 
गण्डान्त: पापषड्वर्गो 
गाणपत्यं च सावित्रे 
गीतनृत्यकलाशिल्प- 
ग्रीष्मे स्वर्णनिभश्चित्र: 
गुणानां सद्जये5प्येको 
गुरुज्षे वा लग्नगते 
गुरुणा श्रेष्ठनृपतिं 
गुरुमानोक्तषष्ट्यब्दफलं 
गुरुलग्ने चतुर्थउर्के 
गुरुवारेडग्निचन्द्रेभा: 
गुरोरधो लघु स्थाप्य 
गुरोरारेन्दुजा मित्रा 
गुरो: संवत्सरे विप्राः 
गुरौ भूगौ वा शाखेशे 
गुरौ भूगौ वा शाखेशे 
गुरो लग्नगते शुक्रे 
गृहमध्ये तण्डुलोपर्ये- 
गृहमारोहयेद्‌ गृध्र 
गृहस्येशानदिग्भागे 
गृहाधारा गृहस्तम्भा: 
गृहारम्भ: सदा कार्यो 
गृहारम्भेषु शेषांशा: 


३३ 
श्५ 
३२ 
३२ 
४५ 
१३ 


३३ 
रे 


११ 
२२ 
३२ 
३८ 
३३ 
११ 
२८ 
२८ 
हर 
३९ 
ढण 
ढण 
३८ 
३८ 
३८ 


४८ 
९2५ 
२3 


२७ 
२९ 
३३ 
११ 


हे 
८६ 


९४ 
८२ 
२१ 
ए४ 


३७ 


रे 


हि 


३२ 


गणयित्वाज्ुलै: खड्ग- 
गोचर वेधजं चाष्ट 
गोधान्यकृषिवाणिज्य- 
गोपानुषसि सब्ध्यायां 
गोव्याप्रमाखुमार्जारं 
गौरीपतिं चन्द्रमौलिं 
ग्रस्तोदयपरो दोषों 
ग्रहणोत्पातनक्षत्र- 
ग्रहणोत्पातभं क्रूरं 


ग्रहाणां जन्मयोगा: स्युः 


ग्रहाणां मध्यमा भुक्ति: 
ग्रहाणां मध्यमा भुक्ति: 
ग्रहासनावलोकाभ्यां 
ग्रहेषु विषमस्थेषु 
ग्रहोदयास्तसमये 

ग्रहो द्वितीयग: शेष- 
ग्रहो5न्यवर्गगो5प्येक: 
ग्रासभेदा दशविधा 

घ 

घटमेषभयोज्ञैयं 
घटार्धवत्ताम्रपात्र 
घुणाक्षरसमा यात्रा 
घोरा ध्वाड्क्षी महोदर्यो 
चर 

चक्रे पूर्वापरार्थेषु 
चण्डीशचण्डायुध॑ 
चतुर्थर्चो5नुष्ठटभ: 


9०२ 


३६ 
३२ 
१४ 
१५ 
३३ 
३६ 
३२ 
३२ 
३२ 
१८ 
११ 


२२ 
२० 
डड॑ 
२२ 
३८ 


१९ 
३३ 
३६ 
९5 


४९ 
३३ 
४९ 


११ 


श्४ 


८ 


श्३े 
8 
२७ 
5323 


१९ 
१४ 


४१ 
२३ 
3. 


। 
३२ 


१२८ 
२४ 


१०२ 


गृहीत्वा गोद्दयं॑ वेद- 
चतुर्थस्थानगा: पापा: 
चतुर्थाष्टद्वादशर्क्षैषु 
चतुर्थी सम्परित्यज्य 
चतुर्थ चोरनाशं च 
चतुर्थेडहनि वा स्पृश्य 
चतुर्दश्यन्तगश्वन्द्र: 
चतुर्द्धरविधानं तु 
चतुर्द्वारसमायुक्‍त॑ 
चतुर्भिव््यवहारोऊत्र 
चतुष्पात्तितिले नागे 
चतुस्त्रिध्यडमप्रिभोक्‍्ताया: 
चतुःशाला चत्ुर्द्धारा 
चत्वारश्रोक्तकालेडपि 
चत्वार: परिवेषस्था 
चन्द्रदोषा लग्नदोषाः 
चन्द्रशुद्धियुते लग्ने 
चन्द्रसौम्येज्यशुक्राणां 
चन्द्रस्य कर्तरी तद्ठ- 
चन्द्रस्य द्वादशावस्था 
चन्द्रस्य बलमाधारम्‌ 
चन्द्र: षष्ठाप्टमगतो 
चन्द्राब्दे निखिला गाव: 
चन्द्रार्कग्रहणं सम्यक्‌ 
चन्द्रे पुच्छे मुखे सूर्ये 
चन्द्रेडप्यनिष्टद: खड्ग- 
चन्द्रेडके वाग्निनक्षत्रे 


रे३े 
रे३े 
श्ड 
२८ 
४८ 


२३ 


४९ 
४९ 
११ 
हु 
३३ 
३८ 
३३ 
४८ 
३३ 
डरे 
श्३े 
३२ 
कर 
३० 
११ 


३६ 


३८ 


१०० 
ड़ 
४३ 
१० 
६२ 
४० 


३६ 
८६ 


हर 
८ 
६२ 
९६ 


३७ 
90 


१३ 
४१ 


३९ 


3९ 


२६ 


१९ 
९:६९ 


चतुर्थव्ययगै: क्षिप्रा- 
चन्द्रे सडग्रहदोषे तु 
चन्द्रे स्वस्थे शुभे केन्द्र 
चन्द्रोदये चन्द्रवारे 
चन्द्रोषपि शुभदो ज्ञेय- 
चरज्रवृष्टिदों भौमो 
चरन्पूर्वात्रये तेषां 
चरलग्ने चरांशे च 
चरवास्तु चरत्येव 
चरस्थिरमृदुक्षिप्रनक्षत्रेषु 
चरस्थिराखिलं कर्म 
चरस्थिराणि कार्याणि 
चरे चरांशके लग्ने 
चलब्रता खला कष्टा 
चापशुड्राटकरथ- 
चित्तदोषानुसारेण 
चित्रमाल्याम्बर धर: 
चित्रवर्ण चित्ररूपं 
चित्रान्नं च सदध्यतन्नं 
चित्रार्धवृष्टि: सस्याद्यै- 
चेत्सूर्यवार: सप्तम्यां 
चैत्रादिवारपो5ब्देशश्व 


चेत्रेउब्दे भूभुजा: स्वस्था: 


चौर्य॑विपुत्रता हानि: 
छ 

छागं गुडं च लवणं 
छिद्राणि मण्डले भानो- 


9०३ 


४0० 
३३ 
३६ 


२२ 
र्ड 


२२ 
३८ 
२६ 
१२ 
१४ 
२२ 
२३ 
४८ 
४५ 
४९ 
४८ 
३६ 
११२ 
१८ 
११२ 


३८ 


१० 


ण्रे 
२६ 


हर 


32. 
४ढण 


१५५ 
१२ 
२२ 
श३ 
२८ 
१७ 
१०४ 
"्ड 
७० 
३२१ 


3६ 


श्३े 


चन्द्रे वर्गोत्तमगते 
छुरिकाबन्धनं यात्रा 
ज 

जनयन्ति सदा त्रासं 
जन्मत्रिपञ्जसप्तक्ष 
जन्मत्रिषश्नसप्ताख्या 
जन्मन्यष्टमलग्नेशे 
जन्मभे जन्मलग्ने वा 
जन्मभे जन्मसमये 
जन्मराशेरुपचये 
जन्मसम्पद्विपत्क्षेम 
जन्मान्त्यनिधनस्थेडपि 
जपादिपूर्वक॑ सम्यक्‌ 
जयप्रदो ब्रणस्त्वग्रे 
जयमड्गलघोषाद्य 
जलदप्रतिम: सौम्ये 
जलयमन्त्रेण तल्‍्लग्नं 
जलसख्ावं चाष्टमिदं 
जितशत्रु: सुखी भोगी 
जितेद्धिय: शुद्धकर्म: 
जीमूतस्येत्यनूवाकान्‌ 
जीवशुक्रकुजज्ञाश्र 
जीवहिंसापर: क्रोधी 
जीवे भूगौ वा शाखेशे 
जीवे भृगौ वा सौम्ये वा 
जीवे मृगपतिस्थे स्यु- 
जीवे5रिमित्रराशिस्थे 


३६ 


४८ 
३३ 
२१ 
३२ 
३७ 
४९ 


२१ 
२८ 
४९ 
३६ 
११ 
४८ 
३३ 
२३८ 
४९ 
॥ 
४९ 
२८ 
४९ 
२८ 
३८ 


३६ 


"६ 
१५ 


८७9 


है. 


१६६ 


४८ 
श्३ 
४३ 
५9 
३१ 
८ १ 
308 


७० 


१७५० 
२० 
२७ 
२४ 


४ 


छिन्नोडपि विष्णुचक्रेण 
ज्येष्ठाजपादाब्जभवा 
ज्येष्ठादिषु नवर््ेषु 
ज्येष्ठान्त्यपादसम्भूतो 
ज्येष्ठामूलभयोरन्त- 
ज्येष्ठेडब्दे धर्ममार्गस्था: 
ज्ञ 

ज्ञातव्यमध्येतव्यं तु 
ज्ञार्यशुक्रार्क्रिभौमेषु 
ज्ञेयानि सहचित्राणि 
त 

तक्षतीनां तरौ दैत्ये 
तच्छायाग्रं॑ यत्र वृत्ते 
तच्छीललब्धिवृत्तिस्तु 
ततस्तस्मै कन्यकायै 
ततस्तस्याज्यभागान्त- 
ततस्ते हुतशेषेण 
ततस्त्वशुभदो राज्ञां 
ततो देवद्विजगु- 

ततो नवांशो बलवान्‌ 
ततो मूत्रपुरीषे तु 
तत्तदिक्तो ( गु)दित 
तत्तन्मन्त्रेण. वा शुक्ल 
तत्पुनर्दहनं कार्य 

तत्र खार्जूरिके चक्रे 
तत्र श्राद्धं सुतैः कार्य 


तत्रोपनीतश्च शिशु: कला 


90४ 


३६ 


३३ 
४९ 


३६ 
५ 


ड८ 
३८ 
३० 
३२१ 
४९ 
४९ 
ड८ 
३५ 
३२ 
४९ 
४७ 
३९ 
३४ 


३४ 
२८ 


११३ 
८२ 
१० 


२१ 
४0 


४ढण 
४९ 
३९ 


१८ 
कर 
श्र 
33] 


3 
; 


ज्येष्त्रयोदशशी शुक्ल- 
तत्संस्कारं लग्नवशा- 
तथा निमित्तशकुनै- 
तथैव कार्त्तिके शुक्ले 
तथैव द्वादशे लग्ने 
तथैवाष्टमराशिश्र 
तदर्को हन्ति दोषौघं 
तददक्षिणायनं॑ मुख्य- 


तद्वर्जितं तन्निेखिलं कार्य 


तद्दोषशमनार्थाय 
तदा करोति भूसूनु- 


तन्मध्यं तिमिना साध्य॑ 


तयोरीशस्य राशौ वा 


तल्लिड्डैर्मन्त्रित: शुद्धैस्‌ 


तस्मान्मुहूत्तों बलवान्‌ 
तस्मात्सडग्ग्रहदोषो5यं 
तस्मात्सम्यग्व्यधार्यो5यं 
तस्मिन्पापांशसंस्थे5पि 
तस्मिन्सडः्ग्रहदोषे5पि 


तस्य विद्या प्रभूता स्याद्‌ 


तानर्कमण्डले दृष्ट्वा 
ताभ्यामुपचये वापि 
ताम्बूलफलपुष्पाद्ै: 
ताराकुनत॑ चलच्छुक्ला 
ताराबले न शीतांशु- 
तासां मनोरथान्कृत्वा 
तिथिन्त्यर्कबूसूनु- 


०84 
२८ 
३० 
४९ 
३२ 
२२ 
३३ 
३४ 
९२३ 
४७ 


३८ 
३६ 


३२ 
३२ 
२३ 
२८ 
३२ 
२८ 


३६ 
३० 
ड८ 
5 
४९ 
र्‌ड 


3६ 


१६ 
६१ 
३ 
ड़ 


२ 


८९ 


१६ 


२९ 
२१ 
१७ 
३८ 
३६ 
२७ 
३२ 
२५ 
१८ 
२७ 


२३ 
३१ 


तत्रोपनीतश्च शिशुर्वेद- 
तिथिवासरधिष्ण्येषु 
तिथिवासरधिष्ण्येषु 
तिथिवासरनक्षत्र- 
तिथे: पद्चदशों भाग: 
तिथ्यर्धनानि सड्क्रान्ति- 
तिन्तिणीकशमीखण्ड- 
तिलमाषत्रीहियवा- 
तिलब्रीहिव्याहुतिभि- 
तिलब्रीहिव्याहतिभि: 
तिलोपरिलिखेच्चक्रं 
तीव्राल्पं याथफलदा 
तुक्गस्थो मित्रराशिस्थ: 
तुलाभाण्डाश्रितं कार्य 
तुलामारोहते जीवे 
तुलामिथुनकन्यांशा 
तुलामृगौ प्रतिपदि 
तुलावृषभयो: शुक्र: 
तृतीये पुनरावृत्य 
तृतीयैकादश्श त्यक्त्वा 
तेजस्वी मतिमान्दान्तो 
तेनयोरनुकूला सा 

ते रक्‍्तनीलपाण्डुर- 
तेषामास्तिक ऋषि- 
तेषु कार्यान्यष्टदल- 
ते षोडशाथवाष्टी वा 
तैजसेषु च वा रात्रि- 


9०५ 


२८ 
२८ 
२३ 
३३ 
शा र्‌ 
१४ 
४९ 
४९ 
४७ 
ढण्‌ 
१४ 
१० 
३२ 
५ 


३२ 
४९ 
३२ 
३६ 
३६ 
४९ 
३६ 
४८ 
४९ 
४९ 
ढण 
४९ 


१८ 
१६ 
३७ 
६८ 
३४ 


१८ 
है 
१६ 
श्४ 
जार 


३७ 


२६ 
८२ 
७२ 
५३ 
९८ 
३२ 

१४३ 
१८ 
२६ 

१२० 
२९ 
१० 
२८ 


तिथिरेकगुणो वारो 

तैले लक्ष्मीर्जले गड़ग 
तोरणध्वजसडम्ग्राम- 
त्यक्त्वा पर्वतिथिं मूल- 
त्वष्ट्वायुसहसाक्ष- 

त्र 


त्रयस्तरिंशिद्राहुसुतास्तामसाख्या: 


त्रयोदश त्रयोदश 
त्रयोदशम स्युर्मिलने 
त्रयोदशी च दशमी 
त्रयोदशशी च धनदा 
त्रयोदश्यां सैन्यरोध: 
त्रिकोणकेन्द्रस्वत््याय- 
त्रिकोणकेन्द्रस्वत््याय- 
त्रिकोणकेन्द्रेषु  त््यायेषु 
त्रिकोणकेन्द्रेष्वेकेन योग: 
त्रिकोणगे शुभे सूर्य 
त्रित्रिवीथ्यात्मका मा- 
त्रिधा शह्डुविभज्या्॑ 
त्रिलाभगाौ सौरिसूर्यों 
त्रिषष्टसु नवर््षेषु 
ज्युत्तरास्त्रीणि पूर्वाश्च 
द्‌ 

दक्ष: सुरूप: सुभगो 
दक्षिणद्वाररहिता 
दण्डनीतिपरा भूपा 
दण्डपाणिं लोहिताक्षं 


२३ 
श्४ 


३६ 
१८ 
२८ 
३४ 
४८ 
२८ 
३७ 
२६ 
३६ 
३६ 


३८ 


१४ 
३३ 


४९ 
३८ 
११ 
३६ 


१६ 
हे 
१० 
४१ 


१७ 
२३ 


११ 
२८ 
४0 


३३ 


३७ 
गज 


"२ 
श्४ 
४० 
६ 


१४१ 
ह््ड 
१७ 
जज 


तैलकार्पासलवण- 
दद्यात्तदोषनाशाय 
दिमध्वाक्षतै: कुम्भास्‌ 
दन्तच्छदे काकपाते 
दन्तधावनतैलस्री - 
दम्पत्योरष्टम॑ लग्नं 
दम्पत्योरष्टम॑ लग्नं 
दम्पत्योरष्टमे लग्ने 
दम्पत्योरायुरारोग्य- 
दशमस्थानगा: क्रूरा: 
दशमैकादशे राशौ 
दशमैकादशे सूर्य 
दशम्यां पुष्यनक्षत्रे 
दखभाद्वितयस्थे5के 
दस्ेन्द्ददितिपुष्येन्द्रभेषु 
दिश्लु सम्भूतगन्धर्व 
दिगीश्वराकृतिं कृत्वा 
दिग्दाहधूम्रबधिर- 
दिग्दाहस्त्वव भूकम्प- 
दिग्दाह: पीतवर्णश्रैत्‌ 
दिग्वर्गाणामियं योनि: 
दिड्य्मध्यं तिमिभि: साध्य॑ 
दिनक्षये व्यतीपाते 
दिनद्वयं चैकदिन- 
दिनादि दश पृथ्वीशो 
दिनेशाधिष्ठिते राशौ 
दिवा मुहूर्तों रुद्राहि- 


9०६ 


३६ 
१४ 
४९ 
डे 
श्र 
३२ 
३३ 
३२ 
३३ 
३३ 
हम 
कर 
३४ 


२७ 
४८ 
३६ 
३३ 


४८ 
३८ 
३८ 
४९ 
४८ 
३६ 
३६ 
१७ 


रे 
3२ 
२० 
२० 
६५ 
३५ 
१० 
३५ 
है. 
८ रे 
१ 


दत्त्वा पुष्पाञ्जलिं कर्ता 
दीर्घकितुर्वष्टिकर: 
दीर्घग्रीवापतिं नील॑ 
दुर्दिनप्रतिसूर्यन्द्र - 
दुर्मत्यब्देखिला लोका 
दुर्मुखाब्दे मधुवृष्टि- 
दुर्मुहूर्ती लग्नगतः 
दुर्मेधावान्दर्शनीय: 
दुष्पुत्रा दुर्भाभा क्लेशी 
दृश्यन्ते विस्फुल्लिज्ञाश्व 
दृष्टप्रातर्जले वृद्धि: 

दूृष्टे स्वजन्मलग्नं 
दृष्टवा प्रयाणसमये 
देवतार्च्चा: प्रनृत्यन्ति 
देवता परमपुरुष: 
देवदैत्यौ च पितरौ 
देवा: कपोत इत्यादि 
देवेन्द्राणि नमस्तुभ्य॑ 
देशहा छत्ररूपस्तु 
दोषदुष्टा निशज्भलाल- 
दोषप्रदा मड़लेषु 
दोषापनुत्तये होम॑ 

दोषाय धनिनां गेहे 
दोषाल्पत्वे गुणाधिक्ये 
चुतिमान्नटनो दाता 
इूनधर्मात्मजस्थेन 

द्वौ शुभौ यदि लग्नस्थौ 


३९ 
१० 
३६ 
३३ 
११ 
१२ 
३३ 
४९ 
२३ 
४६ 
३८ 
३२ 
३६ 
४६ 
४९ 
गम 
ढण 
३१ 


३३ 
३३ 
२३ 
ढण 
२२ 
४९ 
२० 
२६ 


१६ 


3६ 
६३ 


है, 
११२ 
१४७ 


के 


2232. 
९६ 


१०३ 


२१ 
१० 
३२ 
२८ 
२२ 
३८ 
२० 
४५ 

१५१ 


5 


दिवा वा यदि वा रात्रौ 
द्वयो: पराजयो युद्धे 
द्वात्रिंशद्‌ बाह्मयत: पूज्या 
द्वादर्क्षणि मध्यस्थे 
द्वादशांशो द्वादशांश- 
द्वादशीमष्टमीं रिक्ता- 
द्वादशैकादशे धिष्ण्ये 
द्वादश्यू्ें शुक्लपक्षे 
द्वारस्य पश्चिमे याम्ये 
द्विगुणीकृतकल्पाब्दा: 
द्विजगोपशुसस्यानां 
द्वितीयस्था: सूर्यभौम- 
द्वितीये मानुषं कार्य 
द्वितीये वित्तदा: सौम्या: 
द्वित्रिभूमिकवेश्मानं 
द्वित्यड्डायाष्टरि:फस्थै: 
द्विदेवादितिवागीश- 

द्वौ ग्रहौ परिवेषस्थौ 

द्वौ मण्डलश्चवमूनाथं 

ध 

धनधान्याकुला साध्वी 
धनधान्यागमपरा 
धनधान्या सुपुत्राढ्या 
धर्मगे धर्मरहितो 
धर्मारिलग्नगाश्चन्द्र- 
धातुरवरिण्यसूर्यन्दू 
धातुवादाहवचद्यूत- 


90०७9 


ढण 
३६ 
३९ 


३२ 
२६ 


१२ 
३८ 


३३ 
२८ 
४१ 
३८ 
२० 
३८ 
४८ 


४८ 


२३ 
२३ 
२३ 


४0 


३६ 


१४ 


8] 


३ 


२८ 
१८ 


४२ 
33 


८६ 


२६ 
३४ 
३१ 


३४ 
३० 
3 
९९ 
ढण्‌ 


श्३े 


ट्वयोरस्तगयोर्वापि 
धातृज्येष्टादितिस्वाती 
धातृपैतृभयोर्म ध्यगतो 
धातृपैतृभयो: पौन- 
धान्यप्राप्तिरसौभाग्यं 
धान्यं विषभयं सव- 
धान्येक्षुकृषिवाणिज्य- 
धारयित्वा बृहत्कुम्भं 
धारयित्वा सहोमाज्य- 
धार्मिक: प्रियवाक्यार्थ: 
धार्मिको व्यसनी लुब्धो 
धिष्ण्याख्य: सुमुहूर्त- 
धिष्ण्या सुपुच्छातिकृशा- 
धिष्ण्ये चरति सन्त्यत्र 
धिष्ण्ये त्रयोदशे भौमे 
धिष्ण्येषु यत्कुलाख्येषु 
धिष्ण्येषष्टादशे सप्तदशे 
धीमान्भोगी कलभिज्ञ: 
धूमाग्निश्यामरुधिर - 
धूप्र: समुद्धवो यस्यां 
धूम्र: सस्यविनाशाय 
धूर्त: शूर: क्रूरचेष्ट: 
ध्रुव॑ं धनन्‍्यं जय॑ नन्‍्दं 
ध्वज: कार्यो सिंहदिशि 
ध्वजायवृषभाये वा 
ध्वजे शत्रुक्षयो धूम्रे 
ध्वजो धूम्रो5थ सिंहश्व 


३२ 
१४ 


३४ 
३८ 
४२ 
४ 
४९ 
४९ 
४९ 
४९ 
१७ 
४८ 


१८ 


१४ 


४९ 


४८ 
४८ 
४९ 
३८ 
३८ 
३८ 
३५७ 
३८ 


४२ 


४७ 


११३ 

रे 
93 
१६३ 


४९ 
६ 
१७६ 
१६ 
3२ 
६६ 
१४९ 
५८ 
८० 
८७ 


3९ 


धातृचन्द्रादितीज्या- 
न 

नक्षत्रग्रहभेदी चेत्‌ 
नक्षत्रपदसंज्ञा सा 
नक्षत्रसम्भवा दिव्या 
न गुरौ सिंहगे नार्के 


न चलनन्‍्त्यखिला लोका: 


नटाश्वपशुनावोष्ट- 
नन्दनाब्दे सदा पृथ्वी 
ननन्‍्दा तिथि: शुक्रवारे 
नन्दात्वात्प्रतिपत्त्याज्या 
नन्‍्दा भद्रा जया रिकता 
नन्दावर्ताह्ययो योग: 
ननन्‍्दां चतुर्दशी भद्रां 

न नैधनोदये कार्य- 

न मुझ्ति पयोवाहा: 
नलाब्दे मध्यसस्यार्घ- 
नवमस्थानगा: क्रूर: 
नवम्यां न च कुर्वीत 
नवम्यां हरिकीटो द्वौ 
नवसप्ताष्टमर्क्षेषु 
नवान्नप्राशने चौले 
नवांशा न तथा सौम्य- 
न विवाहस्त्वाद्य गर्भ 
नागमैरावतप्रख्य- 
नानागुणमणिद्रात॑ं 
नानावर्णाशवो भानोः 


90०८ 


१७ 


ड८ 
३८ 
१० 
३२ 
११ 
१४ 
११ 
१८ 
३४ 
१२ 
३४ 
३४ 
३८ 
११ 
११ 
३३ 
१२ 
४९ 


२७ 
२८ 
३२ 


३२ 
४८ 


१७9 
६८ 


२० 
३० 
४१ 
कर 
श्र 


१६ 


न 
२८ 
६५ 
४९ 
582 
३ 


३० 


९९ 


९८ 
४३ 


ध्वाड्क्षे5र्धहानि: शस्त्राणां 
नामानि क्रमशो ज्ञेया- 
नाम्ना जयेति सैवेयं 
निखिलग्रहाचारश्व 
निन्दितं वसन॑ दद्या- 
निपतन्ति वराद्वह्नौ 
निमित्तवस्तुनो यत्तु 
निमित्तशकुनादिभ्य: 
नियतानध्यायदिन॑ 
निर्क्रतिर्देवता तस्य 
निऋति: प्रीयतामिति 
निर्घातपातसंज्ञश्व॒ज्ञेय: 
निर्घातो5कंदयेउनिष्ट : 
निर्बीजानां समायोगा 
निविष्टो वणिजे विष्त॒यां 
निशि चन्द्रवती या तु 
निषेको जननं पुंसामरिष्ट 
निस्वं द्वि्ददांदिशे 

निस्व॑ द्विद्ठादशे शेषा 
निस्व॑ स्वस्थेषु पापेषु 
नीचगे तत्तुरीये वा 
नीचगो रिपुराशिस्थ- 
नीचराशिगते चन्द्र 
नीपकारझकुटज- 

नील॑ गोमेददैदूर्य 

नीला श्यामारुणाग्न्य- 
नृपसस्यवणिक्‌वेश्या 


३५ 
कर 
३८ 
रे 
४२ 


४८ 


३६ 
२८ 
४९ 
४९ 
१८ 
४८ 
२३ 
१९ 
833 


३३ 
३८ 
४३ 
३२ 
२० 
३२ 
३८ 
२० 
ड८ 


४८ 


१० 


६७ 


११ 
१३ 
२१ 
६२ 
२८ 

१०४ 

११४ 


४३३ 
११ 
0 


८९ 
४२ 
१२ 
६१ 
१३ 
डेढ़ 
232 
१६ 
१६ 
८ १ 


नामकर्म तथा कार्य 
नृयुग्मतुलाजकुम्भा 
नृयुग्मोकर्किकन्यान्त्य- 


नेत्राग्नयो ३२ व्योमगुणा: 


नेष्ट क्षुतं सर्वदिक्षु 
नेष्टं त्रिषट्‌ शुभदं 
नैऋत्यां दिशि चोराश्व 
नैधनर्षैन्त्यरोहिण्यो 
न्यूनमासस्तुलाषटके 
प 

पक्ष पञ्नदिनं वृद्धो 
पश्चञग्रहा वक्रगास्ते 
पदञ्नत्वक्पल्लवोपेतान्‌ 
पञ्जदिग्दाहदिवसा 
पञ्जञपर्वतिथिं रिक्‍तां 
पद्चनभिश्व चतुभिश्च 
पशञ्ञमस्था: पापखेटा: 
पद्जमे व्याधिदा: क्रूरा: 
पद्जञम्यादिषु शुभदो 
पद्चाड्रदोषगे लग्ने 
पश्चाड्भरशुद्धिंदिवसे 
पश्चाड्भरशुद्धिंदिवसे 
पश्चाड्भरशुद्धिंदिवसे 
पश्चाड्भशुद्धिदिवसे 
पच्चाड्भशुद्धिरहिते 
पश्चाड्भशुद्धि: शुद्धीनां 
पश्ञायन्ति त्रिभि: पक्षै- 


9०९ 


पर 
३३ 
रे 
३२ 
३६ 
१६, 
४८ 
३४ 


३२ 


४९ 
४८ 
२७ 
२४ 
३३ 
४१ 
४८ 
३३ 
२४ 
२७ 
३२१ 
३० 
३२ 
३२ 
४८ 


९१ 
2५ 
छ 
है 
५ 
६८ 


१४ 


४३ 
9०0 


ढडज्‌ 
१० 
३८ 


०८ >0 >> ७०८ “४७ 


२९ 
२८ 


नृपो नृपोपमो वापि 
पश्चेष्टिकयुते लग्ने 
पञ्जेष्टिकं शुभेर्युक्तं 
पट्टबन्धनयानोग्र- 
पण्डितो विबुधानीको 
पतितोल्का मणिनिभा 
पतिपक्षार्चिता कान्‍्ता 
पतिब्रता सुपुत्राढ्यया 
पदिकानां च वर्गोज्यं 
परकार्येषु निरतः 
परचक्राभिगमनं 
परदुःखोपशमना 
परपुरुषरता दुष्ट 
पराभवाब्दे राजानः 
परित: स्वस्वमन्त्रेश्व 
परिविष्टौ सदार्क द्वे 
परिवेषगत: केतु 
परिवेषस्य मध्ये 
पर्यायादृणयेद्‌ भानि 
पलाशाश्रवत्थखदिरास्‌ 
पलाशा श्रवत्थजम्बीर- 
पश्चिमद्वाररहिता 
पश्चिमे पूर्णकुम्भ: 
पश्चेभाश्वाश्मकुवृक्ष- 
पापग्रहलयो नेष्ट- 
पापग्रहा क्षीणचन्द्र- 
पापग्रहे श्षितयुतो 


४९ 
४१ 
३२ 
& 38. 
४९ 
४८ 
२३ 
२३ 
३९ 
४९ 
४८ 
२३ 
२३ 
3 
४९ 


४८ 
४८ 
१९ 
४७ 
४९ 
३८ 
४७ 
४८ 
२३ 
५300 
३६ 


१७१ 


६३ 


१६९ 
8, 
२४ 
२१३ 
१२ 

१७२ 
हे 
२६ 
२३ 
2, 
४१ 
३३ 
३३ 
४१ 
श्३ 
श्३े 
५७ 
६३ 
११ 


३५ 
१६ 
९९ 


पद्माहात्प्रीतिरिशान्यां 
पापग्रहोदयं हित्वा 
पापद्दयमध्यगते लग्ने 
पापयोर्मध्यगश्चन्द्रो 
पापवर्गैं: प्रदुष्टं तल्‍लग्नं 
पापषड्वर्गगे लग्ने 
पापषड्वर्गजो दोषों 
पापान्वित: शशी 
पापाभिनिरत: पाप- 
पापेक्षितयुतास्त्वेते 
पापेक्षितो युतो भौमो 
पारावतं तथा छागं 
पार्थिवाब्देडखिला 
पार्थिवाब्दे तु राजानः 
पालाशो भाग्यभाज्जात: 
पिड़ल: कालयुक्‍्तश्व 
पिड़लाब्दे त्वीतिभीति- 
पिण्डदानं न कर्तव्य- 
पितरस्तेन तुष्यन्ति 
पितरो नित्यतृप्तास्ते 
पितृकर्मण्यमावास्या 
पितृकल्याणयोगो<यं 
पितृद्दयान्त्यमूलार्क- 
पितृभादशधिष्ण्येषु 
पितृमारुतसर्पन्त्य- 
पीडात्युग्रा त्वीतिभीतिर्यद्धे 
पीतपाटलनीलैश्व 


9१० 


४७ 
२२ 
४९ 
४९ 
३२ 
३३ 
३३ 
४९ 
४९ 
४९ 
४९ 
३६ 
११२ 
११ 
१४ 
११ 
११२ 
३४ 
३४ 
३४ 
३४ 
३४ 
३८ 
४३ 
१४ 


४८ 


३० 
१३२ 
१३१ 

पे 


५७ 
१२५ 
१७४ 
श्३५ 
१२४ 
८८ 
२५ 
३४ 
"ड़ 
१२ 
६६ 


१० 
२२ 
२९ 
२१ 
२० 
श्५ 
डढड 
२८ 
५ 


पापग्रहेक्षिते युक्ते 
पीतैर्न॒पात्मज: श्वेतै: 
पुण्यकालं च यो वेत्ति 
पुण्याड्रनानृत्यसुगीतवाद्यै- 
पुण्याहघोषैर्वादित्रै- 
पुत्रपौत्रवती साध्वी 
पुत्रसौभाग्यसंयुक्ता 
पुत्राद्यै: सह भुञ्जीत 
पुनर्वसुद्दये स्वाति- 
पुष्यति वाखिलान्भावान्‌ 
पुष्यद्विदिवा भरणी 
पुंग्रहैर्वीक्षिते युग्म- 
पुंनागाशोकतिलक- 
पुंबर्णती हीनवर्ण: 

पूर्ण: क्षीणोषपि वा चन्द्रो 
पूर्णानन्दाख्ययोस्तिथ्यो: 
पूर्णाहुतिं च जुहुयात्‌ 
पूर्वती नवमे सप्त 
पूर्वयाम्यद्विशाला सा 
पूर्ववच्चिन्तयेद्राज्यं 
पूर्वात्रये च श्रवणत्रये च 
पूर्वादीनि फलान्येता- 
पूर्वाषाढाड़ते भानौ 
पूर्वाहिणे क्षिप्रनक्षत्र- 
पूर्व स्वातित्रये सम्यक्‌ 
पूर्वोक्तलक्षणं यन्त्र 
पूर्वोक्तलक्षणोपेतं 


२३ 


३३ 
३८ 
२३ 
२३ 
४९ 
३३ 
३६ 
४८ 
२३ 
३८ 
३३ 
१९ 
३२ 


जे 
३४. 
४९ 
३४ 
४७ 


38 


३३ 
४९ 


के 
8 


५६ 
श्र 
३३ 
२६ 
3५ 
३३ 
८२ 
४२ 
९४ 
८८ 
४३ 
डढण्‌ 
९९३३ 


3२ 
३० 
३० 
२० 
१३ 


३० 
८७ 


पीताभो व्याधिद: कृष्णो 
पौराणिका रौद्रसिता 
पौषे5ब्दे सुखिनः सर्वे 
पौष्टिक बलमाड़ल्यं 
पौष्णादितित्वाष्ट- 
प्रकृतिर्विकृतिं याति 
प्रचण्डकामापि सती 
प्रजाक्षेम॑ं सस्यवृद्धि- 
प्रजावान्धार्मिको वक्ता 
प्रतिकूलमुखं सद्म- 
प्रतिसूर्य: सूर्यनिभ: 
प्रतिसूर्याश्न॒ सत्ये तु 
प्रतिष्ठोद्ठाहसी मन्त- 
प्रतिष्ठोद्ठाहसी मन्त- 
प्रतिष्ठीद्वाहसीमन्त- 
प्रतिष्ठीद्वाहसीमन्त- 
प्रतीच्यां भोजनगृहं 
प्रबोधे दिवसे विष्णो 
प्रभवो विभव: शुक्ल: 
प्रभूतपयसो गाव: 
प्रभूतवातसौम्यब्दे 
प्रमादीवत्सरे तस्मि- 
प्रमोदाब्दे प्रमोदन्ते 
प्रयोजन ततोद्वाहक्रियाणां 
प्रवालाकरधधात्व- 
प्रवासनष्टाख्यमृता 
प्रवेशवसत्रक्षौरादि- 


3११ 


१७ 


१३ 
१४ 
श््दु 
२३ 


४९ 
३८ 
ड८ 
४६ 
१४ 
१४ 
१४ 
१४ 
३८ 
३२ 
११ 
११ 
११ 
११ 
११ 


श्र 
९३ 
श्४ड 


ण्द 


३५ 
३९ 
शक 


१६४ 
ढ६ 
जज 


१७ 
१९ 


२६ 
७४ 


२४ 
८१ 
६२ 
१९ 
२० 


१८ 


पृथक्‌ पृथक्‌ यथाशकत्या 
प्रवज्यायोगे स्थिरभे 
प्रशस्तं मध्यमं ज्ञेयं 
प्रसर्षिणी सर्पवत्या 
प्रहरार्धप्रमाणास्ते 

प्राक्‌ पश्चात्सूर्यसडसक्रान्ति- 
प्राक्पश्चिमस्थौ शुक्र- 
प्राक्संस्थामग्निकोणा 
प्रागादिका शिरा वाम- 
प्राग्द्वाररहिता स्वस्ति- 
प्राउमुखोदड-मुखो 
प्राच्यामष्टदिनाल्‍लाभं 
प्राच्यां दिशि स्नानगृह- 
प्राच्यां स्वातित्रये शुक्र: 
प्राय: शुभग्रहास्त्वष्ट- 
प्रारम्भलक्षणं पूर्व- 
प्रावड़ती शरदि वा 
प्रासादेषु पुरद्वारे 
प्रीतिख्रिरात्राच्छयनं 

प्रीत्या क्ष्मापालदत्तं 
प्रेतास्त्रो5प्यहिगोमायु- 
प्रेष्यो नटो कलाभिज्ञो 
प्लक्षकर्कन्धुवृक्षौ द्वौ 
प्लक्षौदुम्बरनिम्बाक्ष- 
प्लवड़: कीलक: सौम्य: 
प्लवड्भाब्दे मध्यवृष्टि- 
प्लवाब्दे त्वखिला धात्री 


४९ 
रे 
३२ 
४८ 
श्३ 
३२ 


३६ 
३८ 
३८ 
४९ 
डे 
३८ 
डंडे 
२२ 
४९ 
४८ 
ढण्‌ 
डे 
४२ 
४८ 
४९ 
३८ 
३८ 
११ 
११ 
११ 


५२ 
२७ 
है। 
93 
श्छ 
३० 
१० 
१० 
डेढ़ 
६५ 
१ 
२ 
3३ 
६ 
४२ 
है। 
४२ 
रड 
६ 
के 
है 
१७३ 
९७ 
८८ 
९६ 
५६ 
५० 


प्रवेश श्रीपदं श्रेष्ठ 

फ 

'फलदो यो योगवशा- 
'फलभक्षेक्षुशस्त्रान्न- 
'फलं तदेव सार्पक्षे 
फाल्गुने5ब्दे चौरभीति: 
फाल्गुन्यामुदयं कृत्वा 
ब 
बन्धनोच्चाटनाग्न्यसत्र- 
बन्धुपूज्या पुत्रवती 
बन्धूकपूगपनस- 
बलवदू ग्रहवारेडपि 
बलवान्केन्द्रग: सौम्यो 
बलवान्केन्द्रग: सौम्यो 
बहुपुत्रा गुणवती 
बहुपुत्रा बहुधना 
बहुरागाकुला धात्री 
बहुव्ययकरी सैव 
बहुव्ययपर: क्लेशसह: 
बालक॑ प्राडस्मुखं कृत्वा 
बिलप्रवेशगणित- 

बुध: शुक्रसमीपस्थ: 
बृहद्धान्यदितीन्द्राग्नि- 
बृहस्पता लग्नसंस्थे 
ब्रह्माणं च तथैकद्ठवि- 
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चा 
ब्राह्मणानू भोजयेत्पश्चाद्‌ 


3१२ 


३७ 


३६ 
३६ 
४९ 


सा 
२३ 
३८ 
श्३े 
३३ 
३३ 
२३ 
२३ 


३८ 
४९ 
२६ 
श्४ 


३६ 
३९ 
ढण्‌ 
४९ 


३६ 
९४ 
८ 


१९ 
हक 
१ 
६६ 
ण्द 
३१ 
२० 
३१ 
9०0 
१५०८ 


१८ 
रे 


ब्राह्मणा: श्रोत्रियाश्वाष्टौ 
ब्राह्म॑ दैवं मनोर्मानें 
भ 

भकक्‍त्या समर्चयेद्देवं 
भद्रा अग्नेश्व सूक्‍्तस्य 
भद्रातिथि: शनेवरि 
भद्रासनेभतुरग- 
भयकृत्सर्वजन्तूनां 
भल्लातकीदेवदारु- 
भवन्ति तानि खण्डानि 
भवन्ति शिशिराद्या ये 
भवेत्संवत्सरतनु- 
भाग्यश्रवणहस्ताद्दरा- 
भाग्यार्यमेज्यादितिषु 
भाग्ये पुष्ये समैत्रे च 
भाण्डारकरवीराम्ल- 
भानुष( छ्ला)प्ऋश्षादि- 
भानोरयनसड्न्क्रान्ति- 
भावाब्दे प्रचुरा रोगा 
भुशुण्डीभिण्डिमालासि 
भूपतेर्यस्थ यस्याश्वा- 
भूपाहवमहारोग- 
भूभारखितन्ननागेन््र - 
भुगु: षटको महादोष- 
भित्ति: पक्वेष्टकाभिर्वा- 
भीमगम्भीरशब्द: स्यात्‌ 


४९ 
33 


३५ 
४९ 
१४ 


३६ 


४९ 
३५ 


४९ 
३८ 
१९ 
११ 
९९ 
४९ 
११ 
४८ 
३२ 
३८ 
४८ 


९३ 


९९ 
७० 
९३ 
१५७ 
२० 


९० 
१८ 


३७ 
श्४ 
३९ 
२० 
२३ 


३२ 
६१ 
८ 
६० 
हर 
६ 


ब्राह्मणान्वरयेत्कर्ता 
भोगसौभाग्यसंयुक्ता 

मम 

मघान्तकद्ठिदेवा हि 
मड़लस्थिरवेश्याम्बु- 
मड्जलं॑ शिल्पविद्याश्व 
मड़लाश्रेभसड-्ग्राम- 
मज्जिकां पायसं साज्यं 
मण्डपस्य बहि: कुण्ड- 
मण्डल विलिखेच्छड्डू- 
मणिहेममयं हर्म्य 
मधुपुष्पसुरामांसं 
मधुवृक्ष: पौष्णधिष्ण्या- 
मधुरं कटुकाषाय: 
मध्यमा प्रतिपच्छुक्ले 
मध्यवीथित्रये शुक्र- 
मध्ये नवपदे ब्रह्मा 
मध्ये नवपदं ब्रह्मा 
मनोनिमित्तशकुनैर्लग्नं 
मन्त्र: शत्रुमार्गभाव- 
मन्त्रीजनपदानां च 
मन्त्रेणानेन रेवन्तं 
मन्देन्द्वोनदिने 

मन्मथाब्दे जना: सर्वे 
मरुद्धशजजलाधीश- 
मस्तकोदयराशौ वा 
महागुणगणै: सर्व: 


3१३ 


ढण 
२३ 


१४ 
२२ 
श्र 
२२ 
३६ 
४९ 
३८ 


३८ 
श्४ड 
३८ 
हे 


३९ 
३८ 
३६ 
३६ 
४८ 
४९ 
३६ 
९ 
१५ 
३६ 
३२ 


भोक्‍्ता शूरः: कार्यदक्षो 
महापाताष्टमश्वन्द्र: 
महावैधृतिपाताभ्यां 
महेशाय नमस्तस्मै 
महोल्कापतनं काष्ठ- 
माघफाल्गुनवैशाख- 
माघफाल्गुनवैशाख- 
माघशुक्ले च सप्तम्यां 
माघे पक्षद्वयोमसि 

माघे पद्जदशी कृष्णा 
माघेडब्दे जन्तवः सर्वे 
माड्ल्यकृषिसेवा श्व- 
माड्ुल्यवस्तुधान्यानां 
मानक्रिया मानभेदाश्‌ 
मानस्तोके गणानान्त्वा 
मानिनी श्रीयुता भोगा 
मानी कलासु निपुणा 
माषत्रयत्र्यंशयुतं 
मासदग्धा दिनदग्धा 
मासादीन्दु: शुभो यस्य 
मासाद्यदिवसं रिक्‍ता 
मासाद्यदिवसं रिक्ता 
मासि भाद्रपदे कृष्ण 
मासि भाद्रपदे शुक्ले 
मासीषे शुक्लदशमी 
मासे चतुर्थ षष्ठे वा 
मासौ न्यूनाधिकौ क्रान्तौ 


४९ 
रा 
३२ 


४६ 
२३८ 
४१ 
४९ 
४९ 
१२ 


रे 
३६ 


डे 
२३ 
२३ 
३३ 
४९ 
3 
४१ 
३१ 
४९ 
४९ 
३६ 
२४ 


१७ 


३३ 
७४ 


५८ 
६२ 
६० 


महादोषान्परित्यज्य 
मित्रभात्त्रितयस्थेडर्के 
मित्रराशिगते जीवे 
मित्र॑ मानसपद्माख्य- 
मित्रेन्द्राग्निधनाधीश - 
मित्रेन्द्राद्रोदिति- 

मिश्र॑ वहिद्विदैवत्य- 
मुखे पञ्च गले त्वेका 
मुख्य करग्रहं 

मुख्य तदभिजिल्लग्नं 
मुण्डनं द्वितयं नैव 
मुह॒र्महर्जायते ये 
मुहूर्तलग्नषड्वर्ग- 
मुहूर्तोपग्रह: सूर्य: 
मूर्तिव्यापारशत्रुस्थै: 
मूलजा श्वशुरं हन्ति 
मूलं प्रजामीत्यष्ट- 
मूलं॑ प्रजामीति मन्त्रस्य 
मूलाद्यपादजौ हन्ति 
मूलाय स्वाहा प्रजापतये 
मूलाहिर्बुध्न्यवरुण- 
मूलेन्द्राहित्रिपूर्वा ग्नि- 
मृग: पितृगणाधीश- 
मृगादिराशिषट्क 
मृगी शुनी कपि- 
मृतप्रजा परप्रेष्या 
मृत्पूरितेषु पात्रेषु 


9१४ 


२८ 


२८ 
१८ 


१४ 
श्ड 
श्द् 
३२ 
३३ 
३३ 
४८ 


३३ 


३६ 
३३ 
४९ 
४९ 
४९ 
४९ 
४८ 
४१ 
३९ 
8 
३३ 
२३ 
के 


३१ 
१९ 
३९ 
82 
१३ 
१) 
३३ 


१०४ 
१०८ 
२७ 
६१ 
१४ 
३९ 
१११ 
१०६ 
१०५ 


८9 
८२ 
१० 


माहेन्द्रमण्डलं चैतत्‌ 
मृत्युरापत्पुत्रहानि: 
मृत्युरूपं ततो दद्या- 
मृत्यु: सप्ताद्यान्त्येषु 
मृदुवृन्द॑ त्वष्टमित्र- 
मृदुस्थिरक्षिप्रभेषु 
मृदुस्थिरक्षिप्रभेषु 
मृद्रैणवानि चापं॑ च 
मेघेर्विद्धों नृषवर्धं 
मेधावी तस्करोत्साही 
मेषस्थिते देवपूज्ये 
मैत्रे विष्णुत्रये हस्ते 
मोषुणश्रेति मन्त्रेण 
मौञ्जीविवाहयात्रासु 
य 

यत इन्द्र स्वस्तिदा 
यतस्तु दुर्लभं तत्र 
यतस्त्वमृतरश्मित्वा- 
यतो वर्षेण तत्रैका 
यत्कृतं मड्गलं तत्र 
यत्कृतं शनिसंयुकते 
यत्तस्माद्‌ धनमृणायर्क्ष 
यत्रेकादशग: सूर्य 
यत्रैकादशगे चन्द्र 
यत्रैकादशगे सूर्ये- 
यथा वित्तानुसारेण 
यथोदितानि कर्माणि 


ड८ 
३६ 
४७ 
२० 
१४ 
१४ 
३८ 
२९ 


४९ 


२८ 
४९ 
रे 


५ 
२८ 
३२ 
३३ 
३२ 
३८ 
३८ 
२८ 
३८ 
३३ 
४९ 
२२ 


८४ 


१२ 
१७ 


३४ 
३७ 
डे 


२३ 
१५०३ 
२० 
९९ 
९६ 


श्३े 
१७ 
१० 
१०६ 
३१ 
२२ 
३८ 
४१ 
२९ 
६२ 
८८ 
१४ 


मृत्युमावाहयेत्तेषु 

यदा कृष्णत्रयोदश्यां 
यदा प्रत्यग्गतो मेघो 
यदा भवति तीश्ष्णांशो: 
यदा यात्रा लग्नगते 
यदा सौरेण संयुक्त: 
यदि चन्द्रों लग्नगत- 
यहिगभ्युदितो भौम- 
यद्यर्केन्दुं संस्पृशति 
यमघण्टां तोक्ष्यषु 
यमो<र्कमर्कवारेडपि 
यवगोधूमशालीक्षु- 
यशस्करी सप्तमी तु 
यस्तिथिर्यस्य देवस्य 
यस्मिन्नब्दे शशाड्रज्ञः 
यस्मिन्नभ्युदितो 
यस्मिन्मासे5र्कसड्कक्रान्ति- 
यस्य ग्रहस्य वारेडपि 
यस्य जन्मनि तुड्स्था: 
यस्य जन्मनि धिष्ण्येषु 
यस्य राशेग्रहा: पद्चञ 
यस्याग्न्याधानलग्नात्तु 
यस्याभिषेकलग्नस्थ- 
यस्यैवाधानलग्नस्थे 
यात्राप्रतिष्ठासीमन्त- 
यात्राप्रतिष्ठासी मन्त- 
यात्रावस्त्रोपनायनं 


3१२५ 


४७ 
8 
ड़ 
४८ 
३६ 
३२ 
३० 


४८ 
४५९ 
१८ 
2 
३४ 
४२ 


22 


श्३े 
४९ 
४९ 
३२ 
४३ 


४३ 
१४ 
१४ 


१४ 


१० 
३१ 
११ 
५८ 
४८ 


३५ 


१:३२ 
3२ 
रु 
८ रे 
१९ 


८७ 


१९ 
१४० 
१२३ 

२२ 


श्३े 


श 


२४ 


32१ 


यदा कन्यागते जीवे 
यात्रोपनयनोद्वाह- 
यात्रोपनायनोद्वाह- 
यादृशेनेन्दुना भानो: 
यानोपनयनोद्वाह- 
यामक्रमेण भूकम्पो 
यामस्तमास्तिथिं प्राप्य 
याम्यगोउनिष्टफलदो भेदे 
याम्यदिग्गमनं त्यक्त्वा 
याम्येष्टाहादिष्टिसिद्धि- 
याम्ये सेनापतिं हन्ति 
या या: सन्निहिता नाड्य: 
यायी चन्द्रोरविथायी 
यायी विरुद्धशकुन- 

या वेण्यालड्डयोर्मध्ये 
यियासतो वामभागे 
युगस्य पद्ञ वर्षेशा 
युग्मराश्यंशकगतौ 
युग्मराश्यंशगे लग्ने 
युद्धाय शशरक्ताभो 

ये वक्रिणो ग्रहास्तेषां 
योगस्य योगे5प्येकस्मिन्‌ 
योगे तु गमनं क्षेम 
योगेशा: क्रमश: कालविष्णु- 
योगोउन्तिको गतिः 

यो वासराधिपस्त्वाद्य 

र 


श्४ढ 
१९ 
९३ 
१२ 
४८ 


शक 


३६ 
४७ 
ड८ 
१९ 
३६ 
३६ 
४९ 
३६ 
११ 
३० 
३० 


४८ 
रु 
३६ 
8, 


श्३े 


ता 
9 


२४ 
श्३े 
3९ 
३३ 
१३ 
३४ 


४८ 
8 
र्‌ड 
९७ 


८६ 
२ 
श्३ 
३० 
३६ 
१० 
३८ 


१० 
१८ 


यात्रोपनयनक्षौर- 
रक्ष:संज्ञो दन्‍्दशूको 


रक्षो धाता तथा सौम्य: 


रजकान्‌ मृगिणीमांसं 
रजोपकरणाकारै- 
रणकृद्धूमिजो जीव: 
रणदारुणशस्त्राग्नि- 
रलधान्यस्वर्णयुता: 
रपुगणश्च पुत्रश्च 

रम्यं गृहं विशेत्कर्ता 
रम्यैरेकोनपञ्चाशदध्यायै: 
रविकाव्यारराह्नकि- 
रविवारक्रमादेते 

रवि: सत्यो भरृशाकाशौ 
रवि: स्थिरश्चरश्चन्द्र: 
रवी्द्रोर्ग्रहण॑ सम्यक्‌ 
रवे: समो ज्ञो मित्राणि 
रवौ पापाचिते ग्रस्ते 
राक्षसाख्यश्वरस्थै- 
राक्षसाब्देटखिला लोका 
राक्षसाम्बू. ब्राह्मपित्र्य 
राक्षसो युद्धहरणे 
राजयोगैररीन्‌ जेतुं 
राजहन्त्री तन्तुवृत्ता 
राजान्तकृद्ठक्षशैलप्रासादेषु 
राजाहवमनर्घत्वमवृष्टि- 
राज्यनाशकरो हन्ति 


3१६ 


१४ 
१६ 
१७ 
३६ 


४८ 
१४ 
३८ 
४९ 
३७ 
४९ 
३६ 
१८ 
३९ 
१३ 


३३ 
४९ 
१८ 
8 
१५७ 
३३ 
३६ 
४८ 


१० 


४८ 


० 
६८ 
के 
३२ 
शक 
डे 


की 


१७७ 


११ 
१५७ 


हर 
१३३ 
१६ 
६्ढड 


१५०१ 
५९ 
२० 
१६ 


८६ 


रक्ताक्षीवत्सरे भूपा 
रात्राविद्धधनु: शुक्ल- 
रात्रो सडक्रमणे 
राशिकूटं चाष्टविधं 
राशिशीलं दृष्टिफलं 
राशौ तृतीये लग्नस्थे 
राश्यंशो मित्रसौम्येन 
राहुधिष्ण्यात्समार भ्य 
राहौ रन्ध्राहयो दोष: 
रिक्ताममां तिथि त्यक्त्वा 
रिष्टधर्मात्मजस्थाना- 
रिःफाम्बुत्रिदशाष्टस्थै- 
रुधिरोद्वारिशरदि प्रभूता: 
रूपवान्धनवान्भोगी 
रेखास्तिस्नो विरच्याशु 
रेवतीदसनैकऋत्य- 
रेवतीसंयुते सूर्य 
रेवन्तपूजामन्त्रेण 
रेवन्तपूजामाचार्य : 
रोगिणी रविवारे तु 
रोमश: पौलिशश्चैव 
रोहिणीद्वितयस्थे5र्के 
रोहिणो बलसंज्ञश् 
रौद्रनक्षत्रगे सूर्य यदि 
रौद्राब्दे नृपसंक्षोभ- 
ल 

लग्नगस्थोच्चग: शुक्रो 


६ 
४८ 
९९ 
३३ 


३६ 
३२ 
श्४ढ 
२८ 
४३ 
२० 
२० 
११ 
४९ 
३३ 


४९ 


४९ 


२३ 


१७ 


११ 


३६ 


जे 
४९ 
१६ 
३ 
१३ 
श्७छ 
६६ 
४२ 


३७ 


3२ 
१६५ 
3९ 


हक 
ड४६ 
ड़ 


० 0 (७- <«ए <&7 


६९ 


४३३ 


राज्ञाभिषेकमाड्ल्यं 
लग्नगे सप्तमे सौरि: 
लग्नधर्मगते सौम्य 
लग्नपच्चाड्भवशतो 
लग्नसप्तमगौ पापौ 
लग्नसंस्थे बुधे केन्द्र 
लग्नस्थाश्वन्द्रशुक्रा भ्यां 
लग्नस्था: सूर्यचन्द्रा 
लग्नस्थे चापगे जीवे 
लग्नस्थो भार्गवो5प्येको 
लग्नं कोटिगुणोपेत 
लग्नात्षष्ठगते शुक्रे 
लग्नात्पष्ठाप्टरे:फस्थै 
लग्नादष्टमगे भौमे 
लग्नादष्टमगे भौमे 
लग्नाइश्विक्यपुत्रास्त- 
लग्नाहु:स्थानगव्योम- 
लग्नाद्या राशय: स- 
लग्ने3थ राशय: सर्वा: 
लत्तोपग्रहचण्डीश- 
लत्तोपग्रहचण्डीशा 
लब्ध्वा तेभ्य: स्वस्तिवाक्यं 
ललाटगो वायुदिशि 
लाभग:ः कुड्यगो गात्र- 
लाभस्थानगता: सर्वे 
लोकानां भयदो ग्रीष्मे 
लौहाश्मवृक्षशय्यादि- 


9१७ 


श्३ 
३६ 
हर 
२३ 
४९ 
ही 
३० 
३३ 
४३३ 
३३ 
३२ 
३३ 
३३ 
३२ 
३३ 
३० 
३३ 
३२ 
२८ 
३३ 
३३ 
४९ 
३६ 
डे 


३३ 


रे 


शक 
3 


१२९ 
३१ 
११ 
४१ 
१३ 
्‌ढं 
७२ 


६२ 


१० 
६० 
32 
९ 
६९ 
९5९ 
२३ 
१६ 
२३ 
25 
२८ 


लग्नगे नवमे राशा 
वक्रग: खचरो यस्य 
कक्राक्रौज्यज्ञशुक्राणां 
वक्रावक्रगयोरल॑ग्नाद्‌ 
वक्ष्येडह॑ कश्यपत्रह्मा 
वचांसि शुण्वन्मड्गल- 
वज्नरमौक्तिककुन्देन्दु- 
वयश्वत्थकपित्थाख्या 
वत्सरे कालयुक्‍क्ताख्ये 
वदन्ति शौनकादयः 
वमन्त्याग्निं तथा धूम॑ 
वरलब्धिरपि स्त्रीणां 
वर्गोत्तमगते लग्ने 
वर्गोत्तमगते सूर्य 
वर्तुला जलशैलाभा 
वर्धमानस्वस्तिकेन 


वर्धमानोषपि वा चन्द्र: 


वर्षाप्रश्नो विधुस्तोय- 
वसन्ति देवा: कोणेषु 
वसुधिष्ण्याच्छमीवृक्ष: 
वसुवायुभनैऋत्य- 
वसूत्तरार्धत: पश्ञ 
वस्त्रादीन्‌ सचलिते 
वस््रोपनयनोद्वाह- 
वस््रोपनयनोद्वाह- 
वस्वग्नीन्द्वीज्यनैऋत्य- 
वस्वीश्वरा हरिरवौ 


३६ 
३६ 
३२ 
३२ 


४९ 


३८ 
११ 
३३ 
४६ 
३० 
३३ 
३६ 
१० 
४२ 


डड 
४२ 
१४ 
१४ 
३६ 
३६ 
१४ 
१४ 
१४ 
१२ 


१४ 
१५९ 
५६ 
३९ 
१८ 
१० 
१४ 
८९ 
६७ 

१०९ 


व 
वाणिज्यवसत्राभरण- 
वाणिज्यं कृषिशिल्पाद् 
वापीकूपतडागादि- 
वापीकूपतडागादि- 
वामवेधविधानेन 
वायव्यधातृपुष्याग्नि- 
वायवब्ये प्रीतिरष्टाहात्‌ 
वायुनाभिहतो वायु- 
वायुं कृष्णमृगासीन- 
वारदोषगते लग्ने 
वारदोषेण दुष्ट तल्लग्नं 
वारप्रवृत्ति: सर्वेषां 
वारुणं कालिकानाथ- 
वास्तुपुरुष नमस्तेअस्तु 
वास्तुपूजाक्रम॑ वश्ष्ये 
वास्तुपूजामकृत्वा यः 
वास्तूपनयनोद्वाह- 
वास्तूपनयोद्वाह- 
वास्त्वायामदल॑ नाभि- 


विकार्यब्देडखिला लोका: 


विक्रमाब्दे धराधीशा 
विचरन्सार्पनक्षत्रा- 
विजय॑ मागध॑ शूर- 
विजयाब्दे तु राजानः 
विज्ञेयं बिम्बमध्यं 
विज्ञेयाश्रैकविंशर्क्षा - 


७१८ 


१४ 
२२ 
१४ 
२२ 
२० 


डे 
४८ 
३६ 
३३ 
३२ 
श्३े 
३६ 
३९ 
३९ 
३९ 
हे 
३८ 
शु 
५2 


३८ 
११ 
१९ 
१८ 


२० 
१२ 
२८ 


१० 


५९ 
७८ 
ज 
4 
34 
७७ 
१७ 


२० 
श्द् 
११ 
४८ 
४८ 
२९ 


८ २ 
४२ 


१७ 


वहिप्रदो जलचरो- 
विताननानाविधतोरणाद्यै- 
वित्तानुसारतो वाइ॒पि 
विद्धेडपि विषयं 
विद्यमाने बले कार्य 
विद्यागृहं जलाधीश- 
विन्ध्यगोदावरीमध्ये 
विपरीतोदितस्तेषा- 
विपुलो विमल: पद्म- 
विप्रभूधिपयोर्व॑द्धिहीनि 
विप्रभूषाञ्ञयोद्वाहे 
विप्राणां शह्ढुमानं तु 
विप्रानुपूर्वत: कार्य 
विबुधेद्विनवान्त्येषु 
विमानकनकच्छत्र- 
वियद्बाणा ५० वेददस्रा 
विरोधकृद्वत्सरे तु 
विरोधीवत्सरे लोका: 
विलम्बीवत्सरे भूपाः 
विलासिनीसहस्रेण 
विवाहकृषिवाणिज्य- 
विवाहाहववाणिज्य- 
विवाहोक्तेषु मार्गेषु 
विवाहो जन्मतः स्त्रीणां 
विवैरिणो धनाधीशा- 
विशिष्टे यदि भे 
विश्वभादृक्षषड्के5 के 


३३ 
ढण 
३६ 
३२ 
३८ 
४९ 


२७ 
३८ 
२८ 
२० 
४९ 


5 
११ 
न 
३१ 
१२ 
१४ 
३५ 
३२ 


३३ 


३९ 
२३ 
१०० 
१४ 
39६ 
६९ 


१४ 
१३ 
१२ 
४९ 


६७ 
3६ 
६० 
३८ 
9 


१४ 


२३ 


हर 
हो 
श्४ 


विज्ञेयौ वासरौ तत्र 
विषनाडीभवो दोषो 
विषाग्न्यस्रसड्ग्राम- 
विष्णुगौर्यों गणाधीश- 
विस्ताराद्‌ द्विगुणोत्सेध॑ 
विस्तारोच्छितस्तस्य 
वृद्धि: शुक्ले यवाकारे 
वृषराशिगते जीवे 
वृषाब्दे निखिला क्ष्मेशा 
वेदचन्द्रा १४ स्तर्कबाणा- 
वेदाक्षिबाणा ४॥२॥५ 
वेदाक्षिश्व॒ खरामा: 
वेलाहीने गर्भभय- 
वैदेहादीनि नामानि 
वैधृतौ व्यतीपाते च 
वैनाशिकादि ऋक्षेषु 
वैशाखे5ब्दे तु राजानो 
वैश्यानां द्वादशोन्येषां 
वैश्वदेवाद्‌ भृगुसुते 
वंशगुल्मलताकारा- 
व्यञ्ञनोपानहच्छत्र- 
व्यत्ययादागतं लब्ध- 
व्ययस्थानगता: क्रूरा: 
व्ययस्थानगता: सर्वे 
व्ययाब्दे नेखिला भूषा 
व्यकरिवारे पूर्वाहिणे 
व्यार्किभि: खच्रैरन्त्य- 


3१९ 


२८ 
३३ 
श्४ 
8 
३८ 
३८ 


3 
३२ 
श्३े 
३२ 


३८ 
२३ 
२८ 


३८ 
१८ 
४८ 
४९ 
३८ 
३३ 
४१ 
११ 
३७ 
२० 


विषनाडीदोषदुष्ट॑ लग्नं 
व्याधियोनि: पितृगृहे 
ब्रतबन्धनलग्नात्तु 
व्रतबन्धोत्सवोद्ठाह- 
ब्रती शिशु: कलाभिज्ञो 
श 
श्डुचक्राम्बुजच्छत्र- 
शट्डमुक्ताब्नरजत- 
शह्डुयोगे पितुंश्चापि 
शतच्छिद्रं बृहत्कुम्भं 
शतद्ठयं च दण्डानं 
शतौषधीमूलशड्डु- 
शत्रुगास्तत्प्रदा: सौम्या: 
शत्रुत्व॑ वर्जयेल्लोके 
शत्रुनीचगते जीवे शुक्रे 
शत्रुभ्यो भयदा राज्ञा 
शनेर्गुरु: समो मित्रे 
शनैश्वरार्कभौमेषु 
शनैश्वरो यदि भवे 
शरीरे क्रूरखेटेन 
शशिवन्मृत्युदा: सौम्या 
शशीज्यसितसौम्येषु 
शस्त्रानावृष्टिभयद: 
शर्त्रासत्रध्वजवृक्षेभ- 
शस्त्राख्नमखिलं तद्ठत्‌ 
शार्वरीवत्सरे पूर्णा धरा 
शास्त्रोक्तवारधिष्ण्येषु 


४२ 
१३ 
३४ 
४९ 
३६ 
४९ 
४१ 
३३ 
३८ 
४६ 
३३ 
४९ 
२६ 


४९ 
ढ ३ 


१० 
३५ 
६ 
जे 


८ १ 


३५ 
६३ 
२३ 


१७ 
९५ 
८२ 
८९ 
११ 
८५ 
२ड 


९७ 
१३४ 


१९ 
5 
१० 
१० 


४९ 


व्याघाते नवमाने तु 
शिरीषलोप्रपनस- 
शिल्पकार्यरता क्रोधी 
शिल्पमौज्जीप्रतिष्ठाश्र 
शिवस्थापनलोहाश्म- 
शिवा बलाका कुकुर- 
शुक्रस्याग्रे सरे खेटे 
शुक्रात्सप्तमगश्न्द्र: 
शुक्रेज्ययोर्नास्तगयोर्न 
शुक्लपक्षे क्षपाजन्म- 
शुक्लपक्षेउपि पूर्वा- 
शुक्लमाल्याम्बरधर: 


शुक्लाब्दे निखिला लोका: 


शुक्ला रकता हन्ति पीता 
शुभकृद्व॒त्सरे पृथ्वी 
शुभग्रहांशके लग्ने 
शुभग्रहे लग्नसंस्थे 
शुभग्रहैसत्रिभिर्युक्तं 
शुभदो यदि शीतांशु- 
शुभद्वये त्रये वापि 
शुभलग्ने शुभांशे च 
शुभलग्ने शुभांशे च 
शुभलग्ने शुभांशे च 
शुभ: शशी शुक्‍्लपक्षे 
शुभाशुभस्य जगताम्‌ 
शुभार्त्रिकोणकेन्द्रस्था: 
शुभेक्षितो नेष्टफल: 


9२० 


श्ण 
४९ 
२३ 
कह 
१ र 
३६ 


डड 
३७ 
४९ 
३५ 
४९ 
११ 
४८ 
११ 
२२ 
३६ 
३२ 
२२ 
३८ 
२५ 
२६ 


९ 


३६ 
२० 


कै 
श्३े 
३२ 


१२ 
८७ 
2. 


१३९ 


र्ढ 
१८ 
श्४ 
५१२ 
र्ढ 
७० 
६९ 
४0 


शिथिलीजननं मध्ये 
शुभे वर्गोत्तमगते 

शुभे स्वक्षेत्रगे चन्द्र 
शुभे स्वमित्रराशिस्थे 
शुभो बली त्रिकोणस्थो 
शूरसुस्थिरधीर्मानी 

शूर: स्थूलहनु: कोपी 
शूलाष्टमे तु नवमो 
शुड्भाररत्नपुण्यस्त्री 
शुण्वन्‌ हरिकथालापं॑ 
शेषग्रहाणां वारांशा: 
शेषा: कुलाकुलास्तारा- 
शैलाक्षश्रुत॒य: सूर्ये 
शोभकृद्धत्सरे धात्री 
शोष: पापश्च रोगश्व 
श्रवणे ह्युदितो भौम: 
श्रावणे च द्वितीया तु 
श्रावणे5ब्दे धरा भाति 
श्रावणे मास्यमावास्या 
श्रीकण्टचतपाम्बष्ट- 
श्रीप्रदो विषमाय: स्या- 
श्रीमुखाब्देडखिला धात्री 
श्रीर्वह्निबन्धुनाशश्व 
श्रीवत्सनामा योगोजयं 
श्रीसंयुता गुरोवरि 
श्रुतिस्मृतिपुराणादि- 
श्रेष्ठा: प्रीति: स्वस्वगणे 


४७ 
३६ 
३६ 
३६ 
३३ 
४९ 
४९ 
१८ 
३६ 
४९ 
३८ 
१४ 
३२ 
११ 
३९ 


४९ 


१२ 
४९ 
३८ 
5 
डे 
३४ 
२३ 
रे 
३३ 


के 
णर 
५७ 
पर 
१४४ 


१ 


९७ 
५९ 
४३३ 
४८ 
८७ 
रे 


99 
१२ 
३० 
१६ 
ह0 
२२ 


९ 
१४ 


२८ 
9७ 


शुभे दिग्राशिगे लग्ने 
श्वशुरं हन्त्यवश्यं हि 
ष 

षट्सप्ताष्टान्त्यशुद्धे च 
षडशीतिमुखं ज्ञेयं 
षड़्भिमसिैश्र भूकम्पो 
षड़्वर्गशुभज: श्रेष्ठ: 
षड्वर्ग शोधयेत्तस्मिं 
पष्ठान्त्यष्टमगे चन्द्रे 
पष्टाप्टरि:फग श्वन्द्र 
पष्ठटिघ्न॑ चन्द्रनक्षत्र 
पष्ठयां तैलस्तथाष्टम्यां 
पषष्ठेडष्टमे दिने वापि 
षोडशेउर्क्षेकथ वा 

स 

सक्रूरे क्रूरवर्गस्थे 
सडक्रान्तय: स्युर्मेषाद्या 
सडतक्रान्तिदोषगं लग्नं 


सचन्द्रा: कर्मगा: सौम्या: 


सद्जरत्नर्यमाग्नेय- 
सतमस्क॑ पर्वविना 
सत्कत्स्नभं शुभे्विद्धि 
सत्र्यंशभा पात्रकृता 
सदा दोौर्भाग्यदशन्द्रो 
सदैव वृष्टिदं पश्चा- 
सनग्नमुण्डैर्दूप्टै- 
सन्धिश्च विग्रहो यान- 


3२१ 


३६ 
३३ 


९ 
१९ 
४८ 
३२ 
३८ 
ड० 
४९ 
है 
१२ 
३३ 


रे 


३३ 
४१ 


३२ 
३३ 
३२ 
४८ 
३६ 
४९ 


४९ 
११० 


३४ 
१४ 
८७ 
५७ 
११ 
१२ 

१२१ 


शेर 
११४ 


श्रोत्रयाय विशिष्टाय 
सपिण्डीकरणं कार्य 
सप्तमस्थानगा: सर्वे 
सप्तम्यादिदिनेष्वेषु 
सभां प्रविश्य राज्यस्य 
समन्त्रेण समभ्यर्च्य 
सममेको वक्रगतो 
समाड्गप्रिजेन दोषेण 
समौ कुजस्य शाक्ाक्री 
सम्पत्पुत्रक्षयस्तस्य 
सम्पूर्णावृष्टिदस्तत्र 
सम्भूतो5दितिभाद्वंशः 
सम्मुखे5स्तड्ते शुक्रे 
सर्जवृक्षो मूलभाच्च 
सर्वग्रस्ता चन्द्रसूयौ 
सर्वग्रासे तु सप्ताह- 
सर्वजित्सर्वधारी च विरोधी 
सर्वजिद्वत्सरे सर्वे 
सर्वत्र मेखलाकुण्डं 
सर्वधारीसमे भूपा 
सर्वलक्षणसंयुक्‍तां 
सर्वसस्ययुता धात्री 
सर्वसौम्यग्रहोपेत॑ 
सर्वसौम्यग्रहोपेत॑ 

सर्वे ग्रहास्तृतीयस्था: 
स लोकपालरेवन्त- 
सस्यवृद्धिर्भवेत्तत्र 


४९ 
३४ 
३३ 
३४ 
४९ 
२९ 


३२ 
३३ 


हर 
डड॑ 


१४ 
३६ 
श्४ 


३२ 


११ 
४ढण 
११ 
३१ 
रे 
३२ 
३२ 
३३ 
४९ 
शा 


११६ 


४७ 
रेड 
२५ 
१० 
१३ 
८९ 
९३ 
२४ 


ण्रे 


५६ 
१० 
१२ 


३६ 


३७ 


3१२ 
४९ 
५० 
४३ 
३४ 


सन्ध्यायां चन्द्रहोराद्यै- 
सहमड्लघोषाद्यै- 
सहवृद्धद्विजगणो 
साज्यान्नं तिलपिष्टान्नं 
साधयेदेव वा कालं॑ 
साधारणं च मासेषु 
साधारणाब्दे वृष्टयघ- 
साध्यवर्ग पुर: स्थाप्य 
सामभेदौ दानदण्डौ 
साय॑ सन्ध्यादिक॑ कृत्वा 
सार्पेन्द्रपौष्णधिष्ण्यानां 
सावित्र्यसौम्यनैर्ऋ्रत्य- 
सा विद्या तस्य निःसीमा 
सितरक्तपीतकृष्णं 
सितवैराजविजय- 
सितारक्तौ पीतकृष्ण- 
सितेन रजसा छतल्ना 
सिते पक्षेउ्प्याश्चयुजे 
सिते लग्नगते सूर्ये 
सिद्धार्थवत्सरे भूपा: 
सिंहकर्कटयोश्वाप- 
सिंहे भिन्ने कुतो वृष्टि- 
सिंहशार्दूलवाराह- 
सिंहस्थे भास्करे चन्द्र 
सिंहस्योर्क: कर्कटस्य 
सुकलत्र: कामचार: 

सुतं सुतार्थ नान्यक्ष॑ 


3२२ 


४९ 
२९ 
३१ 
३६ 
३३ 
२८ 
११ 
३८ 
४९ 
४९ 
३२ 
४९ 


४८ 


१७ 


४८ 
४९ 
३६ 
११ 
३२ 
डंडे 
९5 
४९ 
३२ 
४९ 
३३ 


१५१५० 
२६ 
ण्रे 
१२ 
२४ 
3१ 
७८ 
४२ 
६८ 
४६ 


५७ 
8 
१६० 
228 


सस्येशानां फलं त्वेवं 
सुभानुवत्सरे भूमौ 
सुभोजनं राजपूजा 
सुरस्थापनमुद्ठाहं 
सुरूपा सुभगा मानी 
सुश्रीयुतं नामपूर्व 
सुहृत्त्रिकोणस्वक्षेत्र- 
सूक्ष्मा बुधात्मजा: शुक्ला 
सूर्यपुत्र नमस्ते5स्तु 
सूर्यपुत्र हयारूढं 
सूर्यभात्सार्पपितन्र्यर्क्ष- 
सूर्यश्चतुर्थभवन- 
सूर्यस्य राशितस्तस्माद्‌ 
सूर्य: पितामहो व्यासो 
सूर्यादीनां च सन्तुष्टगै 
सूर्यन्दुकुजराह्ार्कि- 
सूर्येब्दे प्रचुरा रोगा 
सूर्य स्वात्यर्क्षसम्प्राप्ते 
सूर्योदये प्राक्सन्ध्यायां 
सूर्यो रक्त: शशीगौरों 
सेतुबन्ध: शिशुकृत: 
सेतौ देवालये विद्याद्‌ 
सेवाभूषणगोवास्तु- 
सौम्यमार्गगतो भानां 
सौम्यर्कजे लग्नसंस्थे 
सौम्यवर्षे त्वनावृष्टि: 
सौम्यवीथित्रये शुक्र 


हर 
४ 
४२ 
३२ 
२३ 


ड४० 
१० 
४९ 
४९ 
१८ 
३२३ 
३६ 


२० 
४१ 
5 
४९ 
४९ 


ड़ 
४७ 
१२ 


४३ 


सुभग: पण्डित:ः शूरो 
सौम्याब्दे सुखिनो लोका 
सौम्यायने देवपूज्य- 
सौम्यां विप्रानुरीशान्यां 
सौम्येक्षित: प्रावृषीं 
सौम्योग्रतैषां राशीनां 
सौराष्ट्रदेशे साहा च 
सौरिणा चास्त्रभयकृत्‌ 
सौरि: कृष्ण: स्वस्ववारे 
सौरे5ब्दे मध्यमा वृष्टि- 
सौवीरभाण्डे सत्रीनाश- 
स्कन्धत्रयात्मक॑ शाखमाद्यं 
स्तेन: स्तेनाधिपो वापि 
सत्रीजन्मधिष्ण्या स्त्रीदूरं 
सत्रीजातक॑ नेष्टयोगं 
स्त्रीनृत्यगीतहेमाश्र 
स्त्रीराशितोडष्टमे षटके 
स्थानेष्वन्येषु सर्वेषु 
स्थिरकर्माखिलं सेवा 
स्थिराणि करणान्येषां 
स्थिरोदयांशके ग्राम्य- 
स्थिरं रोहिप्युत्तराभ॑ 
स्थिरं रोहिप्युत्तराभ॑ 
स्नात्वा भुक्त्वाहवे याने 
स्याद्युगं पद्नभिर्वर्षै- 
स्यादूर्नादिषु मासेषु 
स्वकुलाचारत: कार्य- 


3२२३ 


४९ 
६2 
९: 
४८ 
डंढड 
हर 
३३ 


१३ 


११२ 
४७ 


४९ 
३३ 


श३ 
३३ 
४७ 
२२ 
१६ 
३७ 
१४ 
१४ 
२७ 
११ 


२७ 


१४८ 
५८ 


६९ 


१७ 
२३ 
१२ 


2 
८ढड 


१६७ 
७४ 


१२ 


९० 
१४ 


३२ 
३८ 
९९ 
श्३े 


सौम्यशालाविहीना 
स्वगृद्योक्तविधानेन 
स्वजन्मराशिगे लग्ने 
स्वनीचग:ः शश्रुदृष्ट: 
स्वर्णगोभूतिलानान्दद्याद्‌ 
स्वस्तिको नाम योगोअयं 
स्वस्वेंड्शे नोदयास्वांशौ 
स्वात्यर्क्षजो<र्जुनो वृक्षों 
स्वान्त्याष्टगेषु सौम्यार्कि- 
स्वाप्टलग्नेडशराशौ च 
स्वाहाप्रियं मेषसंस्थं 
स्वोच्चगे केन्द्रगे सौम्ये 
स्वोच्चगे लग्नगे जीवे 
ह 

हन्ति सीमन्तिनीं सोडपि 
हन्त्यर्थहीनं कर्तरिं 


३८ 
५ 
ड0 
३० 
२३ 
३४ 
३२ 
१४ 
४३ 
३६ 
३६ 
३६ 
३८ 


र्‌ड 
४१ 


६६ 
१२ 

२ 

हि 
३९ 
१८ 
६५ 
जज 

७ 
२० 
७४ 
४७ 
२८ 


१० 
१४ 


स्वगृद्योक्तविधानेन 
हन्त्येकोषपि महादोषो 
हरीतकीविष्णुनाग- 
हविष्यं पायसं भक्ष्य- 
हस्तेन्द्रदित्यश्विविष्णु- 
हस्तोच्छितां हस्तचतुष्टयेन 
हिमाद्रिविन्ध्ययोर्म ध्ये 
हिमाद्रिविन्ध्ययोर्म ध्ये 
हिंस्रो मानी धनी भोगी 
हुताशनं तिलैहत्वा 

हूणे वड़े खरो दोषो 
हेमलम्बी त्वीतिभीति- 
हेमलम्बी विलम्बी च 
हेमशुड्रां रौप्यखुरां 
होरे3र्केन्द्वोरोजराशौ 


हृदयानन्दिनी धात्री 


७9२४ 


४९ 
३२ 
४९ 
१ 
३६ 
३३ 
४९ 


४९ 
३६ 
१८ 
११ 
११ 
ढण 
३२ 


१९ 
१९ 
१० 


३८ 
६८ 


के 
3२ 
हे 
४६ 
१० 
2 
४ 

३० 


तृतीयो विभाग: 
द्वितीयं परिशिष्टम्‌ 


ज्योतिषशास्त्रीयग्रन्थेषु कश्यपोक्तश्लोकानां 


सडगग्महः 


जरण 


तृतीयो विभाग: 
द्वितीयं परिशिष्टम्‌ 


ज्योतिषशास्त्रीयग्रन्थेषु कश्यपोक्तश्लोकानां सड॒ग्ग्रहः 


१) अथ बृहत्संहिताया भटोत्पलविवृतौ (उद्धृतकश्यपवचनानि) - 
(भटोत्पलटीका लेखनकाल: खि.-१०००समीपे), ग्रन्थकर्ता- आचार्यो 
वराहमिहिर:। टीकाकर्ता - भटोत्पल: (उत्पल:)। सम्पादक:- अवध विहारि 
त्रिपाठी, वाराणसी।, प्रकाशक:- डायरेक्टर, रीसर्च इन्स्टीट्युट/वारणसी संस्कृत 
विश्वविद्यालय, वारणासी। सरस्वती -भवन- ग्रन्थमाला ग्रन्थक्र.-९७। संस्करणम्‌- 
प्रथमम्‌, खि.-१९६८ , शकाब्द:-१८९०। 


(१) शतं शतं तु वर्षाणामेकैकस्मिन्‌ महर्षय:। 
नक्षत्रे निवसन्त्येते ससाध्वीका महातपा:।। 
-बृहत्संहिताद्वितीयभाग:, भूमिकायाम्‌ पृ. क्र.-१८ 
पृ. क्र-४, अ.-१३, श्लोक: क्र.४ 
(२) अछ्टोत्तरं हस्तशतं विस्तारान्रपमन्दिरम्‌। 
कार्य प्रधानमन्यानि तथाष्टाष्टानि तानि तु।। 
विस्तारं पादसंयुक्‍तं दैध्य॑ तेषां प्रकल्पयेत्‌। 
एवं पश्च नृपः कुर्याद्‌ गृहाणां च पृथक्‌ पृथक्‌।। 
-पृ.-५६८ (अ.-५२,श्लो.-४) 
(३) चतुःशालागहेष्वेवमुच्छायो व्याससम्मित:। 
विस्तारं द्विगुणं दै््यमेकशालयुतस्य च।। 
-पृ.-५७१ (अ.-५२,श्लो.-११) 


3२६ 


(४) 


(५) 


(६) 


(७ 


हा 


(८) 


दूर्वावीरणसंयुक्ता: सानूपा मृदुमृत्तिका: | कृति 
तत्र व्यास: शुभा वृक्षा: सुगन्धिफलशाखिन: |। 

-पृ.-६५६ (अ.-५४,श्लो.-२) 
अशोकच्म्पकारिष्टपुन्नागाश्च॒प्रियड्भव:। 
शिरीषोदुम्बरा: श्रेष्टठा: पारिजातकमेव च।। 
एते वृक्षा: शुभा ज्ञेया: प्रथमं तांश्व रोपयेत्‌। 
देवालये तथोद्याने गृहेषृपवनेषु च।। 

-पृ.-६५६ (अ.-५४,श्लो.-३) 
द्राक्षातिमुक्तको जम्बूबीजपूरकदाडिमा:। 
कदलीबहुलाशोका: काण्डरोप्याश्व वापयेत्‌।। 
अन्येजपि शाखिनो ये च पुष्पिता: फलितास्तथा। 
गोमयेन प्रलिप्ताश्व रोपणीया विवृद्धये।। 

-पृ.-६५७ (अ.-५४,श्लो.-४-५) 
अजातशाखा ये वृक्षा: शिशिरे तांश्व रोपयेत्‌। 
जातशाखाश्वच हेमन्ते रोपणीया विधानत:।। 
सुस्कन्धा: शाखिनो ये तान्‌ प्रावृटकाले तु रोपयेतू।। 

-पृ.-६५८ (अ.-५४,श्लो.-६) 
अन्तरं विंशतिहस्ता वृक्षाणामुत्तमं॑ स्मृतम्‌। 
मध्यमं॑ षोडश ज्ञेयमधमं द्वादश स्मृतम्‌।। 


-पृ.-६५९ (अ.-५४,श्लो.-१२) 


9२७ 


(९) शाखाविटपपत्रैश्व छायया विहिताश्व ये। 
येडपि पर्णफलैहीना रूक्षा: पत्रैश्व पाण्डुरै:।। 
शीतोष्णवर्षवातादैर्मूलैव्यामिश्रितैरपि। 
शाखिनां तु भवेद्रागो द्विपानां लेखनेन च।। 
चिकित्सिकेषु कर्तव्या ये च भूय: पुनर्नवा:। 
शोधयेत्‌ प्रथमं शस्त्रै: प्रलेप॑ दापयेत्‌ ततः।। 
कर्दमेन विडड्रैश्व घृतमिश्रेश्व लेपयेत्‌। 
क्षीरतोयेन सेक: स्याद्‌ रोहणं सर्वशाखिनाम्‌।। 
-पृ.-६६० (अ.-५४,श्लो.-१५) 
(१०) अजाविज्जानां द्वौ प्रस्थौ शकृच्चूर्ण च कारयेत्‌। 
तिलानामाढक॑ दद्यात्‌ सकक्‍तूनां प्रस्थमेव च।। 
गोमांसशतमेक॑ स्याद्‌ द्वे सार्ध सलिलस्य च। 
सप्ताहमुषितरेतै: सेक॑ दद्याद्‌ वनस्पते:।। 
स भवेत्‌ फलपुष्पैश्व पत्रेश्चाड्टरितर्वृत:।। 
-पृ.-६६१ (अ.-५४,श्लो.-१७-१८ ) 
(११) इष्टपूर्तादिभियज्ञैर्यावत्‌ कुर्वन्ति मानवा:। 
अग्निष्टोमादिपशुभिरिष्ट॑ यज्ञ प्रकीर्तितम्‌।। 
वापीकूपतडागादिदेवतायतनानि च। 
स्वर्गस्थितं सदा कुर्यात्‌ तद्ननं पूर्तसंज्ञितम्‌।। 
देवानामालय: कार्यो द्वयमप्यत्र लभ्यते।। 
-पृ.-६६६ (अ.-५५,श्लो.-२) 


9२८ 


(१२) हरितोज्ज्वलतोयाढ्या वाप्य: पक्षिभिरावृता:। 
वनोपवनमालिन्यो नित्यमुत्फुल्लितद्रुमा: ।। 
हंसकारण्डवाकीर्णा: कोकिलालापनादिता:। 
घट्पदागीतमधुरा नृत्यद्धि: शिखिभिर्युता: ।। 
तत्र देवा रतिं यान्ति सान्रिध्याद्‌ नित्यसंस्थिता: ।। 

-पृ.-६६८ (अ.-५५,श्लो.-८ ) 

(१३) पुरानुसारप्रासादा: कर्तव्या: शुभलक्षणा:। 
नात्युच्चा नातिनीचाश्व समदिक्सूत्रसूत्रिता: ।। 
चतु:षष्टिं कोष्ठकानां मध्ये च तत्र विन्यसेत्‌। 
द्वारं च मध्यमं श्रेष्ठ समदिक्स्थं प्रशस्यते।। 
विस्तारद्विगुणोत्सेध: कटिरंशे तृतीयके। 
विस्तारार्धेन तदूभों भित्तयो<न्यास्तथान्तरे ।। 
गर्भाच्चतुर्थभागे च द्वारं तद्द्विगुणोच्छितम्‌। 
द्वारोच्छायचतुर्भागो विस्तार: शाखयो: स्मृतः ।। 
उदुम्बरस्तथैवोक्त: शाखामानेन नित्यश:। 
धनत्वं पादमानेन शाखायोश्व प्रकीर्तितम्‌।। 
एकशाखाखिशाखा वा पदञ्च सप्त नवापि वा। 
द्वारिकास्तत्र शस्यन्ते द्वारिभिर्या अकुण्ठिका:।। 
शाखाचतुर्थभागे5त्र प्रतिहारा तु कारयेत्‌। 
प्रमथर्विहगैश्वैय जीवजीवजलोद्धवै: ।। 

श्रीवृक्षस्वस्तिकै: पद्मैहँसैश्वेव मनोरमै: । 


3२९ 


पत्रान्तरे लताशुभेग्रहिवैनायकादिभि : ।। 
देव सपिण्डिकं स्थायं द्वाराष्ट्र शोभितं शुभम्‌। 
द्वौ भागौ प्रतिमा कार्या तृतीयाश्रैव पिण्डिका।। 
सत्रणद्रोणिकाभागो वामे पार्श्व विधीयते। 
निर्माल्यश्न निवेद्यं च बलिपूजापमार्जनम्‌ ।। 
-पृ.-६७०-६७१(अ.-५५,श्लो.-११ तः १६) 
(१४०) द्वात्रिंशद्धस्तविस्तीर्ण चतुर्द्धारें षडश्निकम्‌। 
भूमिकास्तत्र कर्तव्या विचित्रकुहरान्विता: ।। 
द्वादशोपर्युपरिगा वर्तुलाण्डै: समायुता: । 
प्रासादो मेरुसंज्ञ: स्याद निर्दिष्टो विश्वकर्मणा।। 
-पृ.-६७२ (अ.-५५,श्लो.-२०) 
(१५) त्रिंशद्धस्तास्तु विस्तीर्ण: प्रासादो5यं द्वितीयक:।। 
-पृ.-६७२(अ.-५५,श्लो.-२१) 
(१६) अष्टभौमश्व कैलासो हस्ताष्टाविंशति: स्मृत:। 
षडश्रि: शिखरोपेत: प्रासादस्तु तृतीयक: ।। 
-पृ.-६७२ (अ.-५५,श्लो.-२१) 
(१७) गवाक्षजालसंयुक्तो विमानश्रैकविंशति: । 
षडश्रिरष्टठभौमश्च प्रासाद: स्याच्चतुर्थक: ।। 
नन्दनस्तु षडश्रि: स्याद्‌ द्वात्रिंशद्धस्तविस्तृत: । 
षड्भौम: षोडशाण्डस्तु प्रासाद: पञ्ममो मत: ।। 
-पृ.-६७३ (अ.-५५,श्लो.-२२) 


9३० 


(१८) वर्तुलस्तु समुद्‌: स्यात्‌ पद्म: पद्माकृतिस्तथा। 
हस्ताष्टक॑ तु विस्तीर्णो भूमिका शुद्भभूषिता।। 
-पृ.-६७३ (अ.-५५,श्लो.-२३) 
(१९ ) गरुडो गरुडाकार: पक्षपुच्छविभूषित:। 
नन्‍्दी तथाकृतिर्ज्ेय: पक्षादिरहित: पुनः ।। 
कराणां षड्चतुष्कास्तु विस्तीर्णों सप्तभूमिकौ। 
दशभिद्विंगुणैरण्डेर्भूषितौ कारयेत्‌ तु तौ।। 
-पृ.-६७३ (अ.-५५,श्लो.-२४) 
(२०) कुझरो गजपृ.+भो हस्ता: षोडश विस्तृत: । 
गुहराजो गुहाकारो विष्कम्भात्‌ षोडश स्मृतः।। 
त्रिचन्द्रशाला वलभी तयो:ः कार्या सुलक्षणा। 
दशमैकादशावेतौ प्रासादौ द्वौ प्रकीर्तितौ।। 
-पृ.-६७४ (अ.-५५,श्लो.-२५) 
(२१) वृषो द्वादशाहस्तस्तु समवृत्तैकभूमिक:। 
शुड़ैणैकेन संयुक्त: प्रासाद: परिकीर्तित:।। 
हंसो हंसाकृतिज्ञैया हस्ता द्वादश विस्तृत: । 
एकभूमिकया युक्‍त: पक्षपुच्छाद्यलड-कृत:।। 
घट: कलशरूपस्तु विस्तीर्णोडष्टकर : स्मृत: ।। 
“पृ.-६७४-६७५ (अ.-५८,श्लो.-२६) 
(२२) शिखरैरबहुभियुक्तश्चतुर्द्ारविभूषित: । 


रुचिरैश्वन्द्रशालैश्व बहुभि: परिवारित:।। 


3३१ 


चतुरख्र: पञ्ञभौम: षाडिविशद्धस्तविस्तृत:। 
सर्वतोभद्र इत्युक्त: प्रासादो दशपञ्चम: ।। 
-पृ.-६७५ (अ.-५५,श्लो.-२७) 
(२३) सिंह: सिंहसमाक्रान्त: कोणैद्दठादिशभिर्युत: । 
विष्कम्भादष्टहस्त: स्यादेका तस्य च भूमिका।। 
वृत्तो वृत्ताकृति: कार्य: संज्ञातुल्यास्तथापरे। 
सान्धकारास्तु सर्वे ते भूमिकैका: समावृता: ।। 
एकाण्डरूपिता: सर्वे पद्नभिश्चवतुरख्रक: ।। 
-पृ.-६७६ (अ.-५५,श्लो.-२८) 
(२४०) द्वादशाज्भुलक॑ वकृत्र॑ ललाटं चतुरज्भुलम्‌। 
नाशा ग्रीवा तु कर्तव्या तुल्या चैतत्प्रमाणत:।। 
शट्जन्तरं ललाटस्य ज्ञेयमष्टज्डुलं पृथु। 
हनुद्यं तु चिबुकमद्भुलद्वितयं स्मृतम्‌।। 
चतुरज्भुलिकौ कर्णों श्रुवावेव तथा स्मृते। 
इब्द्जुल॑ चाक्षिपुटकं तथा नासापुटौ स्मृतौ।। 
कर्णस्रोतो5ज्जुलमितं सुकुमारं तथैव च। 
अधरो5च्जुलमानं तु तदर्धेनोत्तरं स्मृतम्‌। 
चतुरज्भुलक॑ वकृत्र नासाग्रं दयज्भलं स्मृतम्‌। 
नेत्रे इयज्भुलके दीर्घे तत्त्रिभागेन तारक: ।। 
दृक्‍तारा पञ्ञमांशेन दूषिकाडुलसम्मिता। 
इब्ड्जुल॑ चाक्षिपुटकं तथा नासापुटौ स्मृतौ।। 


3३२ 


कर्णस्रोतो5ज्जुलमितं सुकुमारं तथैव च। 
गोच्छा चाज्जभुलिका कार्या तत्समा केशरेखिका।। 
इबज्वुलौ तु स्मृतौ शब्नावायतौ चतुरज्भुलौ। 
चतुर्दशाज्वुल: शीर्षो द्वात्रिंशत्‌ परिणाहत:।। 
एकविंशत्‌ स्मृता ग्रीवा विस्तारात्‌ स्याद्‌ दशाड्लुला। 
ऊरू जड्जे चतुर्विशा जानुनी चतुरज्जुले।। 
द्वादशाज्ूलिकौ पादौ विस्तारात्‌ तु षडज्जभुलौ। 
गुल्फादधोभागगतं चतुरज्भुलमुन्नतम्‌। 

अच्जुष्ठ॑ त्यज्वुलं दीर्घ पञ्चैच परिणाहत: ।। 

शेषा: पादानुसारेण परिमाणं प्रकल्पयेत्‌। 
जड्ज़ाग्रे परिधिज्ञेयो हाज्जुलानि चतुर्दश।। 

ऊरू तद्द्विगुणौ प्रोक्तौ कटिस्तत्त्रिगुणा स्मृता। 
अज्जुलं तु भवेन्नाभी वेधगाम्भीर्ययोरपि।। 
नाभीमध्ये परीणाहश्वत्वारिंशद्द्विसंयुत: । 
षोडश स्तनयोर्मध्यं कक्ष्ये ऊर्ध्व षडड्जुले।। 
अष्टाज्वुलौ स्मृतौ स्कन्धौ बाहू विंशच्चतुर्युतौ। 
बाहुमूले षोडश स्याद्धस्ताग्रे द्वादश स्मृत: ।। 
षडड्जूलं हस्ततलं सप्त दैर्ष्येण च स्मृतम्‌। 
पद्चाज्जुला भवेद्‌ मध्या तर्जन्यार्धाद्वुलोन्नता।। 
अनामिका च तत्तुल्या कनिष्ठा चाज्जभुलोन्नता। 
सुरूपास्ताश्च कर्तव्य द्विपर्वाद्डष्ठिका स्मृता।। 


3३२ 


त्रिपर्वाद्भलय: शेषा नखा: पर्वार्धविस्तृता:। 

देशवेषयुतान्‌ हस्तान्‌ सौम्यरूपांश्व कारयेतू।। 

स्वरूपा लक्षणोपेता प्रतिमा वृद्धिदा भवेत्‌।। 

-पृ.-६८७-६८८ (अ.-५७,श्लो.-२९) 

(२५) एकदंषछ्रो गजमुखश्चतुर्बाहुर्विनायक: । 

लम्बोदर:स्थूलदेहो नेत्रत्रयविभूषित: । 

नवकुवलयकान्तिमक्षमालां कमलकमण्डलुदर्पणाक्षहस्ताम्‌ । 

प्रणमतवरयीनपीठापद्मासन सुखितां परमेश्वरीं वितस्ताम्‌।। 

ब्रह्मा चतुर्मुखो दण्डी कृष्णाजिनकमण्डली। 

विष्णुश्चतुर्भुज: शार्ड़्ी शट्डुचक्रगदाधर: ।। 

श्रीवत्साड्ड: पीतवासा वनमालाविभूषित:। 

नरसिंह: स्थूलदेहो रोमावर्तविभूषित: ।। 

उद्घाटिमुख: स्रग्वी वहिकान्तिर्बहद्धुज: । 

वराह: सूकरमुखश्चतुर्ब्राहुविभूषित: ।। 

नीलाझनचयप्रखयो ध्यानशक्त: सुलोचन:। 

ईश्वरो जटिलस्त्र्यक्षो वृषचन्द्राड्डभूषित:।। 

उरगेन्द्रोपवीती च कृत्तिवासा: पिनाकधृक्‌। 

चण्डिकाष्टादशभुजा सर्वप्रहरणान्विता।। 

ज्यक्षा सिंहरथा धन्या महिषासुरसूदिनी। 

मयूरवाहन: स्कन्द: शक्तिकुक्कुटधारक: |। 

सुरूपदेहो विक्रान्तो देव: सेनापति: शिशु: । 


9३४ 


आदित्यस्तरुण: स्रग्वी कवची खल़ुधृक्‌ तथा।। 
तेजस्वी पड्डूजकर: षड्गर्वश्च किरीटवान्‌। 
ऐरावतश्चतुर्दन्त: श्वेतगात्रो महागज:।। 
तदारूढो महेन्द्रस्तु वज्हस्तो महाबल:। 
तिर्यग्ललाटगं नेत्र तृतीयं तस्य कारयेत्‌।। 
नीललोहितवर्णा च शची तस्य समीपगा। 
एवं देवगणा: सर्वे स्वायुधाभरणोज्ज्वला:।। 
कर्तव्या: स्वस्वरूपाश्च सम्पूर्णा: शुभलक्षणा:। 
हस्तमात्रा भवेतू सौम्या द्विहस्तान्नधनप्रदा।। 
सुभिक्षक्षेमदा पुण्या त्रिहस्ता तु चतुष्करा। 
वैकल्यं कुरुते हीना कृशाड़ी देहनाशिनी।। 
मरणं सक्षतायां तु सुदीर्घा वित्तनाशिनी। 
वामे मता हन्ति पत्नी कर्तुदक्षिणभागगा।। 
ऊर्ध्व॑दृष्टिनेत्ररोगं गोकर्णा स्यथादधोमुखी। 
सुरूपा सुप्रभागैव सर्वाभरणभूषिता।। 
स्वायुधेश्च समायुक्‍ता कर्तव्या प्रतिमा शुभा। 
-पृ.-६९५-६९६ (अ.-५८,श्लो.-५७) 
(२६) सुरदारु: शमीवृक्षो मधूकश्चन्दनस्तथा। 
प्रतिष्ठार्थ ब्राह्मणानामेते प्रोक्ता: शुभावहा: ।। 
अरिष्टाश्वत्थखदिरब्ल्वा: क्षत्रियजातिषु। 
जीवक: खदिरश्चैव सिन्धुक: स्यन्दनस्तथा।। 


जर३५ 


वैश्यानां शुभदा: प्रोक्तास्तिन्दुक: केसरस्तथा। 
सर्जार्जुनाम्रशालाश्च शूद्राणां शुभदा: स्मृता:।। 
-पृ.-६९८ (अ.-५८,श्लो.-५७) 

(२७) वृक्षवत्‌ प्रतिमा कार्या प्राग्भागाद्युपलक्षिता। 

पादा: पादेषु कर्तव्या: शीर्षमूर्ध्वे तु कारयेतू।। 

-पृ.-६९८ (अ.-५८,श्लो.-७) 

(२८) यार्चा मृद्दारुसम्भूता सायु: श्रीबलदा मता। 

सौवर्णी पुष्टिदा ज्ञेया रत्नजा हितकारिणी।। 

राजती कीर्तिदा ज्ञेया ताम्रजा जनवर्धिनी। 

महत्‌ करोति भूलाभ॑ यार्चा पाषाणनिर्मिता।। 

-पृ.-७०२ (अ.-५९,श्लो.-४-५) 

(२९) यार्चा शह्डृहता सा तु प्रधानकुलनाशिनी। 

छिद्रेणोपहता या तु बहुदोषकरी मता।। 

-पृ.-६८७-६८८ (अ.-५७,श्लो.-२९) 

(३०) अनुरागास्थिता रकता विरक्ता वेशमानिनी। 

मनोदृष्टिनिबद्धेन हृदयेनाकुलीकृता।। 

आकारलिड्ञभेदैश्व ज्ञायते या$नुरागिणी। 

विक्षिप्तमन्यचित्तत्वं गुरुगेहेडप्यगोपनम्‌।। 

आह्ादनं च शब्देन यस्या सा रागरज्ञिता। 

अतोड5्परा तु या नारी सा विरक्तेति कीर्तिता।। 

-पृ.-८५३ (अ.-७७,श्लो.-३) 


3३६ 


(३१) दृष्टिनिक्षेपत्ते तत्र मनसाअपि विचिन्तयेत्‌। 
मूलेर्न रक्षते सा तु चित्र चित्रपटे यथा।। 
अकस्मात्‌ पुरतो भूत्वा कन्निदाश्लिषति भृशम्‌। 
ऊरू नितम्बे नाभिश्च भूषणानि पयोधरौ।। 
करजैरुत्किरेन्नाभिमनुरागेण रज्जिताम्‌। 
जृम्भते ष्लीवतेउत्यर्थ वाग्दुष्ठानि ददाति सा।। 
कुमारालिड्ननं॑ चैव दशनैरधरं दशेत्‌। 
एभिविंकारैविज्ञेया मदनात्ता तु कन्‍्यका।। 
दर्शनाद्धूष्यते या तु मित्रपक्ष॑ च पूजयेत्‌। 
स्मितं पराड्य्मुखं पश्येद्‌ गुणाश्रैवानुकीर्तयेत्‌।। 

-पृ.-८५४ (अ.-७७,श्लो.-४-५) 

(३२) दृष्ट्वा न दृश्यते मूढा स्पृष्टवा दुर्बचनं वदेत्‌। 
रतिकालावगूढा तु चुम्बिनी माज्येन्मुखम्‌।। 
सुप्ता विबुध्यते पश्चाच्छयने तु पराड््मुखी। 
विरक्ता सा स्मृता नारी वर्जनीया प्रयत्नत:।। 

-पृ.-८५५(अ.-७७,श्लो.-७-८ ) 

(३३) दुष्टसजड्गरता या तु सा क्षिप्रं नाशयेत्‌ कुलम्‌। 
तीर्थयात्राटनं भेदे परवेश्मसमागमम्‌।। 
देवालये रात्र्यटनं परस्परविलासिभि:। 
पितृवेश्मनिवासं च न॒ श्रेय: स्वामिना विना।। 
घृतकुम्भोपमा नारी पुरुषं वहिवर्चसम्‌। 


9३७ 


संश्लेषाद्‌ द्रवते कुम्भस्तद्वत्‌ स्त्री पुंसि भाविता।। 
निर्जने तु विविक्ताड़ं या स्त्री पुरुषमीक्षते। 
तस्या: प्रस्विद्यते गुह्ममनुग्राह्मेच्छयान्विता।। 
-पू.-८५६ (अ.-७७,श्लो.-११) 
(३४) निर्जने तु विविक्ताड़ुं या स्त्री पुरुषमीक्षते। 
तस्या: प्रस्विद्यते गुह्ममनुग्राह्मोच्छयान्विता।। 
परस्परमनोरामै रमयित्वा मनः स््रिया:। 
गर्भ सम्भरते श्रेष्ठ सुभगं दीर्घजीवितम्‌।। 
दुर्मस्थौ विरक्तौ च भवेतां सड़मे यदि। 
तदा विर्ूपाश्चाल्पायुर्मुक्ताड़ो दु:खितो भवेत्‌।। 
-पू.-८५९ (अ.-७७,श्लो.-१५) 
(३५) नैव दारुणता तस्या: सज्वालाया: स्वभावत:। 
लालाया: साग्निक वक्‍तमतः: सा शुभदा शिवा।। 
-पृ.-९५८ (अ.-८९,श्लो.-७) 
(३६) उलूककड्डप्लवगा गृश्नश्येनादयश्व ये। 
मांसाशिनश्च विहगास्तुल्या वायसचेष्टितै: ।। 
-पृ.-९८८ (अ.-९४,श्लो.-४८ ) 
(३७) क्रोशादनन्तरं यत्‌ स्याच्छुभं वा यदि वाउशुभम्‌। 
निष्फलं तच्च विज्ञेयं शकुनानां विचेष्टितम्‌।। 


-पृ.-९९३ (अ.-९४,श्लो.-६२) 


39३८ 


(३८) सव्यगे तु सुभिक्षं स्थादपसव्ये तु तस्करा:। 
लीढे प्रजा: प्रहृष्टा: स्युर्गसनं लोकनाशनम्‌।। 
निरोधे जनहर्ष: स्यादारोहे नृपसंक्षय:। 
आमर्दितं चापमर्दे स्वयं शक्षुभयन्ति पार्थिवा:।। 
स्वच्छ वर्णप्रदेशं यदाप्रातं तद्ठिघातयेत। 
मध्ये तमसि सन्दृष्टे पीडयेद्‌ मध्यदेशजान्‌।। 
दृष्टे तमसि पर्यन्ते सस्यनामीतिजं भयम्‌। 


-पृ.-१३९ (अ.-५,श्लो.-५२) 
(३९) दक्षिणो हनुभेद: स्याच्चाग्नेय्यां यदि गच्छति। 


सस्यनाशं च कुरुते नृपभड़ सुदारुणम्‌।। 


-पृ.-१४९ (अ.-५,श्लो.-८२) 
(४०) पृवोत्तरेडपरो भेदो नृपपुत्रभयप्रद: । 


-पृ.-१४९ (अ.-५,श्लो.-८३) 
(४१) दक्षिण: कुक्षिभेद: स्याद्वामे मोक्षो भवेद्यदि। 
राजपुत्रभयं तत्र दक्षिणाशाद्विषां वध: ।। 
-पृ.-१५० (अ.-५,श्लो.-८४) 
(४२) सौम्यायां तु यदा मोक्षो वामकुक्षिविभेदत: । 
सत्रीणां गर्भविनाशाय सौम्याशाधिपतेर्वध: ।। 
-पृ.-१५० (अ.-५,श्लो.-८५) 
(४३) पायुभेदगते राहौ वायवीनैऋताशयो:। 
गुह्यरोगभयं विन्दयाद्वामे राज्ञीभयं तथा।। 


-पृ.-१५० (अ.-५,श्लो.-८६) 
७३९ 


(४४) ग्रासमोक्षौ यदापूर्वे छर्दन॑ तु तदा भवेत्‌। 
क्षेमहार्दिप्रदं ज्ञेयं सस्यनिष्पत्तिकारकम्‌।। 
-पृ.-१५१ (अ.-५,श्लो.-८७) 
(४५) पूर्वेण ग्रसते राहुरपरस्यां विमुञ्जति। 
क्षत्तस्करभयं तत्र मोक्षस्तु जरणं स्मृतम।। 
-पृ.-१५१(अ.-५,श्लो.-८८ ) 
(४६) यदा प्रकाशो मध्ये स्याद्‌ दुर्भिक्षमरणं तदा। 
-पृ.-१५१ (अ.-५,श्लो.-८९) 
(४७) पर्यन्ते विमलत्वं स्यात्तमो मध्ये यदा भवेत्‌। 
मध्याख्यदेशनाश: स्याच्छरत्सस्यं विनश्यति। 
-पृ.-१५२(अ.-५,श्लो.-९०) 
(४८ ) नाकस्माइर्शनं याति विनोत्पातेन सोमज:। 
भयवातातपहिमैररघ॑वृद्धिक्षयादिभि : । । 
-पृ.-१६१ (अ.-७,श्लो.-१) 
(४९) रोहिणीं वैश्वदेवं॑ च सौम्यवैष्णववासवान्‌ | 
शशिजश्च यदा हन्ति प्रजा रोगैश्च पीडयेत्‌।। 
-पृ.-१६२ (अ.-७,श्लो.-२) 
(५०) रौद्रादीनि यदा पद्जञनक्षत्राणीन्दुनन्दन: । 
भिनत्ति शत््रदुर्भिक्षव्याधिभि: पीड्यते जगत्‌।। 


-पृ.-१६२ (अ.-७,श्लो.-३) 


9४०0 


(५१) हस्तादीनि चरन्‌ षड़ वै नक्षत्राणीन्दुनन्दनः। 
गवामशुभद: प्रोक्त: सुभिक्षक्षेमकारक: ।। 
-पृ.-१६२ (अ.-७,श्लो.-४) 
(५२) भरणी कृत्तिकार्यम्णमहिर्बु ध्नं च चन्द्रज: । 
चरन्‌ धातुविनाशाय प्राणिनां परिकीर्तित:।। 
-पृ.-१६३ (अ.-७,श्लो.-५) 
(५३) रेवतीं वारुणं मूलमश्विनी चोपमर्दयन्‌। 
बुधो वणिग्भिषग्वाहान्‌ जलोत्थांश्व विनाशयत्‌।। 
-पृ.-१६३ (अ.-७,श्लो.-६) 
(५४) पूर्वात्रेये चरन्‌ सौम्यो भेदं कृत्वा यदि ब्रजेत्‌। 
क्षुच्छत्नतस्करभयै: करोति प्रणिनां वधम्‌।। 
-पृ.-१६४( अ.-७,श्लो.-७) 
(५५) चत्वारिंशत्तथा त्रिंशद्दिनानि द्वौच विंशति:। 
अष्टादशार्द्मासं च दश चैकयुतानि च।। 
नव च प्राकृताद्यासु सोमजस्तूदितस्तथा। 
अस्तं गत: सर्वकालं तिष्ठतीति विनिश्चय: ।। 
-पृ.-१६६ (अ.-७,श्लो.-१२-१३) 
(५६) शनैशचरस्य सूर्यस्य यदृक्षं भोगमागतम्‌। 
धरित्रीतनयेनापि भिन्न वक्रप्रदूषितम्‌।। 
राहुग्रस्तमथोल्काभिहतमुत्पातदूषितम्‌ । 
चन्द्रेण पीडितं यच्च प्रकृतेरन्यथास्थितम्‌।। 


७४१ 


तच्चोपहतक॑ विच्दयान्नक्षत्रं हन्ति सर्वदा। 
स्ववर्गमन्यथा नित्यं॑ पुष्णाति निरुपद्रवम्‌।। 
“पृ.-२७६ (अ.-१५,श्लो.-३१-३२) 
(५७) सितादीौ मार्गशीर्षस्य प्रतिपद्दिवसे तथा। 
पूर्वाषाढागते चन्द्रे गर्भाणां धारणं भवेत।। 
-पृ.-३१९(अ.-२१,श्लो.-६) 
(५८) प्रवर्षणे यथा देशं वर्षणं यदि वृश्यते। 
वर्षाकालं समासाद्य वासवो बहु वर्षति।। 
-पृ.-३३६ (अ.-२३,श्लो.-४) 
(५९) अनागतमतीतं वा ग्रहणे पर्व दृश्यते। 
गर्भस्रावमनावृष्टिं फल पुष्पं विनश्यति।। 
-पृ.-१२५ (अ.-५,श्लो.-२४) 
(६०) चन्द्रार्कयोरेकमासे ग्रहणं न प्रशस्यते। 
परस्पर वर्ध॑ कुर्यु: स्वबलक्षुभिता नृपा:।। 
-पृ.-१२६(अ.-५,श्लो.-२६) 
(६१) उदितास्तमितौ ग्रस्तौ सर्वसस्यक्षयडूरौ। 
सर्वग्रस्तौ यदा पश्येहुर्भिक्षं तत्र जायते।। 
प्रथमांशे विप्रपीडा क्षत्रियाणां द्वितीयके। 
शुद्राणां च तृतीयेंडशे चतुर्थ मध्यदेशिनाम्‌।। 
वैश्यानां पदञ्ञमे खांशे षष्ठांशे प्रमदाभयम्‌। 
दस्युप्रत्यन्तकम्लेच्छविनाश: सप्तमांशके।। 


७४२ 


येषामंशे भवेन्मोक्षस्तज्जातानां शुभं भवेत। 
-पृ.-१३०(अ.-५,श्लो.-२८-३१) 
(६२) सौम्यायामागतो विप्रान्‌ पूर्वस्यां क्षत्रजातय:। 
वैश्यान्‌ दक्षिणतो राहुर्हन्ति पश्चिमतो5परान्‌।। 
-पृ.-१३१ (अ.-५,श्लो.-३ २-३४) 
(६३०) पूर्वे सलिलघाती स्यात्‌ पश्चाद्धान्यकृषीवलान्‌। 
याम्ये जलचरान्‌ हन्ति सौम्ये गोनाशक: स्मृत:।। 
म्लेच्छान्‌ यायिनृपान्‌ हन्ति विदिक्स्थ: सिंहिकासुत: ।। 
-पृ.-१३२ (अ.-५,श्लो.-३ २-३४) 
(६४) संवत्सरे युगे चैव पष्टयब्देडड़िरस: सुतः। 
यत्नक्षत्रोदयं कुर्यत्तित्संज्ञं वत्सरं विदु: ।। 
-पृ.-१७१ (अ.-८,श्लो.-१) 
(६५) कार्तिकादिसभा ज्ञेया द्विनक्षत्रविचारिणा। 
त्रिभं भाद्रपदे ज्ञेयं फाल्गुने श्रावण तथा।। 
-पृ.-१७५ (अ.-८,श्लो.-२) 
(६६) कृत्तिका रोहिणी चोभे संवत्सरतनु: स्मृता। 
अषाढद्वितयं नाभी सा हत्कुसुमं मघा।। 
कूरग्रहहते देहे दुर्भिक्षानलमारुता। 
क्षुद्धयं तु भवेन्नाभ्यां पुष्पे मूलफलक्षय:।। 
हृदये सस्यहानि: स्यात्‌ सौम्यै: पुष्टि: प्रकीर्तिता।। 
-पृ.-१८२(अ.-८,श्लो.-१९) 


७४३ 


(६७) त्रिष्वश्विन्यादिषु यदा चरति भृगुनन्दन:। 
नागवीथीति सा ज्ञैया प्रथमान्या निबोधत।। 
रोहिण्यादिगजा ज्ञेयाउदित्याद्यैरावती स्मृता। 
मघाद्या वृषभा ज्ञेया हस्ताद्या गौ: प्रकीर्तिता।। 
जारदगवी विशाखाद्या मूलाद्या मृगवीथिका। 
अजवीथी विष्णुभाद्याउजाद्या तु दहना स्मृता।। 

-पृ.-१९५(अ.-९,श्लो.-१) 

(६८) नक्षत्राणां त्रयो मार्गा दक्षिणोत्तरमध्यमा: । 
उदक्स्थास्तारका: सौम्यो मध्यमो मध्यमा: स्मृत: ।। 
दक्षिणा दक्षिणो मार्गों नक्षत्रेषु प्रकीर्तित:। 
नक्षत्रात्‌ सौम्यग: सौम्यमार्गस्थो ग्रह उच्यते।। 
दक्षिणे दक्षिणो मार्गों मध्ये मध्य इति स्मृतः। 

-पूृ.-१९८(अ.-९,श्लो.-५) 

(६९) भेदयेत्‌ कृत्तिकां शुक्रो बहुतोयं विमुञ्जति। 

रोहिण्यां मरणं घोरं गृध्राकुलभयाकुलम्‌।। 

मृगे तु सर्वसस्यानां क्षयं कुर्याद्‌ भूगो: सुतः। 

आर्द्रीसु च कलिड्भानां कोशलानां भयावह: ।। 

पुनर्वसौ विदर्भाणां पीडयत्युशनास्तथा। 

पुष्ये पुष्टिं समायान्ति जना: सस्यानि वृष्टय:।। 

आश्लेषासूशना भेदात्‌ पीडयेतू भूजगै: प्रजा:। 

मघाभेदकर: शुक्रो महामात्रांश्व पीडयेत्‌।। 


४४ 


भाग्ये शबरविध्व॑सं बहुवृष्टिं प्रमुञ्चति। 

आर्यग्णे तु कुरुक्षेत्र पाग्चालांश्चोपतापयेत्‌।। 

हस्ते चित्रकरणां तु पीडा वृष्टिक्षयो भवेत्‌। 

सुवृष्टिं कृपकृत्पीडां चित्राभेदं यदा ब्रजेत्‌।। 

स्वातिभेदे सुवृष्टिं च वणिग्नाविकभीतिद: । 

विशाखायां सुवृष्टिं च मैत्रे मित्रं विरुध्यति।। 

ऐन्द्रे पौरविरोध: स्यान्मूले तु भिषजां भयम्‌। 

आप्ये वैश्वे व्याधिभयं वैष्णवे कर्णवेदना।। 

धनिष्ठासु कुकर्मस्थान्‌ वारुणे शौण्डिकक्षयम्‌। 

प्रोष्ठपादे पूर्वसक्तानहिर्बुध्न्ये फलक्षय: ।। 

यायिनां सनृपणां च पौष्णे ज्ञेयं महद्धयम्‌। 

अश्विन्यां हयपीडाकृद्‌ भरण्यां कृषिजीविनाम्‌। 

-पृ.-२०७-२०८( अ.-९,श्लो.-३५) 

(७०) कृष्णपक्षे ह्यमावास्या चतुर्दश्यष्टमीषु च। 

उदयं भार्गव: कुर्यात्तदा वृष्टिं प्रमुझ्जति।। 

-पृ.-२०८(अ.-९,श्लो.-३६) 

(७१) प्रागार्द्ध नर्मदायाश्व शोण: शबरमागधा:। 

उड़ा वज्भा कलिज्ञाश्च वाह्कीका यवना: शका:।। 

काम्बोजा मेकला: सुहझ्या: प्राग्ज्योतिषकिरातका: । 

चीना: सर्वे सुशैलेया: पार्वता बहिरन्तजा:।। 

यमुनाया याम्यकूलं कौशाम्ब्यौदुम्बगाणि च। 


७४५ 


विन्ध्यारवी च पुण्ड्राश्व वर्द्धमानाश्च पर्वता: ।। 
श्रीपर्वतश्चेदिपुर॑ गोलाज्ूल॑ तथैव च। 
इक्षुमत्याश्रिता ये च जना: शूरा: मदोत्कटा:।। 
कान्तारमथ गोपाश्च कन्दरास्तस्करास्तथा। 
समरे विषमा: शूरास्तरव: कटुका अपि।। 
चतुष्पदा भेषजं च धान्यं वा भिषजस्तथा। 
अरण्यवासिव्यालाश्च कार्षका बालकास्तथा।। 
गौरपत्यं च किज्ञल्क॑ पुंसंज्ञा ये च जन्तव: | 
सर्वेषां भास्कर: स्वामी तेजस्तेजस्विनामपि।। 
-पू.-२७८(अ.-१६,श्लो.-१-५) 
(७२) पर्वता जलदुर्गाश्व कोशलास्तड्गणा हला:। 
सत्रीराज्यं भरुकच्छश्च तुषारा वनवासिन: ।। 
मौक्तिक॑ मणिशट्जाब्जमौषधं कुसुमं फलम्‌। 
द्वीपा महार्णवे ये च मधुरा लवणादय:।। 
गोधूमा: शालय: शुद्धिकार्षकाश्च यवा अपि। 
सोमपा ब्राह्मणा ये च यज्ञज्ञास्तु सुरासवम्‌।। 
सत्रीसौभाग्यसमेताश्च लास्यहास्येक्षितानि च। 
निशाचराधिपश्चन्द्रो हष्ानां च प्रकीर्तित: ।। 
-पृ.-२७९(अ.-१ ६,श्लो.-६-८ ) 
(७३) महेन्द्रविन्ध्यमलया: सिप्रा वेणा महानदी। 
गोदावर्या नर्मदाया भीमाया: पश्चिमा दिश: ।। 


७४६ 


चेदिका: कौड्जडृणा दुर्गा द्रविडा वेत्रवन्नदी। 
मन्दाकिनी पयोष्णी च मालती सिन्धुपारका: ।। 
पाण्ड्याश्योत्तरदेशस्था विदेहान्ध्राश्मकास्तथा। 
भासापरा: कुन्तलाश्च केरला दण्डकास्तथा।। 
नागरा: पौरवाश्चैव कार्षका: शख्त्रवृत्तय: । 
हुताशनाजीविनो ये कुद्चरा: पशुपास्तथा।। 
सांग्रमिका नृशंसाश्च सड्भराश्चोपघातका: । 
कुमारा भूमिजस्योकता दाम्भिकास्तस्करास्तथा।। 
“पृ.-२८०-२८१(अ.-१६,श्लो.-९-१४) 
(७४) चित्रकूटगिरी रम्यो हिमवान्‌ कौशिकी तथा। 
मथूरायाश्च पूर्वाद्ध॑ लोहित्य: सिन्धुरेव च।। 
गाम्भीरिका च सरयू रथाख्या गण्डकी नदी। 
गान्धर्वा लेखहाराश्च तथोदाराश्च कृत्रिमा: ।। 
वैदेहा: सर्वजलजा: काम्बोजाश्च सुराष्ट्रिका: । 
गन्धयुक्तिविदो ये च सौगन्धिपदलेपना:।। 
सुवर्णरजतं रत्नं मातड्भतुरगादि यत्‌। 
पौरा जनपदा: सौम्या: सोमपुत्रवशे स्थिता: ।। 
-पृ.-२८२(अ.-१६,श्लो.-१५-१९) 
(७५ ) त्रैगर्तसिन्धुसौवीरा: शतद्रूमथूरे अपि। 
खुध्वोदीच्यविपाशाश्च पारताम्बष्ठकास्तथा।। 
राजा पुरोहितो मन्त्री माड़ल्यं पौष्टिकं व्रतम्‌। 


9४७ 


कारुण्यं कर्मसिद्धानां विद्याशोचतपस्विनाम्‌।। 
मत्स्याश्च वाटधानाश्व यौधेयाश्चार्जुनायना:। 
सारस्वतजाश्व रमठा हस्त्यश्वध्वजचामरा: ।। 
शब्दार्थविदुष: पौर नीतिज्ञा शीलसंयुता:। 
मांसीतगरकुष्ठं च शैलेयं लवणं रसा: ।। 
मधुरस्वादवल्लीजं विप्राणां चाधिपो गुरु: ।। 
-पृ.-२८३(अ.-१६,श्लो.-२ ०-२४) 
(७६) चन्द्रभागां वितस्तां चैरावतीं च पिबन्ति ये। 
पुष्करावतकैकेया गान्धारप्रस्थलास्तथा।। 
दशार्णा मालवास्तक्षशिला मौक्तिकमेव च। 
धनाढ्या: कुश्चरा अश्वा: प्रस्थलं च विलेपनम्‌।। 
सुरूपसुभगोद्यानकामुका: कामचारिण:। 
वेसरा मधुरा हृद्याः सलिलाशयजीविन: |। 
तरुणा योषित: क्रीडाविदुषो जनगोष्ठिका: । 
चित्राण्डजाश्व कौशेयं पत्रौर्ण काशिकौशिका: ।। 
पिप्पल्यश्चन्दन॑ जातीफलमामलकानि च। 
गन्धपत्रस्य लोप्रस्य शुक्रश्चाधिपति: स्मृत: ।। 
-पृ.-२८५(अ.-१६,श्लो.-२५-२९) 
(७७) अर्बुदो रैवतगिरि: सौराष्ट्राभीरकास्तथा। 
सरस्वतीपश्चिमाशा प्रभासं कुरुजाड्नलम्‌।। 
आनर्तशूद्रा विदिशा खलतैलिकनीचका: । 


9४८ 


वेदस्मृती सौकरिका: मलिनश्च महीतरम्‌।। 
दुःशीलशाकुना हीना: पशुबन्धनकास्तथा। 
पाखण्डिनश्च वैतण्डा निर्ग्रन्था: शबरा: कृशा: ।। 
विरूपा: कटुतिक्तानि रसायनविषादिन:। 
पुलिन्दास्तस्करा: सर्पा महिषोष्ट्रखरा: शुनी।। 
चणका वातला वल्ला: पुंस्त्वसत्त्वविवर्जिता:। 
काकगृध्रशुगालानां वृकाणां च प्रभु: शनि: ।। 
-पृ.-२८६( अ.-१६,श्लो.-३०-३३) 
(७८) बुभुनक्षितास्ती#्णरेषा विभिन्ना: कुलपासना:। 
नीचा म्लेच्छोत्सादकाश्च गर्तस्था: पारदारिका:।। 
सत्यधर्मविहीनाश्च गिरिस्था: कन्दराश्रिता:। 
प्रतापसत्यहीनाश्च शुगालादा महाशना: ।। 
तिलाश्च बाहुयुद्धज्ञा माषाश्चौरा: खराश्चरा:। 
यज्ञान्‌ हिंसन्ति ते नित्यं राहुस्तेषामधी श्वर: ।। 
-पृ.-२८७( अ.-१६,श्लो.-३४-३६) 
(७९) प्राकाराभ्युच्छिता: शुद्भगिरिस्था विजिगीषव: | 
प्रत्यन्तवासाभिरता: परच्छिद्रविशारदा: ।। 
मूर्खा विज्ञानहीनाश्च निर्मर्यादा नरास्तथा। 
परदाररता नीचा: केतोरिति विनिर्दिशेत्‌।। 


-पृ.-२८७(अ.-१६,श्लो.-३७-३८ ) 


७४९ 


(८०) सर्वग्रहेभ्य: शीघ्रेन्दुस्ततस्तस्यैव चात्मज: | 
भार्गवो रविभौमौ च जीवो मन्द: शनैश्चर:।। 
शीघ्रगा मन्दगाश्चैते काले त्वेकर्क्षगामिन: । 
ततो योगो भवेदेषां यतोंडशत्वैकमाश्रिता: ।। 
उपर्युपरिसंस्थास्ते दृश्यन्ते युगपत्‌ स्थिता:। 
भेदोल्लेखंशुमर्दाश्चापसव्यश्व॒ तथापर: ।। 
चतुष्प्रकार: संयोगो युद्धे तु दिविचारिणम्‌।। 
-पृ.-२९२(अ.-१७,श्लो.-२-३) 
(८१) भूमिपुत्रादय: सर्वे यस्यामस्तमिते रवौ। 
दृश्यन्ते5स्तमये वापि यत्र यान्ति रवेस्तत: ।। 
दुर्भिक्ष शस्रकोपं च जनानां मरकं(णं 2) भवेत्‌। 
अन्योन्यं भूमिपा: सर्वे विनिध्नन्ति प्रजास्तथा।। 
-पृ.-३१४(अ.-२०,श्लो.-९) 
(८२) विहायोकत॑ च संस्थान दृश्यते वै ग्रहा यदा। 
तदा न तत्पल ब्रूयाललोके नाशुभदाश्च ते।। 
-पृ.-३१४(अ.-२०,श्लो.-२) 
(८३) संवर्तसड़मौ मध्यौ सम्मोहो भयद: स्मृतः। 
कोशश्चानिष्टफलद: समाजाख्य: सुमध्यम:।। 
सन्निपाते महावैरमन्योन्यमुपजायते। 


-पृ.-३१७(अ.-२०,श्लो.-९) 


9५० 


(८४) शीतमशभ्र॑ तथा वायुश्चन्द्राकपरिवेषणम्‌ | 
माघे मासि परीक्षेत श्रावणे वृष्टिमादिशेत्‌।। 
फाल्गुने चात्र सद्भातं वृष्टिस्तनितमेव च। 
पुरोवाताश्च ये प्रोक्ता मासि भाद्रपदे शुभम्‌।। 
बहुपुष्पफला: वृक्षा वाता: शर्करवर्षिण:। 
शीतवर्ष तथाभ्राणि चेत्रेणाश्वयुजं वदेत्‌।। 
वहन्ति मृदवो वाता: पुरःशीघ्र॑ प्रदक्षिणा: । 


वैशाखे तानि रूपाणि कार्तिके मासि वर्षति।। 
-पृ.-३२५(अ.-२१,श्लो.-१९-२२) 
(८५) ज्येष्ठस्य शुक्‍्लाष्टम्यां तु नक्षत्रे भगदैवते। 


चत्वारो धारणा: प्रोक्ता मृदुवातसमीरिता: ।। 
नीलाझननिभेमेंघेविद्युत्स्थगितमारुतै : । 
विस्फुलिड्नरजोधूम्रेश्छन्नो शशिदिवाकरौ।। 
एकरूपा: शुभो ज्ञेया अशुभा सान्तराः स्मृता:। 
अनार्यस्तस्करैघेरै: पीडा चैव सरीसपै: ।। 
ततः स्वात्यादिनक्षत्रैश्चतुर्भि: श्रावणादय:। 
परिपूर्णा: शुभास्ता: स्युः सौम्या: शिवसुभिक्षका:।। 
स्वातौ तु श्रावण हन्याद्वुष्टे 5 थेन्द्राग्निदेवते। 
भाद्रपदे त्ववृष्टि: स्यान्मैत्रे चाश्वयुजे स्मृता।। 
ऐन्द्रे तु कार्तिके त्वेवं वृष्टे वृष्टिं निहन्ति च।। 
एतेषु यदि नो वृष्टिस्तदा सौभिक्षलक्षणम्‌। 


-पृ.-३३३(अ.-२ २,श्लो.-२) 
७५१ 


(८६) अन्यदेशाड्रिता: कुम्भा भिद्यन्ते च ख्रवन्ति च। 
बन्धहीना वितोयाश्च ते5भियोज्या नृपेण वै।। 
-पृ.-३५२(अ.-२४,श्लो.- २७) 
(८७) दिनरात्र्यन्तरं सन्ध्या सूर्यास्यार्द्ध प्रदृश्यते। 
यावच्च तावदारभ्य शुभा वाप्यशुभाषि वा।। 
नभो5मलं शुभदिश: पद्मारुणसमप्रभा:। 
मारुतो वाति सुरभि: सुखदो मृदुशीतल: ।। 
एषा सन्ध्या शुभा ज्ञेया विपरीता$शुभा स्मृता। 
रूक्षा च सविकारार्का क्रव्यादखरनादिता।। 
स्निग्धा दण्डपरीवेषा सुरचापविभूषिता। 
क्षिप्रं वर्षप्रदा सन्‍्ध्या जया5 5रोग्यविवृद्धिदा।। 
-पृ.-३९१(अ.-३०,श्लो.-३० ) 
(८८) प्राच्यां दिशि प्रदीप्तायां श्रेणीनां भयमादिशेत्‌। 
आगेनेय्यां तु कुमाराणां वैश्यानां दक्षिणे तथा।। 
नैक्रत्यां च स्त्रियं हन्ति शुद्रान्‌ पश्चिमतस्तथा। 
वायव्यायां चौरभयं विप्राणामुत्तरे तथा।। 
पाखण्डिवणिजां पीडा हैशानी यदि दीप्यते। 
-पृ.-३९४( अ.-३ १,श्लो.-४) 
(८९) वारुणस्योपरि पृथ्वी सशैलवनकानना। 
स्थिता जलजसत्त्वाश्च सक्षोभाश्चालयन्ति ताम्‌।। 
-पृ.-३९५(अ.-३ २,श्लो.-१) 


3ण२ 


(९०) ऐन्द्रश्चानिलजं हन्ति वायव्याश्रापि शक्रजम्‌। 
आप्यो हौतभुजं हन्ति चाग्निर्वारुणसम्भवम्‌।। 
वाय्वग्निमिश्रितो यश्च वेलामण्डलसम्भव:। 
दुर्भिक्षव्याधिरोगैस्तु पीड्यन्ते तत्र जन्तवः।। 
माहेन्द्रे वारुणे यत्र वेलामण्डलसम्भव: । 
सुभिक्षक्षेमधर्माणां तत्र वृष्टि: प्रतिष्ठिता।। 

-पृ.-४०४(अ.-३ २,श्लो.-२६) 

(९१) वायव्ये मण्डले नित्यं योजनानां शतद्वयम्‌। 
दशाधिकमथाग्नेय ऐन्द्रे षष्ठय्ाधिकं शतम्‌।। 
शतं चाशीतिसंयुकतं वारुणे मण्डले चलेत्‌। 

-पृ.-४०५(अ.-३ २,श्लो.- २८) 

(९२) नरेभतुरगाश्वाश्मवृक्षेषु च पतेत्‌ सदा। 
ज्वलन्ती चक्रवद्‌ दृश्या त्वशंनी रावसंयुता।। 
विद्युत्रासकरी भीमा शब्दयन्ती तटत्तटा। 
बृहच्छीर्षाउतिसूक्ष्मा च जीवेषु च पतेत्सदा।। 
धनूंषि दश या दृश्या सा च धिष्ण्या प्रकीर्तिता। 
ज्वलिताज्भारसदृशी द्वौ हस्तो सा प्रमाणत:।। 
पद्मताग्राकृतिश्चैव हस्तमात्रायता गता। 
तिर्यगूर्ध्वमधो याति सोह्ममानेन तारका।। 
उल्का मूर्धनि विस्तीर्णा पतन्ती वर्धते तु सा। 
तनुपुच्छा नृमात्रा तु बहुभेदसमावृता।। 


जण्र 


आयुधप्रेतसदृशी जम्बुकोष्ट्रखराकृति: । 
धूम्रवर्णो तु पापाख्या विशीर्णा या तु मध्यमा।। 
ध्वजपद्मभहंसाभा पर्वताश्वसमप्रभा। 
श्रीवृक्षशड्डुसदृशी या चोल्का सा शिवप्रदा।। 
-पृ.-४०९(अ.-३३,श्लो.-१० ) 
(९३) नक्षत्राणि ग्रहाश्चेव यद्युल्काध्वस्तधूमिता:। 
तद्देशनाथनाशाय लोकानां सम्भ्रमाय च।। 
-पृ.-४११(अ.-३ ३,श्लो.-१७) 
(९४) पार्थिवे प्रस्थिते दीप्ता पतत्युल्का महास्वना। 
तां दिशं सिद्धयते सिद्धिं विजयं लभते चिरात्‌।। 
-पृ.-४१५(अ.-३४,श्लो.-३० ) 
(९५) सितपीतेन्द्रनीलाभा रक्तकापोतब भ्रव: । 
शबला बहिवर्णश्वविज्ञेयास्ते शुभप्रदा:।। 
ऐन्द्रयाम्यप्यनैऋत्यवारुणा: सौम्यवहिजा:। 
दृश्यादृश्येन भावेन वायव्य: सोडपि कष्टद:।। 
-पृ.-४१६(अ.-३४,श्लो.-३) 
(९६) शिशिरे चाषवर्णश्च॒ वसन्ते शिखिसतन्निम:। 
ग्रीष्मे रजतसड्ड्गाश: प्रावृट्तैलसमप्रभ:।। 
गोक्षीरसदृश: शस्त: परिवेष: शरत्स्मृत:। 
हेमन्ते जलसड्डाश: स्वकाले शुभद: स्मृत:।। 
-पृ.-४१६(अ.-३४,श्लो.-४) 


७५्‌ड 


(९७) परिवेषाभ्यन्तरगौ द्वौ ग्रहौ यायिनागरौ। 
युद्ध च भवति क्षिप्रं घोररूपं सुदारुणम्‌।। 
मण्डलान्तरिता: पञ्च जगत: संक्षयावहा:। 
अथ तारणणग्रहस्यैव नक्षत्राणामथापि वा।। 
परिवेषो यदा दृश्यस्तदा नरपतेर्वध:। 
यदि केतूदयो न स्यादन्यथा तद्ठदेत्‌ फलम्‌।। 
-पृ.-४२१(अ.-३४,श्लो.-१८) 
(९८) अनन्तकुलजाता ये पन्नगा: कामरूपिण:। 
तेषां निःश्वाससम्भूतमिन्द्रचापं प्रचक्षते।। 
-पृ.-४२३(अ.-३५,श्लो.-२) 
(९९) अवृष्टौ वर्षगं कुयदिन्द्रीं दिशमुपाश्रितम्‌। 
पश्चिमायां महद्गर्ष करोतीन्द्रधनु: सदा।। 
रात्रौ चेद्‌ दृश्यते पूर्व भयं नरपतेर्भवेत्‌। 
याम्यायां बलमुख्यश्च विनाशमभिगच्छति।। 
पश्चिमायां प्रधानस्य सौम्यायां मन्त्रिणो वध:। 
स्निग्धवर्णर्धनै: शुभ्रेवरुण्यां दिशि दृश्यते।। 
बहूदक॑ सुभिक्षं च शिवं सस्यप्रदं भवेत्‌। 
-पृ.-४२५(अ.-३५,श्लो.-७) 
(१००) बहुवर्ण पताकाढ्यं गन्धर्वनगरं महत्‌। 
दृष्टं प्रजाक्षयकरं॑ सडम्ग्रामे लोमहर्षणम्‌।। 
-पृ.-४२७(अ.-३६,श्लो.-५) 


जज 


(१०१) 


(१०२) 


(१०३) 


(१०४) 


(१०५) 


(१०६) 


(१०७) 


याम्ये वातप्रदो ज्ञेय उत्तरे वृद्धिदो रवे: । 

उभयो: पार्श्वयोर्भाति सलिलं भूरि यच्छति।। 
-पृ.-४२८(अ.-३७,श्लो.-३) 

मेषे सुवर्णस्थलजा गौधूमाजाविकास्तथा। 

ग्रहवर्णकक्षसंयोगे शोभने सफलं भवेत्‌।। 
-पृ.-४३६(अ.-४०,श्लो.-२) 

वृषे महिषगोवत्रशालय: पुष्पसम्भवा:। 

मिथुने धान्यशालूकवल्य: कार्पासशारदम्‌।। 
-पृ.-४३६(अ.-४०,श्लो.-३) 

कर्कटे फलदूर्वाश्च कोद्रव: कदला तथा। 

सिंहे धान्यं सर्वरसा: सिंहादीनां त्वचो गुडा:।। 
-पृ.-४३७(अ.-४०,श्लो.-४) 

कन्यायां मुदूनीवारकुलत्था: सकला यवा:। 

तुले तु यवगोधूममाषा: सिद्धार्थकास्तथा।। 
-पृ.-४३७(अ.-४०,श्लो.-५) 

अलिनीक्षुरसं सैक्यमाजं लोहं सकांस्यकम्‌|। 

धान्यं धनुषि वस्त्राणि लवणं तुरगास्तथा।। 
-पृ.-४३७(अ.-४०,श्लो.-६) 

मकरे सस्यसीसं च सुवर्णगुडधातुजम्‌। 

कुम्भे कुसुमचित्राणि हंसाश्च जलजास्तथा।। 
-पृ.-४३८(अ.-४०,श्लो.-७) 


3०६ 


(१०८) 


(१०९) 


(११०) 


(१११) 


(११२) 


पद्ममुक्ताफलादीनां द्र॒व्याणां मीन ईश्वर: । 
-पृ.-४३८(अ.-४०,श्लो.-८ ) 
चतुःसप्तद्विपद्जस्थो नवदिग्रुद्रगो गुरु: ।। 
यस्य राशेस्तदुकतानां द्रव्याणां वृद्धिद: स्मृतः ।। 
शुक्र: षट्सप्तमस्थो वा हानिकृद्वृद्धिदो5न्यग: । 
द्य्येकादशदशार्थाष्टसंस्थित: शशिज: शुभ:। 
पापास्तूपचयस्थाश्च वृद्धि कुर्वन्ति नान्‍्यथा।। 
-पृ.-४३९(अ.-४०,श्लो.-९-१० ) 
राशेरनिष्टस्थानेषु पापाश्च सबला: स्थिता:। 
तद्द्र॒व्याणां नाशकरा दुर्लभास्ते भवन्ति हि।। 
-पृ.-४३९(अ.-४०,श्लो.-११) 
इष्टस्थाने स्थिता: सौम्या बलिनो येषु राशिषु। 
भवन्ति तद्धवानां च द्रव्याणां शुभदा: स्मृता:।। 
-पृ.-४३९(अ.-४०,श्लो.-१२) 
उल्कातिवृष्टिग्रहणे सूर्येन्द्रोी: परिवेषणम्‌। 
प्रतिसूर्यादयो येअन्ये पक्षमासान्तसंक्षये।। 
तिथौ निरीक्ष्य चोत्पातान्‌ ब्रूयाल्लोके शुभाशुभम्‌। 
सुभिक्षदुर्भिक्षकृतान्‌ विशेषो5त्र विचारत: ।। 
प्रतिमासं विधानज्ञो नान्यस्मिन्‌ दिवसे वदेत्‌। 
अन्यत्र ये भवन्त्येते सर्वे ते नृपदोषदा: ।। 
-पृ.-४४०-४४१(अ.-४१,श्लो.-१-२) 


9५७ 


(११३) 


(११४) 


(११५०) 


(११६) 


(११७) 


(११८) 


राशौ राशौ स्थित: सूर्य: शशी वा मित्रसंयुत: । 
अधिमित्रेण सन्दृष्टो यथा लाभप्रद: स्मृत:।। 
-पूृ.-४४३(अ.-४१,श्लो.-१३) 
अन्नार्कशशिनौ सौम्यै: संयुक्तौ वा निरीक्षितौ। 
शुभग्रहस्थानगतौ सद्यो5र्घस्य विवृद्धिदौ।। 
विपरीतस्थितावेतौ पापयुक्‍्तौ निरीक्षितौ। 
अर्घहानिकरी प्रोक्‍्तौ मिश्रितौ मध्यमौ स्मृतौ।। 
-पृ.-४४४( अ.-४ २,श्लो.-१४) 
शालिजातकरिद्धार्थान्‌ कुष्ठं भल्‍लातक॑ तथा। 
अश्वेषु कण्ठे बध्नीयात्‌ सप्ताहं शान्तिमाचरेत्‌।। 
-पृ.-४६५( अ.-४ ३,श्लो.-५) 
पौष्टिकेर्विविधेर्मन्त्रे: पुरोधा ज्वलनं हुनेत्‌। 
ह॒तान्ते भोजयेट्ठिप्रान्‌ दक्षिणां विपुलां ददेतू।। 
-पूृ.-४६६( अ.-४ ३,श्लो.-६) 
अष्टमेडह्नि पुरस्कृत्य राजा पौरजनैर्वृ॑त: । 
गच्छेच्छान्तिगृहं हृष्ट: शट्डुतूर्यरवै: सह।। 
-पृ.-४६७(अ.-४३,श्लो.-८ ) 
स्थूलो< भ्युन्नतकण्ठो यो भद्र: कृष्णणल: स्मृत:। 
कृष्णमूर्धा गलान्तं यःस सम्पूर्ण इति स्मृतः ।। 
करटान्तौ सितौ यस्य कृष्णो बिन्दुर्गले तथा। 
स रिक्त इति निर्दिष्ट: पीतो गोपीतक: स्मृतः।। 


9०८ 


नामानुरूपेण फल॑ विहगानां विनिर्दिशेत्‌।। 
-पृ.-४७५(अ.-४४,श्लो.-२-३) 
(११९) मैथुन कुरुते यत्र तत्र वै निधिमादिशेत्‌। 
भुक्‍्तं छर्दयते यत्र तत्र काचमधो भवेत्‌।। 


पुरीषं यत्र कुरुते तत्राड्भारं विनिर्दिशेत्‌। 
-पृ.-४७७(अ.-४४,श्लो.-१२) 


(१२०) प्रथमे दर्शने पाकमावर्षातू प्रवदेद्‌ बुध: । 


प्रतिदेवसिके वाच्यं दर्शनेड5स्तमये फलम्‌।। 
-पृ.-४७८(अ.-४४,श्लो.-१६) 


(१२१)  भौम॑ शान्तिहतं नाशमुपगच्छति मार्दवम्‌। 


नाभसं न शमं याति दिव्यमुत्पातदर्शनम्‌।। 
-पृ.-४८१(अ.-४५,श्लो.-५) 


(१२२)  क्रियमाणं यदा पत्र मध्ये स्फुटति भिद्यते। 
तदा नृपभयं प्रोक्‍्तं यस्यार्थे वा प्रकल्पितम्‌।। 
सुलक्षणं प्रमाणस्थं सुकर॑ च हितावहम्‌। 
सुरूप॑ दर्शनीयं च प्रजानां वृद्धिदं स्मृतम्‌।। 
-पृ.-५३६(अ.-४९,श्लो.-७) 
(१२३) उत्पन्नो न पुनश्छेद्यो निष्पन्नो यः प्रमाणतः। 
मुष्ट्या भड़े प्रियते स्वामी तदग्रे तस्य मातरम्‌।। 
तस्मान्न छेदयेत्‌ खड्गमात्मनो5शुभदं यत:। 
निधर्षणै: प्रमाणस्थ: कार्यो येन शुभो भवेत्‌।। 
-पृ.-५३८(अ.-४९,श्लो.-८ ) 


3०९ 


२) अथ मुहूर्तचिन्तामणावुद्धृतकश्यपवचनानि :- 


ग्रन्थ: - मुहूर्तचिन्तामणि:। (मुहूर्तचिन्तामणिग्रन्थलेखनकालशकाब्द:-१५२२) 

(पीयूषधाराटीका लेखनकाल: खि.-१६०३, शकाब्द: १५२५), ग्रन्थकर्ता -राम 
अनन्त भट। पीयूषधाराटीकाकर्ता- गोविन्द नीलकण्ठ भट्ट। मड्नलाहिन्दीटीकाकर्ता- 
पं.श्रीकमलाकान्त ठाकुर (मैथिलः )। प्रकाशक:-भारतीय विद्या प्रकाशन वारणसी 


( भारत) | संस्करणम्‌- प्रथमम्‌, खि.-१९९८। 


(१९) यदाह कश्यप: - 


दारत्विग्भूमहंतृश्र व्यज्भान्नक्षत्रसूचकान्‌। 
वर्जयेद्‌ ब्राह्मणानेतान्सर्वकर्मसु यत्नत: ।। 
-पृ.-६। (अ.१,श्लो.२) 
(२) कश्यपो5पि तथैवाह - 


आदित्यभौमयोर्नन्दा भद्रा शुक्रशशाडूयो:। 
जया सोम्ये गुरौ रिक्ता पूर्णार्कावमृता शुभा।। 
- पृ.-११। (अ.१,श्लो.५) 
क.सं.-१८.२१ 
(३) कश्यपो5पि - 


पष्ठयां दर्शप्रतिपदि द्वादश्यां च दिनक्षये। 
कुर्यादामलकस्नानं दशम्यां मूढधीर्नर: ।। 
पुत्रनाशो भवेत्तस्य त्रयोदश्यां धनक्षय:। 
सम्पत्पुत्रक्षयस्तस्य द्वितीयायामसंशयम्‌।। 
सप्तम्यां च नवम्यां च अमायां कुलनाशनम्‌। 
-पृ.-१३। (अ.१,श्लो.७) 


-क.सं.-१२.२०,२३-२४ 


9६० 


(४) 


(५) 


(६) 


(७) 


(८) 


(९) 


पूर्ण: क्षीणो5पि वा चन्द्रो लग्ने सर्वत्र गर्हित:। 


-पृ.-६। (अ.२३,श्लो.३२) 
-क.सं.-२२.४३ 


ग्रस्तोदये परो दोषो ग्रस्तास्ते5र्वाक्‌ शनीनयो:। 
चुनिशार्थ तृभयं स्यात्खण्डिखण्डव्यवस्थयो: ।। 


-पृ.-२६। (अ.१,श्लो.३३) 
-क.सं.-३२.१३ 


उपवासतब्रतोद्वाहयात्राक्षेरोपनायनम्‌। 
तिथिवशान्निखिलं चान्द्रमानेन गृह्मते।। 


-पृ.-२७। (अ.१,श्लो.३४-३५) 
-क.सं.-११.५ 
महावैधृतिपाताभ्यां दूषितं लग्नमुत्तमम्‌। 


राजावधूत॑ पुरुष यद्वत्तत्सम्परित्यजेतू।। 


-पृू.-२८। (अ. १ ,श्लो.३४-३५) 
-क.सं.-३२.९८ 
विष्कुम्भवज्नयोस्तिख़: षट्‌ च गण्डातिगण्डयो: | 


व्याघाते नव शूले तु पञ्ञ नाड्यस्तु गर्हिता: ।। 


-पृ.-२८। (अ.१,श्लो.३४-३५) 
-क.सं.-१५.४-५ 
(कश्यपस्तु सर्वसाधारण्येन दशैव घटिकास्त्याज्या इत्याह-) 


अष्टमी द्वादशी षष्ठी पक्षरन्ध्रास्तु तासु च। 
मड़ले सर्वदा त्याज्या नूनं हि दश नाडिका:।। 


-पृ.-२९। (अ.१,श्लो.३६) 
-क.सं.-१२.१९ 


3६१ 


(१०) कश्यपसंहितायां- 


मुखे पशञ्च गले त्वेका वक्ष्यस्येकादश स्मृता:। 
नाभौ चतस््र: षट्‌ कट्यां तिस्र: पुच्छे तु नाडिका: ।। 
कार्यहानिर्मुखे मृत्युर्गले वक्षसि निःस्वता। 
कट्यामुन्मत्तता नाभौ च्युति: पुच्छे भ्रुवो जय: ।। 
-पृ.-३५। (अ.१,श्लो.४४) 


-क.सं.-१६.४-५ 


(११)( नारदकश्यपादिभिरुक्तम्‌- ) 


(१२) 


करणानि बवानि शुभसंज्ञानि षट्‌ क्रमात्‌। 
क्रमायाता क्रमायाता विष्टिनेश तु मड़ले। 
- पृ.-३६। (अ.१,श्लो.४४) 
-क.सं.-१६.२-३ 
नवांशुक॑ सम॑ कृत्वा चिन्तयेच्च शुभाशुभम्‌। 
वसन्ति देवता: कोणे चान्त्यमध्यद्ये नरा:।। 
मध्यांशत्रितये दैत्याश्रैवं शय्यासनादिषु। 
अर्थप्राप्ति्देवतांशे पुत्रवृद्धिर्नरांशके | । 
हानि: पीडा पिशाचांशे सर्व प्रान्तेष्हशो भनम्‌ | 
शंखचक्राम्बुजच्छत्रध्वजतोरणदत्रिभा: | । 
श्रीवत्ससर्वतोभद्रनद्यावर्त्तगृहोषमा: । 
वर्धमानः स्वस्तिकेन मृगकूर्मझषाकृति: ।। 
छेद्याकृतिर्देत्यभागे5प्यायुरर्थप्रदा नृणाम्‌। 


3६२ 


(१३) 


(१४) 


(१५०) 


(१६) 


खरोष्ट्रोलूककाकाहिजम्बूकाश्व वृकोपमा: ।। 
त्रिकोणसूर्यकृतयो देवभागे5प्यशोभना:। 
निन्दितं वसन॑ दद्याद्‌ द्विजेभ्य: स्वर्णसंयुतम्‌।। 
आशिषो वाचनं कृत्वा त्वन्यद्वस्त्रं च धारयेत्‌।। 
-पृ.-५८। (अ.२,श्लो.११) 
-क.सं.-४२.५-१ १ 
प्रीत्याक्ष्मापालदत्तं यद्ठिप्रादेशात्करग्रहे। 
निन्द्येडपि धिष्ण्ये वारादौ धारयेच्च नवाम्बरम्‌।। 


-पृ.-५८। (अ.२,श्लो.१२) 
-क.सं.-४२.१२ 


पषट्सप्ताष्टान्त्यशुद्धो च बलिन: शुभखेचरा:। 
आयुर्दायकरे योगे कर्तव्या ह्यौषधक्रिया।। 


- पृ.-६०। (अ.२,श्लो.१५) 
-क.सं.-२२.३४ 


गुरौ ज्ञे वा लग्नगते शुक्रे कर्मगते विधौ। 
आप्यभे जलकार्याणामारम्भ: सिद्धिद: स्मृत:।। 


-पृ.-६८। (अ.२,श्लो.२५) 
-क.सं.-२२.३३ 


लग्नसंस्थे बुधे चन्द्रे बुधराशौ तु वीक्षिते। 
शुभग्रहैश्वतुर्थस्थैर्नाट्यारम्भ: प्रशस्यते।। 
-पृ.-६८। (अ.२,श्लो.२५) 


-क.सं.-२२.३१ 


(१७) 


(१८) 


(१९) 


(२०) 


(२१) 


दशमैकादशे सूर्य कुजे वा शुभलग्नगे। 
विद्यायुधाभ्यासयुक्तसेवाकर्मापि सिद्धयति।। 
-पृ.-६९। (अ.२,श्लो.२६) 
-क.सं.-२२.२३ 
गुरौ लग्नगते शुक्रे बलिन्यापोदये विधौ। 
शस्ता कृषिक्रिया तत्र दुर्बलै: क्रूरखेचरै: ।। 
-पृ.-७१। (अ.२,श्लो.२८) 
-क.सं.-२२.३७ 
वसुवायुजनैकऋत्यश्षिप्रश्नुवमृदुडुषु । 
सीतां स्मृत्वाथ बीजोप्तिरत्युत्कृष्टफलप्रदा।। 
-पृ.-७१। (अ.२,श्लो.२९) 
-क.सं.-१४.४९१ 
राहुधिष्ण्यात्समार भ्य धिष्ण्येष्वष्टसु निष्फलम्‌।। 
-पृ.७२। (अ.२,श्लो.२९) 
-क.सं.-१४.४२ 
नक्षत्रे यत्र भानुः स्यात्तदाद्यं भत्रिक॑ त्रिकम्‌। 
सूर्यज्ञशुक्रसौरीणामिन्दुभौमबृहस्पते : । । 
राहो: केतोश्च निर्दिष्टं वदनादौ शुभाशुभम्‌। 
सौख्यार्थनाश: सूर्य स्थादिन्दी जलमयी कृषि: |। 
भौमेउग्निदाहो राष्ट्रस्य बुधे बुद्धिविवर्धनम्‌। 
गुरो लब्धिरभीष्टस्य राज्यं सौभाग्यनन्दितम्‌।। 


७9६४ 


(२२) 


(२३) 


(२४) 


भार्गवे कार्यसंपत्तिरैहिकामुष्मिकी भवेत्‌। 
शनेर्मुखाहुतौ ज्ञेयो राज्यभड़ी धनक्षय:।। 
राहोर्मुखाहुतौ हानि: सर्वस्य परिकीर्तिता। 
केतो: मुखाह॒तौ ज्ञेयं दुर्भिक्षं देशविप्लवम्‌।। 
मरणं प्राणिनां चैव राज्यभड़स्तथैव च। 
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ग्रहनक्षत्रसंगमे ।। 
दुष्टे न कुर्याद्धवनमित्याहुर्भागवादय: ।। 
-पृ. ७७ (अ.२,श्लो.३५) 
पितृमारुतसर्पान्त्यस्थिरक्षैष्विन्दुशुक्रयो: । 
न कुयद्वारयो रोगमुक्त: स्नानं कदाचन।। 
-पृ. ८०। (अ.२,श्लो.४० ) 
-क.सं.-१४.४४ 
भाग्ये पुष्पे समैत्रे च लग्ने शुक्रेक्षिते युते। 
करणे तैतिलेडष्टम्यां द्वादश्यां सन्धिरिष्यते।। 
-पृ.८१। (अ.२,श्लो.४२) 
-क.सं.-२२.३५ 
भद्रातिथिशनिज्यारवारे चेद्विषमाड॒गप्रिभम्‌। 
त्रिपुष्करं त्रिगुणदं द्विगुणदं द्वयड॒प्रिभे मृतौ।। 
-पृ.८८। (अ.२,श्लो.५० ) 


-क.सं.-१४.५७५० 


(२५) 


(२६) 


(२७) 


(२८) 


(२९) 


(३०) 


भरण्याद्रमिघाश्लेषामूलं त्रिचरणानि च। 
प्रेतक्रियातिदुष्टानि धनिष्ठाद्यं च पद्ञभम्‌।। 
-पृ.८९। (अ.२,श्लो.५१) 
'फल्गुनीद्वितयं रोहिण्यनुराधा पुनर्वसुः। 
द्वे आषाढे विशाखा च भानि द्विचरणानि च। 
एतानि किद्चिद्दृशनि वर्जयेत्सति संभवे।। 
-पृ.९०। (अ.२,श्लो.५२) 
अतीतविषये काम्ये न्यूने श्राद्धे महालये। 
एतत्सरव॑ विचिन्त्याशु कुर्याच्छाद्धमतन्द्रित: ।। 
-पृ.९१। (अ.२,श्लो.५२) 
-क.सं.-३४.९-१० 
ज्येष्ठान्त्यमूलयोरन्तरालयामोद्धव: शिशु: । 
अभुक्‍क्तमूलज: सो>प्याश्लेषापितृभयोरपि।। 


-पृ.९४। (अ.२,श्लो.५४) 
-क.सं.-४९.८२ 


मूलाद्यपादजो हन्ति पितरं तु द्वितीयज:। 
मातरं स्वां तृतीयो<र्थान्सुहृदश्च तुरीयज: ।। 


-पृ.९४। (अ.२,श्लो.५५) 
-क.सं.-४९.८३ 


सुहृदश्च तुरीजय:।। 


-पृ.९५। (अ.२,श्लो.५५) 
-क.सं.-४९.८३ 


3६६ 


(३१) फल तदेवं सार्पक्षें प्रतीपं त्वन्त्यपादत: ।। 
-पृ.९२। (अ.२,श्लो.५५) 
-क.सं.-४९.८४ 
(३२) सिनीवाली चन्द्रवती नष्टचन्द्रा कुहूर्मता।। 
(इति कश्पपोक्तेश्वामावास्याया द्विविधत्वमेवावसीयते। ) 


-पृ.१०८। (अ.२,श्लो.५७) 


- क.सं.-१२.२५ 

(३३) द्विधैवामावास्या।। 
-पृ.१०८ ।(अ. २,श्लो.५७) 
-क.सं.-१२.२५ 

(३४) घोराध्वाक्षीमहोदर्यो मन्‍्दा मनन्‍्दाकिनी तथा। 


मिश्रा राक्षसिका सूर्यसंक्रान्तिश्चाकवासरात्‌ |। 
-पृ.१२२। (अ.३,श्लो.१) 
-क.सं.-१९.१ 
(३५) शुद्रतस्करवैश्यक्ष्मादेवभूषगवां क्रमात्‌। 
अनुक्तानाञ्ज सर्वेषां घोराद्या: सुखदा: स्मृता: ।। 
-पृ.१२२। (अ.३,श्लो.१) 
-क.सं.-१९.२-३ 
(३६) पूर्वाहणे नृपतीन्हन्ति विप्रान्मध्यन्दिने विशि: । 
अपराहणे3स्तगे शुद्रान्प्रदोषे च पिशाचकान्‌।। 
निशि रात्रिंचरान्नाट्यकारानपररात्रके। 


9६७ 


गोचारिणश्व सन्ध्यायां लिड्विनं रविसंक्रमे।। 
-पृ.१२३। (अ.३,श्लो.२-३) 
-क.सं.-१९.३-५ 
(३७) (अन्न मेषसंक्रान्तो विशेषमाह कश्यप:-) 
यदा मेषगत: सूर्यो भरण्यादिचतुष्टये। 
सस्यवृद्धिर्भवेत्तस्य वृद्धिराद्राचितुष्टये।। 
मघादिदशके हानि: क्षेमं॑ चानुक्तभेषु च।। 
-पृ.१२३। (अ.३,श्लो.२-३) 
-क.सं.-१९.५-६ 
(३८) या या: सन्निहिता नाड्यस्तास्ता: पुण्यतमा: स्मृता: ।। 
-पृ.१२९। (अ.३,श्लो.७) 
-क.सं.-१९.१९ 
(३९) स्नान॑ दान॑ ग्रहणवत्सौम्ययाम्यायनद्वये।। 
-पृ.१२९। (अ.३,श्लो.७) 
-क.सं.-१९.१७ 
(४०) सिंहशार्टूलवाराहकुझरा महिषस्तथा। 
तुरगश्चाजवृषभकुक्कुटाश्व बवादिषु।। 
तिथ्यर्धजेषु संक्रान्तिवाहनानि यथाक्रमात्‌।। 
-पृ.१३७। (अ.३,श्लो.१४-१५-१६-१७) 


-क.सं.-१९,.७-८ 


9६८ 


(४१) भयोनिवाहनं बड़वाह्ीकविषये खशे।। 
-पृ.१३७। (अ.३,श्लो.१४-१५-१६-१७) 
-क.सं.-१९.८ 
(४२) भुशुण्डिभिन्दिपालासिदण्डकोदण्डतोमरान्‌। 
कुन्तपाशाड्डशास्त्रेषून्बिभर्ति करणेष्विन: ।। 
-पृ.१३८। (अ.३,श्लो.१४-१५-१६-१७) 
-क.सं.-१९.९ 
(४३) ताराबलेन शीतांशुर्बलवांस्तद्वशाद्रवि: । 
बली संक्रमाणस्य वशात्खेटा बलाधिका: ।। 
यादृशेनेन्दुना भानो: संक्रान्तिस्तादृशं फलम्‌। 
नर: प्राप्नोति तद्राशे: शीतांशो: साध्वसाधुत: ।। 
-पृ.१४२। (अ.३,श्लो.१९) 
-क.सं.-१९.२३-२४ 
(४४) यस्मिन्मासे3र्कसंक्रान्तिर्दर्शान्तात्प्राकृपुर:सरम्‌ । 
दर्शमुल्लछ्डय भवति स संसर्पोडधिमासक:।। 
आरभ्य शुक्लप्रतिपत्प्रवेशात्संक्रमद्ठयम्‌। 
आगामीन्दुक्षयस्यान्तात्प्राडगन्यूनाख्यस्त्वहर्पति: ।। 
स्फुटार्कसंक्रमाद्विद्यान्यूनमासाधिमासकै : । 
मासौ न्यूनाधिकौ तौ तु सर्वकर्मबहिष्कृतौ।। 
-पृ.१४२। (अ.३,श्लो.२०) 


-क.सं.-२.३-६ 


(४५) 


(४६) 


(४७) 


(४८) 


(४९) 


अपि विद्धो ग्रह: कश्चिन्न ददाति शुभं फलम्‌। 

वामवेधविधानेन त्वशुभो5पि शुभप्रद:।। 

अतस्तद्‌ द्विविध॑ मूलं(वेध॑ ? )विचार्यव फलं वदेत्‌।। 
-पृ.१४२। (अ.४,श्लो. १-२-३-४) 
-क.सं.-२०.९-१० 

स पुनर्द्विविधो5पि वेधो ग्रहाधिष्ठितराशितो ज्ञेय:। 

यथा सूर्यो जन्मराशे: सकाशात्षष्टस्थित: शुभ: ।। 
-पृ. १४९। (अ.४,श्लो.५) 

ज्ञातव्यं जन्मराशेस्तु निखिलं यद्वलाबलम्‌ | 

हिमाद्रिविन्ध्ययोर्मध्ये वेधजं तद्ग्रहालयात्‌।। 
-पृ.१४९। (अ.४,श्लो.५) 
-क.सं.-२०.१-२ 

मासादीन्दु: शुभो यस्य तत्पक्षस्तस्य शोभन:। 

कृष्णादीन्दौ त्वशुभदे तद्गद्यत्ययेडन्यथा।। 

-पृ.१५५। (अ.४,श्लो.८) 
-क.सं.-२१.२ 

सूर्यादीनां च सन्तुष्टयै माणिक्यं मौक्तिकं तथा। 

सुविद्रुमं मारकतं पुष्परागं च वजद्रकम्‌।। 

नीलगोमेददैदूर्य धार्य स्वस्वदृढक्रमात्‌।। 
-पृ.१५६। (अ.४,श्लो.१०) 
क.सं.-२०.१५-१६ 


99०0 


(५०) प्रवासनष्टे च मृता जया हास्या रतिर्मुदा। 
सुप्ता भुक्ता ज्वरा कम्पा सुस्थितिर्नामसन्निभा: ।। 
-पृ.१६०। (अ.४,श्लो.१५) 
-क.सं.-२१.९ 
(५१)(उक्तं च कश्यपसंहितायाम्‌- ) 
वर्षद्वादशकादूर्ध्व यदि पुष्पं बहिर्नहि। 
अन्तःपुष्पं भवत्वेव पनसोदुम्बरादिवत्‌।। 
अतस्तु तत्र कुर्वीत तत्सड्ं बुद्धिमान्नर:।। 
-पृ.१६६। (अ.५,श्लो. १ पूर्वे) 
(५२) रोगिणी रविवारे तु सोमवारे प्रतिव्रता। 
दुःखिता भौमवारे तु बुधे सौभाग्यसंयुता।। 
श्रीसंयुता गुरोवरि पतिभक्ता भृगोर्दिने। 
मलिना मन्दवारे तु रात्रावषि तथैव च।। 
-पृ.१६७। (अ.५,श्लो.१) 
-क.सं.-२३.६-७ 
(५३) अष्टमी षष्ठ्यमा रिकता द्वादशी संक्रमे5पि वा। 
वैधृतौ व्यतिपाते च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययो: ।। 
विष्ट्यां सन्ध्यासु निद्रायां दुर्भगा प्रथमार्त्तवे।। 
-पृ.१६९। (अ.५,श्लो.३) 


-क.सं.-२३.४-५ 


७७१ 


(५४) पष्ट्यष्टमीं पदञ्नदर्शी चतुर्थी चतुर्दशीमप्युभयत्र हित्वा। 
शेषा: शुभा: स्युस्तिथयो निषेके वारा: शशाड्डाज्यसितेन्दुजानाम्‌।। 
-पृ.१७२। (अ.५,श्लो.६) 
(५५) (उक्तं च सीमन्ताध्याये कश्यपेन) 
शुक्लपक्षादिदिवसं रिकतां पर्वस्य मध्यमाम्‌। 
तिथिं त्वक्त्यार्कभूसूनुसुरेज्यानां च वासरे।। 
-पृ. १७५ (अ.५,श्लो.८) 
-क.सं.-२४.२-३ 
(५६) मासेश्वरे बलोपेते नास्तगे न पराजिते।। 
-पृ.१७५। (अ.५,श्लो.८) 
-क.सं.-२४.४ 
(५७) चन्द्रोडपि शुभदो ज्ञेयस्त्यक्त्वा षष्ठाष्टमव्ययान्‌।। 
-पृ.१७५। (अ.५,श्लो.८) 
-क.सं.-२४.९ 
(५८) (यदाह सीमान्ताध्याये कश्यप:-) 
न नैधने तयोरल॑ग्ने नैधने शुद्धिसंयुते। 
पञ्ञभिश्च चतुर्भिववा सूर्येन्दुगुरुपूर्वकै: ।। 
ग्रहैरिष्टे: शुभे लग्ने राशावपि च नैधने। 
-पृ.१७५। (अ.५,श्लो.८ ) 


-क.सं.-२४.६-७ 


७७२ 


(५९) 


(६०) 


(६१) 


(६२) 


(६३) 


उक्तकाले प्रकर्तव्या द्विनानामखिला: क्रिया:। 
अतीतेषु च कालेषु कर्तव्याश्वोत्तरायणे।। 
सुरेज्येउत्यसुरेज्ये वा नास्‍तगे न च वार्धके। 
शुभलग्ने शुभांशे च शुभेडह्नि शुभवासरे।। 
चन्द्रताराबलोपेते नैधनोदयवर्जिति। 
पूर्वाहणे क्षिप्रनक्षत्रचरस्थिरमृदुडुषु।। 
नाममड्नलघोषेश्च रहस्यं दक्षिणश्रुतौ।। 
-पृ.१८०। (अ.५,श्लो.११) 
-क.सं.-२५.४-६ 
द्वादशीमष्टमीं रिकतां नन्‍्दां चैव दिनक्षयम्‌। 
सूर्याकिभौमवारांश्च त्यक्त्वान्यशुभवासरे।। 


-पृ.१८५। (अ.५,श्लो.१७) 
-क.सं.-२६.२ 


जन्मराशिविंलग्नाभ्यां नैधनेंडशे च वर्जयेत्‌।। 


-पृ.१८६। (अ.५,श्लो.२७) 
-क.सं.-२६.४ 


गो< श्रकुम्भतुलाकन्यासिंहकर्कनृयुग्मगा: । 
शुभदा राशयश्चैता न मेषझषवृश्चिका: ।। 
-पृ. १८६। (अ.५,श्लो.१७) 
चरस्थिरमृदक्षिप्रनक्षत्रेषु शुभे दिने। 
-पृ.१८६। (अ.५,श्लो.१७) 


-क.सं.-२६.३ 


७७३ 


(६४) 


(६५) 


(६६) 


(६७) 


(६८) 


(६९) 


त्रिकोणकेन्द्रव्यायेषु शुभैस्त्र्यायारिगै: परे: । 

अलग्ननिधनान्त्यारिस्थानस्थेन हिमांशुना।। 
-पृ.१८७। (अ.५,श्लो.१८) 
-क.सं.-२६.७ 

वृद्धचन्द्र: स्त्रियं हन्ति पतिं हन्त्यस्तमागत: । 

यतो<स्यामृतरश्मित्वाद्‌ बालोड5पि शुभद: शशी।। 
-पृ.१९५। (अ.५,श्लो.२८) 
-क.सं.-३२.९-१० 

पदञ्जवर्ष तिथि रिकतां त्वक्त्वान्यदिवसे शुभम्‌।। 
-पृ.१९६। (अ.५,श्लो.२९) 
-क.सं.-२७.३ 

चन्द्रज्ञगुरुशुक्राणां वारलग्नांशकेषु च।। 
-पृ.१९६। (अ.५,श्लो.२९) 
-क.सं.-२७.३ 

नैधने शुद्धिसंयुक्ते लग्नराशौ न नैधने।। 
-पृ.१९६। (अ.५,श्लो.२९) 
-क.सं.-२७.५ 

दास्नेन्द्रदितिपुष्येन्द्रभेषु हस्तत्रयेषपि च। 

विष्णुत्रये च पौष्णर्क्षे चौलकर्म शुभप्रदम्‌।। 
-पृ.१९६। (अ.५,श्लो.२९) 
-क.सं.-२७.४ 


99४ 


(७०) 


(७१) 


(७२) 


(७३) 


नवान्नप्राशने चोले व्रतबन्धे5भिषेचने। 

शुभदं जन्मनक्षत्रमशुभं त्वन्यकर्मणि।। 
-पृ.१९६। (अ.५,श्लो.२९) 
क.सं.-२७.७ 

ऋतौ वससन्ते विप्राणां ग्रीष्मे राज्ञां शरद्यथा। 

विशा मुख्य॑ च सर्वेषां ट्विजानां चोपनायनम्‌।। 

साधारणं च मासेषु माघादिषु च पञ्चसु।। 
-पृ.२०७। (अ.५,श्लो.४० ) 
-क.सं.-२८.८ 

मैत्रविष्णुत्रये हस्तत्रयर्क्ष चोत्तरात्रये। 

धातृद्दयादितीज्यान्त्यदस्क्षेषूपनायनम्‌ ।। 
-पृ.२०७। (अ.५,श्लो.४० ) 
-क.सं.-२८.१२ 

सर्वत्र शुभकृच्छुक्र: षष्ठसप्ताष्टमं विना।। 


-पू.२०७॥(अ.५,श्लो.४० ) 


(७४) (कश्यपस्तूच्चस्थं लग्नस्थं च चन्द्रं सदैव न्यषेधीत्‌) 


वर्धमानो5पि वा चन्द्र: पूर्णो वा यदि तुझ्भग: । 
निःस्वं करोति ब्रतिनं लग्नग: क्षयरोगिणम्‌।। 
-पृ.२११(अ.५,श्लो.४२) 


-क.सं.-२८.३४ 


9७५ 


(७५) 


(७६) 


(७७) 


(७८) 


शुभग्रहांशगे चन्द्रे विद्यावान्‌ धनवान ब्रती। 

तस्मिन्पापांशसंस्थेति निर्धनोईखिलदु:खभाक्‌ ।। 

स्वांशसंस्थे निशानाथे दरिद्र: खलु दुर्जनः ।। 
-पू.२१८(अ.५,श्लो.५०) 
-क.सं.-२८.२६-२७ 

चैत्रमासविसृष्टेषु माघादिषु च पदञ्चकम्‌।। 
-पृ.२२६(अ.५,श्लो.६० ) 
-क.सं.-२९.२ 

अथात: संप्रवक्ष्यामि गृहस्थाश्रममुत्तमम्‌। 

य आधारोज्न्याश्रमाणां भूतानां प्राणिनां तथा।। 

ऋणत्रयच्छेदकारि धर्मकामार्थसिद्धिदम्‌। 

एतत्सरव॑ स्थित॑ स्त्रीषु शीलवृत्तान्वितासु च ।। 

तच्छीलवृत्तलब्धिस्तु सुलग्नवशतो भवेत्‌। 

तस्मात्सम्यग्लग्नशुद्धिं प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वश: ।। 
-पृ.२२४(अ.६,श्लो. १) 
-क.सं.-३०.१-३ 

लग्नाइश्विक्यपुत्रास्तकर्मलाभगत: शशी। 

गुरुदृष्टस्तयोरेव सम्बन्धं कुरुते सदा।। 
- पृ.२२९(अ.६,श्लो.२) 


-क.सं.-३०.१० 


७७६ 


(७९) लग्नस्थांश्वन्द्रशुक्रा भ्यां वीक्षिता: संयुताश्च वा। 


कुर्वन्ति कन्‍्यकालाभं यदि गोघटकर्कटा:।। 


-पू.२२४(अ.६,श्लो.१) 
-क.सं.-३०.१ १९ 
(८०) एको लग्नगत: पाप: पापो&न्य: सप्तराशिग:। 


आसप्तमाब्दान्मरणं पुरुषस्यथ न संशय: ।। 
यद्युदयस्थ: क्रूरस्तस्माद्यदि सप्तमो भवेत्पाप:। 
सप्तभिरब्देर्मरणं विज्ञेयं तस्य पुरुषस्य।। 
-पृ.२३०(अ.६,श्लो.४) 
-क.सं.-३०.७ 
(८१९१) स्वनीचग: शत्रुदृष्ट: पाप: पदञ्चमगो यदा। 
मृतपुत्रां करोत्येव कुलटां वा न संशय: ।। 
-पूृ.२३१(अ.६,श्लो.५) 
-क.सं.-३०.९ 
(८२) पद्चाड्भशुद्धिदिवसे चन्द्रताराबलान्विते। 
विवाहोक्तेषु ऋक्षेषु कुजवर्जितवासरे।। 
मासाद्यदिवसं रिक्तामष्टमीं नवमीं तिथिम्‌। 
त्यक्त्वान्यदिवसे गन्धस््रक्ताम्बूलफलान्वितै: ।। 
सहवृद्धद्विजगणैर्वरयेत्कन्यकां सतीम्‌।। 
-पू.२३६(अ.६,श्लो.१० ) 
-क.सं.-३१.२-४ 


99७9 


(८३) विवाहो जन्मतः स्त्रीणां युग्मेडब्दे पुत्रपौत्रद: । 
अयुम्मे श्रीप्रद: पुंसां विपरीते तु मृत्युद: ।। 
-पृ.२३८(अ.६,श्लो.१२) 
-क.सं.-३२.१ 
(८४) उत्तरायणगे सूर्य मीन॑ चैत्र च वर्जयेत्‌। 
अजगोद्व न्द्वकुम्भालिमृगराशिगते रवौ।। 
मुख्य करग्रहं त्वन्ययाशिगे न कदाचन।। 
-पृ.२४०(अ.६,श्लो.१३) 
-क.सं.-३२.२ 
(८५) (कश्यपादिभि: सौरा एव मासा उक्‍्ताः-) 
विवाहादौ स्पृत: सौरो यज्ञादौ सावनो मतः। 
-पृ.२४०(अ.६,श्लो.१३) 
(८६) गणयेत्कन्यकाधिष्ण्यादावृत्या वरजन्मभम्‌|। 
जन्मत्रिपश्जसप्तक्ष॑ हित्वान्यक्ष॑ शुभप्रदम्‌।। 
-पृ.२५३(अ.६,श्लो. २४) 
-क.सं.-३३.८६-८७ 
(८८) रवे: समो ज्ञो मित्राणि चन्द्रारेज्या: परावरी। 
इन्दोर्न शत्रवो मित्रे रविज्ञावितरे समा: ।। 
समौ कुजस्य शक्रार्कों बुधोडरि: सुहृद: परे। 
ज्ञस्य चन्द्रो रिपुर्मित्रे शुक्राक्की इतरे समा: ।। 
गुरोरारेन्दुजा मित्राण्यार्की मध्य: परावरी। 


99८ 


भुगो: समविज्यकुजौ मित्रे ज्ञाकी परौ रिपू।। 
शनेर्गुरु: समो मित्रे शुक्रज्ञौ शत्रव: परे।। 
-पृ.२५७(अ.६,श्लो. २७-२८) 
-क.सं.-३३.९२-९५ 
(८९) स्वगणे चोत्तमा प्रीतिर्मध्यमामरमर्त्ययो: । 
मर्त्यराक्षसयोर्वैरमसुरासुरयोरपि।। 
-पृ.२५९(अ.६,श्लो.३० ) 
-क.सं.-३३.७७ 
(९०)(तथा जगन्मोहने वसिष्ठकश्यपौ- ) 
द्िद्वद्विशं शुभं प्रोक्तं मीनादौ युग्मराशिषु। 
मेषादौ युग्मराशौ तु निर्धनत्व॑ न संशय: ।। 
आयुष्यसम्पद्हुतभोगसम्पत्पुत्रार्थसम्पत्पतिसौख्यसम्पत्‌ । 
सौभाग्यसम्पद्धनधान्यसम्पज्झषादियुग्मे क्रमतः फलानि।। 
अजादियुग्मे क्रमत: फलानि वैधव्यमृत्युर्वधबन्धनानि। 
वियोगसन्तापमतीव दु:खं वसिष्ठगर्गप्रमुखै: स्मृतानि।। 
-पृ.२६२(अ.६,श्लो.३२) 
(९१) चतुस्त्रिद्यड॒मप्रिमोत्थाया: कन्याया: क्रमशो5श्चिभात्‌। 
वहिभादिन्दुभान्नाडी त्रिचतु:पञ्जपर्वभि: ।|। 
(इति पद्येन कश्यपो नाडीत्रयविचारमभिधायानुपदमेव- ) 
-पृ.२६८(अ.६,श्लो. ३४) 
-क.सं.-३३.७८ 


७७९ 


(९२) 


(९३) 


(९४) 


(९५) 


तत्रैव- 


रेखास्त्रिस्नों विरच्याशु दस्रभाद्यानि विन्यसेत्‌। 


एकरेखास्थयोमृत्युर्दम्पत्योर्जन्मधिष्ण्ययो : । । 
-पृ.२६८(अ.६,श्लो. ३४) 
-क.सं.-३३.७९ 

सिंहककंटयोश्वापकीटयोर्मीनमेषयो: । 

गण्डान्तमन्तरालं तन्नाडिका निधनप्रदा।। 
-पृ.२७९(आ.६,श्लो.४३) 
-क.सं.-३२.४६ 


पूर्णानन्दाख्ययोस्तिथ्यो: सन्धिनाडीचतुष्टतम्‌। 

उद्बाहजन्ममानेषु गण्डान्तं निधनप्रदम्‌।। 
-पृ.२७९(आ.६,श्लो.४३) 
-क.सं.-३२.४५ 

चन्दस्य कर्तरी तद्गच्छुभदृष्ट न दोषदा।। 
-पृ.२८२(अ.६,श्लो.४४) 
-क.सं.-३२.४१ 

छिन्नो5पि विष्णुचक्रेण सुधामयशिरास्तम: । 

केशवस्य वरेणासौ तथापि ग्रहतां गत: ।। 
-पृ.२६८(अ.६,श्लो.४४) 


-क.सं.-९.१ 


9८० 


(९६) 


(९७) 


(९८) 


(९९) 


(१००) 


पापयो: कर्त्तरीकरत्र्यो: शत्रुनीचगृहस्थयो: । 

यदा त्वस्तगयोर्वापि कर्तरी नैव दोषदा।। 
-पृ.२८३(अ.६,श्लो.४४) 
-क.सं.-३२.४१-४२ 

तुड्अमित्रस्वराशिस्थ: शुभयुक्त: शुभप्रद: । 

एवंविध: क्रूरयुतः: संपूणफलद: शशी।। 
-पृ.२८४( अ.६,श्लो.४५) 
-क.सं.-३२.३७ 

इष्टं स्वजन्मलग्नं तज्जन्मरशिरनिष्टद: । 

लग्नगस्तु तयो: स्थानाच्छुभान्युपचयानि वै।। 
-पृ.२८५(अ.६,श्लो.४६) 
-क.सं.-३२.७५ 

जन्मशाष्टमलग्नेशो मिथो मित्रे व्यवस्थितौ। 

जन्मराश्यट्टम्क्नेत्थदोषो नश्यति भावत:।। 
-पृ.२८५(अ.६,श्लो.४६) 
-क.सं.-३२.७४ 

दम्पत्योरष्टमे लग्ने राशौ वापि तदंशके। 

तदीशे वा लग्नगते त्योर्मुत्यु्न संशय: ।। 
-पृ.२८६(अ.६,श्लो.४८ ) 


-क.सं.-३२.७० 


७८१ 


(१०१) तथैव द्वादशे लग्ने तदंशे वा तदीश्वरे। 
विवाहे लग्नगे नैस्व्यं नित्यं स्यात्कलहो द्वयो: ।। 
-पृ.२८६(अ.६,श्लो.४८ ) 
-क.सं.-३२.७३ 
(१०२) वियद्वाणा वेददस्ना: खरामा व्योमसागरा:। 
वेदचन्द्राश्चन्द्रदत्ना: खरामा व्योमबाहव:।। 
नेत्राग्नयो व्योमगुणा: शून्यद्ख्रा: गजेन्दव:। 
क्ष्माबाहवो वियदृस्रा: शक्राश्चन्द्रा: खभूमय: ।। 
वेदचन्द्रास्तकबाणा वेददस्रा: खबाहव:। 
व्योमेन्दवों व्योमचन्द्रा धृतयस्तर्कभूमय: ।। 
वेदाश्विन: खरामा: स्युर्दास्नार्श्षाद्‌ घटिका: क्रमात्‌। 
आभ्य: परस्तात्क्रमशश्वतस्नो विषनाडिका: |। 
ऋक्षाद्यन्तघटीनिध्ना: षष्टिभक्ता: स्फुटा: स्मृता: । 
विषनाडीदोषदुष्टं लग्नं सर्वगुणान्वितम्‌।। 
शुभे: सर्वैश्व संयुक्तमपि पश्ञेष्टक॑ त्यजेत्‌ ।। 
-पृ.२८९(अ.६,श्लो.४९-५०-५१) 
-क.सं.-३२.७६-८ १ 
(१०३) अह्ृः पद्चदशो भागो मुहूर्तो5थ तथा निशि ।। 
-पृ.२८९(अ.६,श्लो.५२) 


-क.सं.-१७.५७ 


9८२ 


(१०४) 


(१०५) 


(१०६) 


(१०७) 


(१०८) 


क्रूरविद्धं युतं धिष्ण्यं क्रूराक्रान्तं च कृत्स्नभम्‌। 
मणिहेममयं हर्म्य भूताक्रान्तमिव त्यजेत्‌।। 


-पृ.२९२(अ.६,श्लो.५६) 
-क.सं.-३२.९२-९३ 


क्रूरविद्धयुतं धिष्ण्यं नेखिलं नैव पादत: । 
अन्यैरपि गुणैर्युक्तं सर्वदोषविवर्जितम्‌।। 
त्यजेदनर्घ्यमाणिक्यं कलड्लोपहतं यथा।। 


-पू.२९५(अ.६,श्लो.५८ ) 
-क.सं.-३२.९४,९६ 


एकार्गलो दृष्टिपातश्वाभिजिद्रहितानि वै।। 


-पृ.३००(अ.६,श्लो.६२) 
-क.सं.-१५.९ 


वाह्नीके कुरुदेशे च वर्जयेद्धमुपग्रहम्‌।। 
-पृ.३०१(अ.६,श्लो.६३) 

शैलाक्षश्रुतय: सूर्य चन्द्रे पड्वेदपर्वता:। 

भौमे बाणाग्निनेत्राणि सौम्ये वेदाक्षिवायव: |। 

गुरुवारेउग्निचन्द्रेभा: शुक्रे नेत्राद्रिवह्निभा:। 

शनौ चन्द्रेभतर्का: स्यु: कुलिको यमघण्टक: ।। 

अर्धप्रहरसउ्ज्ञा स्युर्मड्नलेषु विवर्जयेत्‌। 

वारदोषेण दुष्टं यल्लग्नं सर्वगुणान्वितम्‌।। 


त्यजेद्यथा पुरोडाशं वायसोपहतं तथा।। 
-पृ.३०२(अ.६,श्लो.६४) 
-क.सं.-३२.८५-८८ 
3८३ 


(१०९) 


(११०) 


(१११) 


(११२) 


(११३) 


(११४) 


मासदग्धाश्व तिथयो मध्यदेशे विवर्जिता:।। 
-पृ.३०३(अ.६,श्लो.६६) 
-क.सं.-३३.२५ 

संक्रान्तियातांशकनन्दशेषस्तकाग्निरूपाष्टयुगै: समेता। 

तष्टो ग्रहै रोगहुताशभूपस्तेनो मृतिश्रेति च पदञ्चबाणा।। 
-पृ.३०८(अ.६,श्लो.७३) 

स्वस्वेशेनोदयास्तांशौ वीक्षति वाथ संयुतौ। 

लग्नं वास्तगृहं तत्तदंशेंडशेनेक्षितं युतम्‌।। 


-पृू.३१०(अ.६,श्लो.७६) 
-क.सं.-३२.६५ 


राश्यंशौ मित्रसौम्येन वीक्षितौ वाथ संयुतौ। 
उदयास्तांशयो: शुद्धिसत्रविधा मड्गलप्रदा।। 


-पृ.३११(आ.६,श्लो.७८ ) 
-क.सं.-३२.६६ 


अन्त्यांशका अपि श्रेष्ठा यदि वर्गोत्तमाहयया: । 

अनुक्तांशास्तु न ग्राह्मा यतस्ते कुनवांशका: ।। 
-पृ.३१५(अ.६,श्लो.८५) 
-क.सं.-३२.८३ 

सप्तमस्थानगा: सर्वे ग्रह: कुर्वन्ति शीघ्रत: । 

दम्पत्योर्मरणं यत्स्यादेकस्य च न संशय: ।। 
-पृू.३१६(अ.६,श्लो.८६) 


-क.सं.-३ ३.४७ 


9८४ 


(११५) 


(११६) 


(११७) 


(११८) 


(११९) 


पापयो: कर्त्तरीकत्रों: शत्रुनीचगृहस्थयो:। 

चास्तगयोर्वापि कर्तरी नैव दोषदा।। 
-पू.३१९(आ.६,श्लो.८८ ) 
-क.सं.-३२.४१-४२ 

नीचराशिगते शुक्रे शत्रुक्षेत्रणतेषपि वा । 

भृगुषट्कोत्थितो दोषो नास्ति तत्र न संशय: ।। 
-पृ.३१९(आ.६,श्लो.८८ ) 
-क.सं.-३२.६१ 

अस्तगे नीचगे भौमे शत्रुक्षेत्रणतेडपि वा । 

कुजाष्टमोद्धवो दोषो न किज्चदपि विद्यते ।। 
-पू.३१९(आ.६,श्लो.८८ ) 
-क.सं.-३२.६४ 

नीचराशिगते चन्द्रे नीचांशकगते5पि वा । 

चन्द्रे षष्टारिरि:फस्थे दोषो नास्ति न संशय: ।। 
-पू.३१९(आ.६,श्लो.८८ ) 


-क.सं.-३ २.४४ 


अब्दायनर्तुमासोत्था: पक्षतिथ्यर्क्षसम्भवा: । 
ते सर्वे नाशमायान्ति केन्द्रसंस्थे शुभग्रहे।। 
काणान्धबधिरोद्धूता दग्धलग्नतिथेर्भवा: । 

ते दोषा नाशमायान्ति केन्द्रसंस्थे शुभग्रहे।। 


3८५ 


(१२०) 


(१२१) 


(१२२) 


अकालजाश्व नीहारविद्युत्पांस्वभ्रसंभवा:। 

परिवेषप्रतिसूर्यशक्रचापध्वजादय : । । 

दोषप्रदा मड़लेषु कालजाश्चैन्न दोषदा: । 

गुरुरेकी5पि केन्द्रस्थ: शुक्रो वा यदि वा बुध: ।। 

हरे: स्मृतिर्यथा हन्ति तद्ठद्दोषानकालजान्‌ । 

लतोपग्रहचण्डीशचन्द्रजामित्रसंभवान्‌ ।। 

तत्केन्द्रगो गुरुहन्ति सुपर्ण: पन्नगानिव ।। 
-पू.३२०(अ.६,श्लो.८९) 
-क.सं.-३३.६७,६४,२१,२२,६९ 

काव्ये गुरौ वा सौम्ये वा यदा केन्द्रत्रिकोणगे। 

नाशं यान्त्याखिला दोषा: पापानिव हरिस्मृते: ।। 
-पृ.३२०(अ.६,श्लो.९०) 
-क.सं.-३३.५८ 

वर्गोत्तमगते लग्ने वर्गदोषा लय॑ ययु: । 

चन्द्रे चोपचये वापि ग्रीष्मे कुसरितो यथा।। 
-पृ.३२१(अ.६,श्लो.९० ) 
-क.सं.-३३.७१ 

लग्नाहु:स्थानगव्योमचरोत्थं दोषसंचयम्‌। 

शुक्र: केन्द्रगतो हन्ति दावाग्निर्विपिनं यथा।। 

-पूृ.३२१(अ.६,श्लो.९० ) 
-क.सं.-३३.६० 


39८६ 


(१२३) 


(१२४) 


(१२६) 


(१२७) 


बलवान्केन्द्रगः सौम्यो हन्ति दोषशतत्रयम्‌। 
झूनं विहाय दैत्येज्य: सहखं लक्षमज़िरा: ।। 
-पूृ.३२१(अ.६,श्लो.९१) 
-क.सं.-३३.५६ 
अन्योन्यवीक्षणं सम्यक्‌ सुलग्ने कारयेत्सदा।। 
-पृ.३३१(अ.६,श्लो.१०६) 
-क.सं.-३३.३७ 
एवं गुणगणान्‌ वीक्ष्य लग्नं निश्चित्य यत्नतः । 
सिद्धान्तोक्तेन मार्गेण लग्नकालं प्रसाधयेत्‌ ।। 
जलयन्त्रेण तल्‍लग्नं दद्चात्तेनार्चितो द्विज:। 
मुखं वृत्तं द्वादशभिरद्जुलैश्व षडुन्नतम्‌ ।। 
षष्टीर्भजेदहोरात्रे घटिकापात्रमुत्तमम्‌ ।। 
माषत्रयत्र्यंशयुतस्वर्णवृत्तशलाकया । 
चतुर्भिरज्जुलैरामतया विद्धं स्फुटं न्‍्यसेत्‌।। 
रवेररोंदयं दृष्ट्वा वाप्यर्धास्तमयं तथा । 
पूर्वोक्तलक्षणं यन्त्र मन्त्रेणानेन निःक्षिपेत्‌ ।। 
-पृ.३३१-३३२(अ.६,श्लो.१०५) 
-क.सं.-३३.३०-३५ 
अथवा साधवयेत्कालं द्वादशाड्ुलशड्ूना ।। 
-पृ.३३२(अ.६,श्लो.१०५) 
-क.सं.-३३.३७ 


9८७9 


(१२८) 


(१२९) 


(१३०) 


(१३१) 


(१३२) 


यस्यैवाधानलग्नस्थे चन्द्रे वा भृगुनन्दने। 
उपैति तस्य जातोडग्निर्निर्वाणं सततं ज्वलन्‌ ।। 
-पृ.३४५(अ.९,श्लो.२) 
-क.सं.-४३.६ 
पश्चाड्भरशुद्धिदिवसे चन्द्रताराबलान्विते । 
चन्द्रशुद्धियुते लग्ने चाष्टमोदयवर्जिते ।। 
-पृ.३४६( अ.९ ,श्लो. २) 
-क.सं.-४४.४-५ 
लग्नस्थे चापगे जीवे मेषे वा सप्तकर्मगे । 
कुजे5के त्रिषडायस्थे चन्द्रे वाग्निर्ज्बलत्यलम्‌ ।। 
-पृ.३४६(अ.९,श्लो.३) 
-क.सं.-४३.१३ 
अथात: संप्रवक्ष्यामि भूपानामभिषेचनम्‌ । 
सौम्यायने सिते जीवे नास्तगे न च वृद्धगे ।। 
-पृ.३४८(अ.१०,श्लो.१) 
-क.सं.-४०.१ 
उत्तरात्रयमैन्द्रेषु धातृचन्द्रकरोडुषु । 
सश्रुत्यश्रीज्यपौष्णेषु कुर्याद्राजाभिषेचनम्‌ ।। 
-पृ.३५०(अ.१०,श्लो.२) 


-क.सं.-४०.५७ 


3८८ 


(१३३) जन्मराशेरुपचये लग्ने शीर्षोदये स्थिरे । 
शुभग्रहेक्षितयुते नृपाणां नेक्षिते परे: ।। 
-पृू.३५०(अ.१०,श्लो.२) 
-क.सं.-४०.७ 
(१३४) त्रिलाभस्थ: शनि: सूर्यश्चतुर्थ वाम्बरे गुरु: । 
यस्याभिषेक: क्रियते तत्र तस्य मही स्थिरा ।। 


-पृ.३५१(अ.१० लो, ४) 
-क.सं.-४०. श्ढ 


(१३५) न मन्देन्दुदिने प्राचीं न गच्छेदक्षिणां गुरौ । 
सितार्कयोर्न प्रतीचीं नोदीची ज्ञारयोरपि ।। 


-पृू.३५९(अ.११,श्लो.९) 
-क.सं.-३६.७ 


(१३६) अग्निधिष्ण्यात्सप्त सप्त क्रमाद्धिष्ण्यानि पूर्वत: । 
वाय्वग्निदिग्गतं दण्डं पारिघं तु न लड्ढयेत्‌ ।। 


-पूृ.३७९(अ.११,श्लो.३६) 


-क.सं.-३६.९ 
(१३७) क्रमादद्द्वानि स्यु: ।। 

-पृ. ३८०(अ.११,श्लो.३६) 
(१३८) मासीषे शुक्लदशमी सर्वदा विजयाभिधा । 


जयदा सा तु यातुणां सन्धिर्वा न पराजय: ।। 
-पृ.४०९(अ.११ ,श्लो.७७) 
-“क.सं.-३६.६० 


८९ 


(१३९) 


(१४०) 


(१४१) 


(१४२) 


(१४३) 


निमित्तशकुनादिभ्य: प्रधानो हि मनोजय: । 

तस्माधियासतां नुणां फलसिद्धिर्मनोजयात्‌ ।। 
-पृ.४१०(अ.११ ,श्लो.७८ ) 
-क.सं.-३६.६२ 

चित्राण्डं च फलं ततः।। 
-पृ.४१४(अ.११,श्लो.८५) 
-क.सं.-३६.८६ 

सितादौ मार्गशीर्षस्य प्रतिपद्दिवसे तथा । 

पूर्वाषाढागते चन्द्रे गर्भाणां धारणं वदेत्‌ ।। 
-पृ.४२२(अ.११,श्लो.९८ ) 

कार्यसिद्धिर्भवेददृश्ये शवे रोदनवर्जिति । 

प्रवेशे रोदनयुत: शव: स्यात्तु शवप्रद: ।। 
-पृ.४१०(अ.११,श्लो.७८ ) 
-क.सं.-३६.८९ 

ओषधक्लीबबधिरैर्जटिलोन्मत्तपावकै: । 

अभ्यक्ताज्भरकाष्टास्थिचर्मान्धचिररोगिभि: ।। 

तैलकार्पासलवणगुडतक्रतृणोरगै: । 

पल्लुकुब्नैकपदमुक्तकेशबुभुक्षितै: ।। 

सनग्नमुण्डेर्दष्टसगतु यात्रा नैव फलप्रदा ।। 

-पृ.४२६(अ.११,श्लो.१० २-१ ०३) 


-क.सं.-३६.९०-९२ 


9९० 


(१४४) 


(१४५) 


(१४६) 


(१४७) 


यायी विरुद्धशकुनमादौ दृष्ट्वा प्रयत्नतः । 
प्राणायामत्रयं कुर्यादद्वितीये द्विगुणं चरेतू ।। 
तृतीये पुनरावृत्त्या शान्त्या यायाद्िनान्तरे ।। 


-पृ.४३०(अ.११,श्लो.१०८) 
-क.सं.-३६.९७-९ ८ 


अकारादिषु वर्गेषु दिक्षु प्रागादिषु क्रमात्‌ । 
गृध्रमार्जारसिंहाश्वसर्पाखुगजशाशका: ।। 
दिग्वर्णानामियं योनि: स्ववर्गात्पन्जमो रिपु: । 
रिपुवर्ग परित्यज्य शेषवर्गा: शुभप्रदा: ।। 
साध्यवर्ग पुर: स्थाप्य पृ.त:ः साधकं न्यसेत्‌ । 
विभजेदष्टभि: शेषं साधकस्य धन स्मृतम्‌ ।। 
व्यत्यभेडनागतं शेषं साधकस्य ऋण स्मृतम्‌ । 
धनादिक स्वल्पमृणं सर्वसम्पत्प्रदम्‌।। 


- पृ.४३५-४३६(अ.१ २,श्लो.१) 
-क.सं.-३८.३४-३७ 


दत्ते दुःखं तृतीयक्ष पदञ्ञमर्क्ष यश: क्षयम्‌ । 
आयुःक्षयं सप्तमक्ष॑ कर्तुर्भाद्यदि सप्तमम्‌ ।। 
-पृ.४४४( अ.१२,श्लो.११-१२) 
-क.सं.-३८.४०-४१९१ 
इन्द्राग्न्योर्मथनं गेहं यमग्न्योर्धृतमन्दिरम्‌ । 
पुरीषत्यागसदनं मध्ये राक्षसकालयो: ।। 


विद्याजलेशनैऋत्योर्म ध्ये च सदन स्मृतम्‌ । 
७९१ 


रौदनं सदनं नूनं जलाधीशसमीरयो: ।। 


नवरत्नालयं मध्ये कुबेरेश्वरयोस्तथा । 


इन्द्रेशयोर्धान्यगृहम्‌ ।। 
-पृ.४५४ (अ.१२,श्लो.२१) 
-क.सं.-३८.७५-७६ 
(१४८) ननन्‍्दा तिथि: शुक्रवारे सौम्ये भद्रा कुजे जया । 


रिक्ता मन्दे गुरोवरि पूर्णा सिद्धाहया तिथि: ।। 
-पृ. १०(अ.१,श्लो.५) 


-क.सं.-१८.२२ 


३) अथ अद्भुतसागरग्रन्थे ( श्रीमद्बल्लालसेनविरचिते ) 
कश्यप-वच्नानि - 


(अद्भुतसागरग्रन्थलेखनकाल:- शकः १०९० र्त्रि-११६९) 
ग्रन्थकर्ता - श्रीमद्‌बल्लालसेन:। टीकाकर्ता -डॉ.शिवाकान्त झा। कामेश्वर सिंह 
दरभज्ा संस्कृत विश्वविद्यालय, दरभड़ा, बिहार। प्रकाशक: एवं वितरक:- चौखंभा 


सुरभारती ग्रन्थमाला, वाराणसी। संस्करणम्‌- प्रथमम्‌, खि.-२००६। 


१) तथा च कश्यपः - 
भौम॑ शान्तिहतं नाशमुपगच्छति मर्दितुम्‌ । 


नाभसं न शमं याति दिव्यमुत्पातदर्शनम्‌ ।। 
-उपोद्घाताध्याये पृष्ठ- ११ 


२) तथा च कश्यप: - 


३) काश्यपश्च- 


४) काश्यपस्तु- 


सार्पाधदिक्षिणं भानो: श्रविष्ठार्ध॑ तथोत्तरम्‌। 


कदाचिदासीदयमनमुत्पातान्नैव शाखत: ।। 
-पृष्ठ-२४(सूर्याद्धुतावर्त्त: ) 


पर्वता जलदुर्गाश्वन कोशला: पुड्रणा: हला:। 
स्त्रीराज्यं तरुकर्काद्यास्तुषारा वनवासिन:।। 
मौक्तिका मणिशह्लुब्जमौषधी: कुसुमं फलम्‌|। 
द्वीपा महार्णवीयाश्र मधुरा लवणादय: ।। 
गोधूमा: शालय: शुद्धिकर्षकाश्व यवा अपि। 
सोमपन्राह्मणानाश्व याज्ञिकास्तुरगा रस: ।। 
स्त्रीसौभाग्यविविक्तानि हास्यलास्येक्षितानि च। 
एतेषामधिपश्चद्धो ह्ष्टानाश्न प्रकीत्तित: ।। 


-पृष्ठ-५३ ( राहोरद्धुतावर्त्त: ) 


बुभुक्षितास्तीक्ष्णकोपा विभिन्ना: कुलपांसना:। 
नीचम्लेच्छादिजातीया: दरदा: पारदारिका:।। 
सत्यधर्मविहीनाश्व गिरिस्था: कन्दरास्थिता:। 
प्रजाता: सर्वहीनाश्व शुगालादा महाशना: ।। 
तिलाश्च बाहुयुद्धज्ञा माषाश्वोरा: खराश्वरा: । 
यज्ञान्‌ हिंसन्ति ये नित्यं राहुस्तेषामधी श्वर: ।। 


-पृष्ठ-९८ 


५) काश्यपश्च- 
उत्तरायणसन्दृष्टो ब्रह्मक्षत्रविनाशन: । 


दक्षिणायनगो राहुर्वैश्यशूद्रप्रमर्दन: ।। 


- पृष्ठ-१०१ 
६) काश्यपः- 
कार्तिके कोशला गाव: प्रधानाश्वाहिताग्नय:। 
बाधन्ते गणमुख्याश्च क्षत्रिया गोमिनस्तथा।। 
सुवृष्टि्जायते चापि शस्यसम्पत्‌ तथोत्तमा। 
प्राच्यां दिशि भयं ब्रूयात्‌ क्षेममन्यत्र निर्दिशेत्‌।। 
:5११ 6 
७) काश्यप:- 
सौम्यपार्श्वगते विप्रान्‌ पूर्वस्यां क्षत्रजातय: । 
वैश्यान्‌ दक्षिणतो राहुर्हन्ति पश्चिमतो5परान्‌।। 
-पृ.-११४ 
८) काश्यपः- 
पूर्व सलिलजान हन्यात्‌ पश्चाद्धन्यात्‌ कृषीवलान्‌। 
याम्ये वरगजानू हन्ति सौम्ये गोनाशकृन्मत:।। 
बा 04% की 
९) काश्यपस्तु- 
अवममर्दे पापमर्दात्‌ स्वयं संक्षुभ्यते नृष: । 
-पृ.-११८ 


७९४ 


१०) काश्यपः- 


१९) काश्यप:- 


१२) काश्यपः- 


१३) काश्यप:- 


१४) काश्यपस्तु- 


१५) काश्यपस्तु- 


आरोहे नृपसंक्षय: । 


मध्ये तमसि सन्दृष्टे पीडयेन्मध्यदेशजान्‌। 


दृष्टे तमसि पर्यन्ते शस्यानामीतिजं भयम्‌। 


भयं दुर्भिक्षरोगश्चव तदा जगति जायते। 


सर्वग्रस्तो यदा दृश्यो दुर्भिक्षस्तत्र जायते।। 


अनागतमतीतं वा वेलाहीनाधिकं च यत्‌। 


गर्भस्रावस्त्वनावृष्टि: फलं पुष्पं विनश्यति।। 


प्रथमांशे विप्रपीडा क्षत्रियाणां द्वितीयके। 
तृतीये चान्त्यजानां तु चतुर्थे मध्यदेशजान्‌।। 
वैश्यानां पञ्ञमे खांशे षष्ठांशे प्रमदाभयम्‌। 


3९५ 


“8,7९१ 


-7:7१९९ 


-पृ.-१२० 


-प.-१२१ 


“77९२९ 


दस्युप्रत्यन्तिकान्‌ म्लेच्छान्‌ नाशयेत्‌ सप्तमांशके।। 


येषामंशे भवेन्मोक्षस्तज्जातीनां शुभं वदेत्‌।। 
“प.-१३१ 
१६) तत्र काश्यपः- 
उदितास्तमितीौ ग्रस्तौ सर्वसस्यक्षयड्ूरौ। 
-प.-१३२ 
क.सं.-९.९ 
१७) काश्यप:- 
दक्षिणे हनुभेद: स्यादाग्नेय्यां यदि गच्छति। 
सस्यनाशं च कुरुते नृपभड़ सुदारुणम्‌।। 
“प9.-१३६ 
१८) काश्यप:- 
दक्षिण: कुक्षिभेद: स्याद्याम्ये मोक्षो भवेद्यदि। 
राजपुत्रभयं तत्र दक्षिणाशापतेर्वध: ।। 
-पृ.-१३७ 
१९) काश्यपः- 
सौम्यायां तु यदा मोक्षो वामकुक्षिविभेदनम्‌। 
स्त्रीणां गर्भविनाशाय सौम्याशाधिपतेर्भयम्‌।। 
“१३७ 


२०) काश्यपः- 
पायुभेदगतो राहुर्वायव्यो निर्क्रताश्रय: । 


गुदरोगभयं विन्द्याद्वामे राज्ञीभयं भवेतू।। 


-पृ.-१३८ 
२१) काश्यपः- 
ग्रासो मोक्षो यदा पूर्वे छर्दन॑ तु तदा भवेत्‌। 
क्षेमहार्दिप्रदो ज्ञेय: सस्यनिष्पत्तिकारक: ।। 
-पृष्ठ-१३८ 
२२) काश्यपः- 
पूर्वेण ग्रस्ते राहुरपरस्यां विमुञ्जति। 
ध्षुत्तस्करभयं तत्र मोक्षस्तु जरणं स्मृतम्‌।। 
-प.-१३९ 
२३) तथा च काश्यपः- 
यदा प्रकाशते मध्ये दुर्भिक्षमरकौ तदा। 
-प.-१३९ 
२४) काश्यप:- 
पर्यन्ते विमलत्वं स्यात्तमो मध्ये यदा भवेत्‌। 
मध्याख्यदेशनाश: स्याच्छरच्छस्यं विनाशयेत्‌।। 
न्यथ 5९ ३:९ 
२५७) तथा च काश्यप:- 
एकमासे5र्कचन्द्राभ्यां ग्रहणं न प्रशस्यते। 
परस्परवध॑ कुर्यु: स्वबलक्षोभिता नृपा: ।। 
“पृ.-१४५७ 


७९७ 


अथ मड्जलाद्धुतावर्त्त: 


२६) काश्यपस्तु- 
महेन्द्रमलयं विन्ध्यं सिप्रा वेणा महानदी। 


गोदावर्या नर्मदाया भीमाया: पश्चिमा दिश:।। 
चेदिका: कौड्जडृणा दुर्गा द्रविडा वेत्रवन्नदी। 
मन्दाकिनी पयोष्णी च मालती सिन्धुपारका:।। 
सपाणड्याश्रोलदेशस्था विदेहान्ध्राश्मकास्तथा। 
भासापरा: कुन्तलाश्व केरला दण्डकास्तथा।। 
नागरा: पौरवाश्चैव कर्षका: शस्त्रवृत्तय:। 
हुताशनाजीविनो ये कुझ्जरा: पशुपास्तथा।। 
सांग्रामिका नृशंसाश्व॒ सड्डूराश्रोपघातका: । 
कुमारा भूमिपतयो दाम्भिकास्तस्करा अपि।। 
-“प.-१६२-१६३ 

अथ बुधाद्धुतावार्त्त: 

२७) काश्यपस्तु- 
चित्रकूटगिरी रम्यो हिमवान्‌ कौशिकी तथा। 
मथुरायाश्च पूर्वार्ध लोहित्य: सिन्धुरेव च।। 
गाम्भीरिका च सरयू रथाख्या गण्डकी नदी। 
गान्धर्वा लेख्यहाराश्च दर्दुराश्वोपकृत्रिमा: ।। 
विदेहा: सर्वजलजा: काम्बोजाश्व सुराष्ट्रिका: । 
गन्धयुक्तिविदो ये च सौगन्धिकप्रलेपका: ।। 


9९८ 


सुवर्णरजतं रत्नमातड्भतुरगादि यत्‌। 


पौरा जनपदा: सौम्या: सौमपुत्रोडधिप: स्मृतः।। 


- पृ.-१७६ 
२८) तथा च काश्यप:- 
सौम्यं विष्णुं धनिष्ठां च रोहिणीं विष्णुमेव च। 
शशिजश्च यदा हन्ति प्रजा रोगैश्व पीड्यते।। 
-पृ.-१७७ 
२९) काश्यपस्तु- 
रौद्रादीनि यदा पञ्ञ भेदितानि समन्ततः। 
चन्द्रजेन तदा पीडा शश्वत्‌ क्षुद्धयव्याधिभि:।। 
हस्तादिषु यदा षट्सु नक्षत्रेष्विन्दुज: स्थित: । 
गवामशोभन: प्रोक्‍्त: सुभिक्षं शस्यसम्पद: ।। 
-पृू.-१७८ 
३०) काश्यपस्तु- 
भरणीकृत्तिकार्यम्णमाहिर्बु ध्न॑ च चन्द्रज: । 
धातुद्र॒व्यविनाशाय धनवार्त्ताश्व पीडयेत्‌।। 
-पृ.-१७८ 
३१) काश्यपस्तु- 
पू्वच्रिक्षत्रये सौम्यो भेदं कृत्वा यदि ब्रजेत्‌। 
ध्ुच्छस्रतस्करभयं करोति प्राणिनां वधम्‌।। 
“77१७९ 


अथ बृहस्पत्यद्धुतावर्त्त : 
३२) काश्यपस्तु- 


त्रैगर्त्ा: सिन्धुसौवीरा: शतद्रुर्मथुरा नदी। 
शुघ्नौदीच्या विपाशा च दारुकाम्बष्ठका अपि।। 
राजा पुरोहितो मन्त्री माड़ल्यं पौष्टिक॑ ब्रतम्‌। 
कारुण्यकर्मसिद्धीनां विद्याशौचतपस्विनाम्‌।। 
मत्स्याश्व वाटधानाश्व यौधेयाश्रार्जुनायना:। 
सारस्वता: पारतका: हस्त्यश्रवध्वजचामरा: |। 
शब्दार्थविदुष: पौरा नीतिज्ञा: शीलसंयुता:। 
मांसी तगरकुष्ठं च शैलेयं लवणं सुरा।। 
मधुरस्वादुवल्लीजविप्राणां चाधिपो गुरु:। 
-पूृ.-१८७-१८८ 
३३) तथा च काश्यपः- 
कार्त्तिकादिसमा ज्ञेया द्विद्विनक्षत्रचारिण: । 
त्रिभं भाद्रपदं ज्ञेयं फाल्गुनाश्रयुजौ तथा।। 


त्रिभं भाद्रपदे ज्ञेयं फाल्गुने श्रावणे तथा।।( पाठान्तरम्‌) 


बे 
३४) तथा च काश्यप:- 
प्रवासान्ते समर्क्षण तूदितो युगपच्चरन्‌। 
तस्मात्‌ कालात्तदृक्षाद्यो गुरोरब्द: प्रवर्तते।। 
३8३ 


€&०० 


अथ भार्गवाद्धुतावर्त्त: 
३५) काश्यपस्तु- 


चन्द्रभागां वितस्तां च ऐरावतीं पिबन्ति ये। 
पुष्कलावर्त्तकैकेया गान्धार॑ प्रस्थलास्तथा।। 
तक्षशिला मालवका दशार्णा मौक्तिकं गिरि:। 
धान्याढ्या: कुझरा गाव: प्रस्थापनविलेपने।। 
सुरूप॑ सुभगोद्यानं कामुका: कामचारिण:। 
पेशला मधुरा हृद्या: सलिलाशयजीविन:।। 
तरुणा योषित: क्रीडा विदुषां जनगोष्टिका। 
चित्राण्डजा: कुशास्तरणपत्रोर्ण नालिकामलम्‌।। 
पिप्पल्यश्वन्दन॑ जातीफलमामलकं तथा। 


गन्धपत्र॑ च लोध्रं च शुक्र एषां पति: स्मृत: ।। 


बे औ 
३६) तत्र काश्यपः- 
अश्विन्यां तुरगे पीडा याम्ये तु कृषिजीविनाम्‌। 
70१३ 
३७) काश्यपस्तु- 
भेदयेत्‌ कृत्तिकां शुक्रो बहुतोयं हि पातयेत्‌। 
रोहिणीतुरगं घोरं गृद्धाकुलभयावहम्‌।। 
-पृ.-२१८ 


३८) काश्यपः- 
मृगे तु सर्वशस्यानां क्षयं कुर्याद्‌ भूगो: सुतः। 
आर्द्रायां कलिड्रजातान्‌ कोशलांश्व निपीडयेत्‌।। 
-पृ.-२१८ 
३९) काश्यपः- 
पुनर्वसौ विदर्भाश्व पीडयत्युशना: शुभ: । 
पुष्ये तु वृष्टिमाख्याति पुष्टां शस्यविवृद्धये।। 
-पृ.-२१८ 
४०) काश्यप:- 
आश्लेषासु च सर्पाणां पीडां कुर्याद्‌ भूगो: सुतः। 
मघायां तु गते घोर भयं विचन्दात्तु भार्गवे।। 
सलिलं च भवेद्धूरि येन धात्री न दृश्यते। 
न्वध्त २१९ 
४१) काश्यपस्तु- 
भाग्ये पुलिन्दशवरान्‌ नाशयेत्‌ सलिलं पतेत्‌। 
आर्यग्णे तु भवेत्‌ पीडा पाग्चालकुरुजाड्ले।। 
सुवृश्ि्च सुभिक्षश्च चरत्यस्मिन्‌ भृगो: सुते। 


ज्]:7९९%९ 
४२) काश्यप:- 


हस्ते प्राप्ते कौरवाणां पीडां चित्रकरेषु च। 
जलस्य तु निरोध॑ वै कुयदिवं तु भार्गव: ।। 


८०२ 


सुवृष्टिं कृपकृत्पीडां चित्राभेदं यदा ब्रजेत्‌। 


“पृ.-२२० 
४३) काश्यपः- 
स्वातिं स्थित्वा सुवृष्टिं च वणिडनाविकभीतिकृत्‌ । 
-“पृ.-१२० 
४४) काश्यपः- 
विशाखायां सुवृष्टिश्च मैत्रे मैत्रं विकाश्यते। 
ऐन्द्रे पौरविरोध: स्यान्मूले तु भिषजां भयम्‌।। 
-प.-२२१ 
४५) काश्यपः- 
आषाढयोर्व्याधिभयं वैष्णवे श्रवणे रुज:। 
धनिष्ठायां कर्मकृतां वारुणे शौण्डिकक्षय:। 
प्रौष्ठपादे व्याप्रहिंसा आहिर्बुध्न्ये फलक्षय:। 
पापिनां सनृपाणां च पौष्णे विन्द्यान्महाभयम्‌।। 
-प.-२२१ 
४६) तथा च काश्यप:- 
त्रिष्वश्विन्यादिकर्श्षषु विज्ञेया नागवीथिका। 
गजा तु रोहिणी चैवमादित्यैरावती स्मृता।। 
मधाद्या वृषभा ज्ञेया गोवीथी हस्तसंजञिता। 
जारदगवी विशाखाद्या मूलाद्या मृगवीथिका ।। 
अजा तु विष्णुदैवत्या भाद्राद्या दहना स्मृता। 
“पृ.-२२४ 


४७) काश्यपः- 


कृष्णपक्षे पदञ्भदशीचतुर्दश्यष्टमीषु च। 
शुक्रो यदोदयं कुर्यात्‌ तदा वृष्टिं विमुञ्जनति।। 
-पू.-२३५ 
क.सं.-७.९ 
अथ शनैश्चराद्धुतावर्त्त: 


४८) काश्यपस्तु 
अर्बुदो रैवतगिरि: सौराष्ट्राभीरकास्तथा। 
क्रतुभुजो प्रभासं सरस्वती दक्षिणा दिश:।। 
आनर्त्तशूद्रविदिश: खलतैलिकनीचगा:। 
वेदस्मृती शौकरिका मलिनश्व नदीतटम्‌।। 
दुःशीलका: शाकुनिका: पशुपालवधास्तथा। 
पाखण्डिनश्व वैतण्डा निग्रन्था शवरा: शका:।। 
विरूपा: कटुतिक्ताश्व रसायनविघातका: । 
पुलिन्दास्तस्करा: सर्पा महिषोष्ट्रखरा अपि।। 
चणका वातला वल्ला: पुंस्त्वसत्त्वविवर्जिता:। 
काकगृप्रशुगालानां मृगाणां च शनैश्वर:।। 


-“पृ.-२३६-२३७ 
अथ केत्वद्धुतावर्त्त: 


४९) केतुस्वामिकान्याह काश्यपः - 
प्राकाराभ्युच्छिता: शुद्भगिरिस्था: विजिगीषव: | 


प्रत्यन्तवासनिरता: परच्छिद्रविशारदा: ।। 


मूर्खा विज्ञानहीनाश्च निर्मर्यादा नरास्तथा। 
परदारता नीचा: केतोरेतान्‌ विनिर्दिशेत्‌।। 


-पृ.-२५४ 
अथ ग्रहयुद्धाद्यद्धुतावर्त्त: 
७५०) यदाह काश्यपः- 


भेदोललेखांशुसम्मर्दा अपसव्यस्तथा पर:। 
ततो योगो भवेदेषामेकांशकशमापनान्‌।। 


-पृ.-३४० 
अथाकृत्यादियोगाद्धुतावर्त्त : - 
७५१) काश्यपश्च- 


संवर्त्तसड़मौ मध्यौ सम्मोहो भयदस्तथा। 
कोपश्चानिष्टफलद: समाजाख्यस्तु मध्यम: ।। 


सन्निपाते महावैरमन्योन्यमुपजायते। 


-पृ.-३६४ 
५७५२) काश्यप:- 
भूमिपुत्रादय: सर्वे यस्यामस्तमिते रवौ। 
दृश्यन्ते सर्वककुभि: तत्रानिष्ट विनिर्दिशेत्‌।। 
-प.-३६९ 
अथ ऋक्षाद्यद्भधुतावर्त्त: - 
७५३) काश्यपश्च- 


कृत्तिका रोहिणी चोभे संवत्सरतनु: स्मृता। 
आषाढाद्‌ द्वितयं नाभि: सा हत्कुसुमं मघा।। 


क्रूरग्रहहते देहे दुर्भिक्षानलमारुता: । 


८०५ 


क्षुद्धयं तु भवेन्नाभ्यां पुष्पे मूलफलक्षय: ।। 
हृदये शस्यहानि: स्यातू सौम्यै: पुष्टि: प्रकीर्तिता। 


-पृ.-३९० 
७५४) तथा च काश्यप:- 
नक्षत्राणां च ये मार्गा दक्षिणोत्तरमध्यमा: । 
त्रिधा विभज्य तानेव वीथीमार्गान्‌ प्रकल्पयेतू।। 
-पृ.-४१२ 


५५) तथा च काश्यप:- 
उदक्स्थास्तारका: सौम्यो मध्यस्था मध्यमस्तथा। 


दक्षिणे दक्षिणो मार्गो नक्षत्रेषु प्रकीर्तित: ।। 


-पृ.-४१४ 
७५६) काश्यपस्तु- 
क्षितौ भारतवर्षे5स्मिन्‌ नवभागव्यवस्थया। 


बहुलाद्यास्रयो ऋशक्षा मध्यदेशादिषु स्थिता: ।। 
क्रूरग्रहहते तैस्तु पीड्यन्ते तन्निवासिन:। 
ते पीडामुपयास्यन्ति भिन्नैः क्ररैश्व मर्दितै:।। 


-पृ.-४१७ 
अथ पूर्वदेशा:- 
५७) तत्र काश्यपः- 
पूर्व मालवका भद्रा मिथिला पौण्ड्रवर्धनम्‌। 


काशिकोशलसूक्ष्माश्व मागधा मेकलास्तथा।। 
व्याप्रवकत्रा: सूर्पकर्णा लौहित्य: शोण एव च। 
प्राग्ज्यौतिषमहेन्द्रादिकिराता: क्षीरवासिन: ।। 


-पृ.-४२० 


५८) अथाग्नेयी दिग्देशा:। तत्र काश्यप:- 
आग्नेय्याशास्थिता ये च विन्ध्यं मलयपर्वतम्‌। 
विदिशाश्व दशार्णाश्व वज्ा अज्भा: कलिड्भका: |। 
किष्किन्धा: शूकरा: पुण्ड्रा: पाठराश्व विदेहका:। 


क्षत्रिया: शबरा नग्ना नालिकेरार्णवाश्रिता: ।। 
-पृ.-४२२ 
५९) अथ दक्षिणदिग्देशा:। तत्र काश्यप:- 
याम्ये माहेन्द्रमलयविन्ध्यं च कुसुमाकरम्‌। 


स्वमालिनी स्त्रीराष्ट्र च धान्‍्यं दशपुरन्दरा।। 
अवन्ती दर्पणं चैव कर्कोटकवनं तथा। 
कौन्तमार्गणकोपारा दण्डकारण्यमेव च।। 
प्रवाल॑ मौक्तिकं शद्ड वैडूर्य ताम्रधातव: । 
ऋष्यमूकगिरी रम्यं तापसाश्रममेव च।। 
कोड्गणं चित्रकूर्टं च मरुचीपट्टनं तथा। 
पट्टनं बलदेवस्य कार्मणेयकमेव च ।। 
नासिका चैव गोनर्दकर्णाटद्रविडानि च। 
काकुलाज्नलकोटिश्व निद्रा पार्शवनदाश्रिता: ।। 
वैखण्डं कालेयं माल सूर्पावर्त्त कुजावहम्‌। 
तथा भोगवती चेति विख्याता दक्षिणा दिशि।। 


-पृ.-ड२४ 
६०) अथ नैऋतीदिग्देशा: | तत्र काश्यप:- 
नैऋत्यां दिश्यमी देशा: सिन्धुपह्वकच्छपा:। 


आभीरा: शूद्रसौवीरा रैवता: क्रीतभीषणम्‌।। 


८०७9 


कालेया: फलगिरयो बर्बरा: खण्डमुझका:। 
यवना मार्गणानर्त्ता कर्णप्रालेयकास्तथा।। 
किराता द्रविडा: सिन्धुस्त्रीमुखा: कपिलास्तथा। 


प्रभावमज्भसन्देशं महासागर एवं च।। 


-पृ.-४२७ 
६१) अथ पश्चिमदिग्देशा:। तत्र काश्यपः- 
पश्चिमे5स्तगिरे: शुड़े महेन्द्रो नाम पर्वत: । 
महोपलो महाहेमशुड़: सानुभिराकुल:।। 
वामन: शुड़का वैश्या तारक्षुत्कशकास्तथा। 
केशान्तिका हैहयाश्च निर्मर्यादाश्व ये नरा: ।। 
-पृ.-४२९ 


६२) अथोत्तरदिग्देशा:। तत्र काश्यप:- 
उत्तरस्यां तु कैलासं मरुमुत्तरजान्‌ कुरून्‌। 


विशातय: क्षुद्रमीना: क्रौद्योउ थ हिमवान्‌ गिरि:।। 
कैकया यामुनाश्रैव भोगप्रस्था: क्षुरा नगाः। 
आदर्शाश्व त्रिगर्त्ताश्व उत्तरा: केशधारिण: ।। 
तक्षशिला: पिड्लका: कण्ठधाराश्व मानवा: | 
पुष्करावतकैराताश्विपिटा नासिकाश्व ये।। 
मालवा: पिड़लाधर्मा यौधेया दासमेयका:। 

हूणा हयमुखाश्चैव गान्धरा हेममालका: ।। 
राजन्या: खेचरा गव्या: श्यामका: क्षेमधूर्तका: । 


-प9.-४३१ 


६३) अथेैशानीदिग्देशा:। तत्र काश्यप:- 


६४) काश्यपश्च- 


६५) काश्यपस्तु- 


ऐशान्यां दिशि काश्मीरं दरदश्च सतद्भणा: । 
अभिसारकुलूता ये सौहद्य॑ नष्टराज्यकम्‌।। 

चीना: किरातकाम्बोजा: कौलिन्दा वनराज्यका:। 
ब्रह्मपुरदीर्घलोलं पह़वा एकपादका: ।। 

सुवर्ण भूरत्न॑ं विश्वावसु धनं च जटाधर:। 
दिविष्ठाश्न धरा ये च कुलटा: कुचिकारिण: |। 
पौरवाश्वीनवसनास्नेत्रा: पुञ्नगा नगा:। 
पशुपालगणाध्यक्षा: कनकाचलवासिन:।। 
गान्धर्वा: कीरदेशाख्यदाशमेया जनास्तथा। 

एते कूर्मविभागेन विषया भारते स्थिता:।। 


-पृ.-४३४ 


श्वेतदन्तिशकृन्मूत्रे: श्रेतगोपयसा कुशै:। 


कलशैरभिषेक्तव्यो जन्मक्ष॑ यस्य पीडितम्‌।। 
“पु: 8 8९ 


शतावर्या प्रियडःग्वा च गौरवर्णश्व सर्षपै:। 
शतपुष्प्याउभिषेक्तव्यं कर्मक्ष॑ यस्य पीडितम्‌।। 
जुहुयान्मधुसर्पिर्भ्यामयुतं तु जितेन्द्रिय: । 
मधुमांसं न भुज्जीत कट्वाम्ललवणानि च ।। 


-पृ.-४४३ 


६६) काश्यपः- 
प्रियडग्वा सर्पपैर्बिल्वै: पिप्पलै: शरलैर्यवै:। 


चन्दनेन शतवर्या स्नान॑ सांघातिके हते।। 


-पृ.-४४४ 
६७) काश्यपस्तु- 
अक्षतै: सर्षपै: पुष्पै: सर्वगन्धसमच्वितै: । 
त्रिरात्रं स्नपन॑ कुर्यात्‌ सामुदये हतेडशुभे:।। 
-पृष्ठ-४४४ 
६८) काश्यपः- 
वैनाशिके वृषशुद्भमृत्तिकोत्पलसंयुजा। 
शतपुष्प्या पूर्णकुम्भे: स्नान॑ं दुरितनाशनम्‌।। 
-पृ.-४४५ 
६९) काश्यपश्च- 
शिरीषं चन्दनं शुक्लं वारणस्य मदोदकम्‌|। 
नीरजै: फुल्लकह्ारैरुदकुम्भाभिषेचनम्‌ ।। 
ब्रतं चान्द्रायणं कुर्यान्‍्मानसे ह्युपतापिते। 
-“पृ.-४ै४६ 


७०) अथैकदैव पीडितषदड्नक्षत्रपीडायां शान्ति: । तत्र काश्यप:- 
उदुम्बरफलैरबिल्वै: शतावर्या प्रियज्भुभि: । 
अथर्वशिरसा जप्तैस्तोयै: सर्वाभिषेचनम्‌ ।। 


-पृ.-४४८ 


८१० 


७१) अथ राश्यद्भधुतानि । तत्र काश्यप:- 
चतुःपदञ्चद्विसप्तस्थो नवदिग्रुद्रगो गुरु:। 
यस्य राशेस्तदुकतानां द्रव्याणां वृद्धिकृत्‌ स्मृत: ।। 
द्थ्ेकादशदशपद्ञाप्टसंस्थित: शशिज: शुभ: । 
शुक्र: सप्तरिपुस्थो वा हानिकृद्‌ वृद्धिंगो5न्यग: ।। 


पापास्तूपचयस्थाश्र वृद्धि कुर्वन्ति नान्यगा:। 


-पृ.-४५० 
७२) काश्यप:- 
इष्टस्थाने स्थिता: सौम्या बलिनो येषु राशिषु। 
भवन्ति तद्धवानां तु द्रव्याणां शुभदा: स्मृता: ।। 
-प.-४५१ 
७३) काश्यपः- 
राशेरनिष्टस्थानेषु पापाश्व सबला: स्थिता: । 
तद्द्र॒व्याणां नाशकरा दुर्लभास्ते भवन्ति च।। 
-पृ.-४५२ 
७४) अथ मेषादिराशीनां द्रव्याणि । तत्र काश्यप: - 
मेषे सुवर्णस्थलजगोधूमाजाविकास्तथा। 
-पृ.-४५२ 
७५) काश्यपः- 
वृषे महिषगोवत्रशालय: पुष्पसम्भव:। 
-१.-४५३ 


७६) काश्यपः- 


मिथुने शारदं धान्यं वल्‍लीकार्पासशालुका: ।-पृ.-४५३ 


७७) काश्यपः- 
कर्कटे फलदूर्वादि कोद्रव: कदली तथा। 
-पू.-४५४ 
७८) काश्यपः- 
सिंहे धान्यं सर्वरसा: सिंहादीनां त्वचो गुड:। 
-पृष्ठ-४५४ 
७९) काश्यपः- 
कन्या कुलत्थमुद्रानां नीवाराणां कलायकम्‌। 
पृ.-४५५ 
८०) काश्यपः- 
तुले तु यवगोधूममाषा: सिद्धार्थकास्तथा। 
-पृ.-४५६ 
८१) काश्यपः- 
वृश्चिकेक्षुरसं सैक्यमाजं लोहं सकांस्यकम्‌। 
-पृ.-४५६ 
८२) काश्यपः- 
धान्यं धनुषि वस्त्राणि लवणास्तुरगास्तथा। 
-पृ.-४५७ 


८३) काश्यपः- 


मकरे शस्यसीसे च सुवर्णगुडधातव:। 


-पृ.-४५७ 
८४) काश्यप:- 
कुम्भे कुसुमचित्राणि हंसाश्व जलदोद्धवा:। 
-पृ.-४५८ 
८५) काश्यपः:- 
पद्ममुक्ताफलादीनां द्रव्याणां मीन ईश्वर: । 
-पृ.-४५८ 


८६) अथ परिवेषाद्धतावर्त्त: 
तथा च काश्यप: - 
सितपीतेन्द्रनीलाभा रकता: कापोतबश्रव: | 
शबलाग्निमेचका: स्निग्धा विज्ञेयास्ते शुभावहा: ।। 
-पृ.-४५९ 

८७) तथा च काश्यप:- 
परिवेषाभ्यन्तरस्थौ द्वौ ग्रहौ यायिनागरौ। 
युद्ध तत्र भवेत्‌ क्षिप्रं घोररूपं सुदारुणम्‌।। 
अनावृष्टि: क्षुद्धयं च परिवेषगतैखरिभि: । 
चतुर्णा परिविष्टानां राज्ञां च मरणं भवेत्‌।। 
मण्डलान्तर्गता: पद्च पृथिव्यां भयदा: स्मृता: । 


-पृ.-४८२ 


८८) अथेन्द्रधनुरद्धतावर्त्त: 
तथा च काश्यपः - 
अनन्तकुलजाता ये पन्नगा: कामरूपिण:। 


तेषां निश्वाससम्भूतं शक्रचापं प्रचक्षते।। 


८९) अथ शुभसूचकेन्द्रधनुर्लक्षणम्‌ । तत्र काश्यप: - 
स्निग्धवर्ण घनश्याम॑ सर्वत्र दिशि दृश्यते। 


बहूदक॑ सुभिक्षं च शिव सस्यप्रदं भवेत्‌।। 


९०) अथ दिक्फलं काश्यप: - 
अनावृष्ट्यां भवेद्वर्षमैन्द्रदां वर्षत्यवर्षणम्‌। 


पश्चिमायां भवेद्वर्ष सदा कार्मुकसंस्थितौ।। 


९१) काश्यपस्तु- 
रात्रौ चेद्‌ दृश्यते चापं भयं भवति दारुणम्‌। 


९२) काश्यपः- 


ऐन्द्रयां दिशि यदा रात्रौ दृष्टं भूपवधो भवेत्‌। 


याम्यां सेनापतिस्तस्य विनाशमधिगच्छति।। 
पश्चिमस्यां तु सन्दृष्ठ प्रधानं नाशमृच्छति। 


उत्तरस्यां यदा दृष्टं रात्रौ मन्त्रविनाशनम्‌।। 


८१४ 


-पृ.-४८७ 


-पृ.-४८७ 


-पृ.-४८९ 


-पृ.-४९३ 


-पृ.-४९४ 


९३) अथ गन्धर्वनगराद्धुतावर्त्त: 
तत्र काश्यप:- 


बहुवर्णपताकाढ्यं गन्धर्वनगरं महत्‌।। 


दृष्ट प्रजाक्षयकरं संग्रामे लोमहर्षणे।। 
-पृ.-४९९ 
अथोल्काद्धुतावर्त्त: 
९४) तारालक्षणमाह काश्यप: - 
पद्मताग्राकृतिस्तारा हस्तमात्रायता मता। 
“प्‌. ५३० 


९०५) अथ धिष्ण्यालक्षणम्‌; तत्र काश्यप:- 


धनूंषि दश दृश्येत धिष्ण्या सूक्ष्मा च विच्युता। 


ज्वलिताज्भरवर्णाभा द्वौ हस्तौ दृश्यते नभे।। 
“प.-७५३ १३ 
९६) अथ विद्युल्लक्षणम्‌ । तत्र काश्यप: - 
विद्युत्‌ त्रासकरी भीमा शब्दायन्ती चटाचटा। 
-प.-५३२ 
काश्यपस्तु- 
नरेभतुरगाश्वाश्मवृक्षेषु पतते सदा। 
ज्वलन्ती चक्रवत्‌ पश्येदशनीमभ्रसंस्थिताम्‌।। 
-प.-५३ रे 
९७) अथोल्कालक्षणम्‌ । तत्र काश्यप:- 
बृहच्छिरास्तु सूक्ष्माज्जा नतमानशिखोज्ज्वला। 
पौरुषी तु प्रमाणेन उल्का नानाविधा भवेत्‌।। 
-“प.-५३ ३ 


“८१५ 


९८) यथाह काश्यप: - 


आयुधप्रेतसदृशी जम्बुकोष्ट्खराकृति:। 


धूमरूपा च या सोल्का विस्तीर्णा सा तु मध्यमा।। 


-पृ.-५४० 
९९) काश्यपः- 
नक्षत्राणि ग्रहाश्रैव उल्कया ध्वस्तधूपिता:। 
तद्देशनाथनाशाय लोकानां संक्षयाय च।। 
-पू.-५५० 
अथ मेघानां गर्भाद्धुतावर्त्त: 


१००) काश्यपस्तु- 


ज्येष्टस्य शुक्लाष्टम्यां तु नक्षत्रे भगदैवते। 
चत्वारो धारणा: प्रोक्ता मृदुवातसमीरिता: ।। 
नीलाझनसमैरमेंधिर्विद्युत्सतनितमारुतै:. । 
विस्फुलिज्गरजोधूमैश्छन्नू शशिदिवाकरौ।। 
एकरूपा: शुभा ज्ञेया अशुभा: सान्तराः स्मृता:। 


अनार्यस्तस्करैघोरै: पीडा चैव सरीसूपै:।। 


१५०९) काश्यपश्च- 


-प.-६०६ 
स्वातौ तु श्रावण हन्याद्‌ वृष्टेरेवाग्निदेवतम्‌। 
भाद्रपदे त्ववृष्टि: स्यान्मैत्रे चाश्युजे स्मृता:।। 
ऐन्द्रे तु कार्तिके त्वेवं वृष्टे वृष्टि निहन्ति च। 
एतेषु यदि नो वृष्टिस्तदा सौभिक्षलक्षणम्‌।। 
-पृ.-६०८ 


अथ प्रवर्षणाद्धुतावर्त्त: 
१०२) तथाच काश्यप:- 


यत्र प्रवर्षणे वृष्टौ वासवस्तत्र वर्षति। 
वर्षाकालं समासाद्य यद्युत्पातो न दृश्यते।। 


हो 5 


४) बलभद्रकृतहोरारत्नोद्धृत: कश्यपोक्तश्लोकः - 

ग्रन्थ:-होरारत्नम्(प्रथभो भाग:), लेखक:-श्रीबलभद्र॒ मिश्र, संस्करणम्‌-प्रथम, 
प्रकाशनवर्ष-१९७९, प्रकाशक-नरेन्द्रप्रकाश जैन, मोतिलाल बनारसीदास, चौक, 
वाराणसी, मुद्रक:-केशव मुद्रणालय, सुधाकर रोड खजुरी, वाराणसी, व्याख्याकार:- 


डॉ.मुरलीधर चतुर्वेदी, ग्रन्थरचनाकाल:- सं-१७१०(खि.-१६५४) । 


होरारत्ने कश्यपवचनानि- 

१) राशिभेदे खेटयोनी वियोनिर्जन्मलक्षणम्‌।। 
निषेक-जननं पुंसामरिष्ट भद्भलक्षणम्‌। 
आयुर्दायो दशाभेदो ज्ञेया चान्तर्दशा तथा।। 
अष्टवर्ग: कर्मजीवौ राजयोगाश्वच नासभा:। 
चान्द्रयोगा ट्विग्रहाद्या: प्रत्रज्यायोगसम्भवा:।। 
राशिशीलं दृष्टिफलं ग्रहभावफलं तत:। 
आश्रयाख्याश्व ये योगा योगा: सड्डीर्णसम्भवा:।। 


सत्रीजातक॑ नष्टयोगं निर्याणं नष्टजातकम्‌। 


८१७ 


२) 


३) 


४) 


द्रेष्काणादि फलं सर्व॑ होरास्कन्धस्य सम्भव: ।। 
(-होरारत्नमू-अ. १,श्लो.१७-२० ) 
-क.सं.-१.८-१२ 

होरार्केन्द्रोरोजराशौ युग्मभे चन्द्रसूर्ययो:। 

लग्नपञ्जनवक्षेत्रनाथा: द्रेष्काणपा: क्रमात्‌।। 
(-होरारत्नमू-अ. १,श्लो.५८ ) 
-क.सं.-३२.५४ 

रवे: समो ज्ञों मित्राणि चन्द्रारेज्या: परावरी। 

इन्दोर्न शत्रवों मित्रो रविज्ञावितरे समा:।॥९२॥।। 

समौ कुजस्य शुक्राक्रीं बुधो5रि: सुहृद: परे। 

ज्ञस्य चन्द्रो रिपुर्मित्रे शुक्राकॉवितरे समा:।॥९३॥।। 

गुरो: कुजेद्विना: मित्राण्यार्किर्म ध्यो परावरी। 

भगो: समावीज्यकुजौ मित्रे ज्ञाकी परे रिपू।॥९४।। 

शनेर्गुरु: समो मित्रे शुक्रज्ञौं शत्रव: परे। 
(-होरारत्नमू-अ.१,श्लो.५९-६१) 
-क.सं.-३३.९२-९५ 

एको5पि ज्ञार्यशुक्राणां लग्नात्केन्द्रगतो यदि। 

अरिप्ठ निखिल हन्ति तिमिरं भास्करों यथा।। 

एक एवं बली जीवो लग्नस्थो रिष्टसशञ्लयम्‌:। 

हन्ति पापक्षयं भकत्या प्रणाममिव शूलिन:।। 

एक एवं हि लग्नेशः केन्द्रसंस्थो बलान्वित:। 


८१८ 


५) 


६) 


५) 


१) 


अरिप्ट निखिलं हन्ति पिनाकी त्रिपुरं यथा।। 
शुक्लपक्षे क्षपाजन्म लग्ने सौम्यनिरीक्षिते। 
विपरीतं कृष्णपक्षे तथारिष्टविनाशन:।। 
यस्य जन्मनि तुड्ढस्था: स्वक्षेत्रस्थापिते ग्रहा:। 
निरायुष॑ शिशुं जात॑ कुर्वन्त्यष्टमगा यदि।। 
(-होरारत्नमू-अ.५,श्लो. २-६) 
-क.सं.-४९.१३६-१४० 
जन्मभे जन्मसमये पापग्रहसमन्विते। 
गुणाश्व निर्गुणा: सर्वे शुभयुक्ते5गुणा गुणा:।।१६६॥।। 
(-हो.र.अ.२/३०) 
-क.सं.-४९.१६६ 
कुलयोगे प्रसूता ये कुलोत्कृष्टा भवन्ति ते। 
अकुलेनास्य भोकतारो मध्यमाश्व कुलाकुले।। 


(-हो.र.अ२/३१) 


बालबोधग्रन्थे कश्यपवच्नानि :- 
ग्रन्थकर्ता- शास्त्री दुर्गशड्डूर उमाशडूूर शर्मा, वालुकेश्वरसंस्कृतपाठशाला, 
२९-बाग्ठगड़ा, मुम्बई-४००००६, प्रकाशक: एवं वितरक:- अरुण यज्ञदत्त 


ठाकर, संस्करणम्‌- पद्ञमावृत्ति, खि.-२००४। 


भद्राड़्विभागस्तत्फलं च- 


मुखे पञ्च गले त्वेका वक्षस्येकादश स्मृता: । 

नाभौ चतस््र: षट्‌ कट्यां तिस्र: पुच्छे तु नाडिका: ।।७६॥।। 

कार्यहानिर्मुखे मृत्युर्गले वक्षसि निःस्वता। 

कट्यामुन्मत्तता नाभौ च्युति: पुच्छे ध्रुवो जय: | ।७७।। 
-पृ.-२४ 


-क.सं.-१६.४-५ 
२) विवाहमुहूर्तविचार : - 


उत्तरायणगे सूर्य मीन॑ चैत्र च वर्जयेत्‌। 
अजगोद्वन्द्वकुम्भालिमृगराशिगते रवौ।।७८ ।। 
मुख्य करग्रहं त्वन्ययाशिगे न कदाचन। 
कन्यातुलामिथुनगे लग्ने च शुभवासरे।।७९।। 
रिक्ताकुहृवर्जितासु तिथिषूद्वाह उत्तम: । 
रोहिण्यत्तररेवत्यो मूलं स्वाती मृगो मघा।।८ ० ।। 
अनुराधा च हस्तश्व विवाहे मड्गलप्रदा:।। 
-पृ.-१०४ 
-क.सं.-३२.२-३ 
३) विवाह (प्रकरणे) द्विद्ठांदशकम्‌। (वसिष्ठ:-कश्यपः )- 
द्िद्वोंदिशं शुभं प्रोक्तं मीनादौ युग्मराशिषु। 
मेषादौ युग्मराशौ तु निर्धनत्वं न संशय: ।।१६६॥।। 


“5९ ३१ 


८२० 


४) ग्रहानामाहुतिफलम्‌। (कश्यप: )- 
सौख्यार्थनाश: सूर्य स्यादिन्दौ जलमयी कृषि: । 
भौमेउग्निदाहो राष्ट्र स्याहुधे बुद्धिविवर्धनम्‌।।८ ० ।। 
गुरो लब्धिरभीष्टस्य राज्यं सौभाग्यनन्दितम्‌ | 
भार्गवे कार्यसम्पत्तिरैहिकामुष्मिकी भवेत्‌।।८१॥। 
शनौ मुखाहुतौ ज्ञेयो राज्यभड़ो धनक्षय:। 
राहोर्मुखाहुतौ हानि: सर्वस्य परिकीर्तिता।।८ २।। 
केतोर्मुखाहुतौ ज्ञेयं दुभिक्षं दशविप्लवम्‌। 
मरणं प्राणिनां चैव राज्यभड़ं तथेव च।।८ ३।। 
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ग्रहनक्षत्रसड्भमे । 
दुष्टे न कुर्याद्धवनमित्याहुर्भागवादय: ।।८४।। 
-पृ.-१६१ 
६) अथ शुक्लयजुर्वेदकर्मकाण्डप्रदीपग्रन्थे कश्यप-वचनानि - 
लेखक:-अण्णा शास्त्री वारे, सम्पादक:-पं.वासुदेव शास्त्री पणशीकर, 
प्रकाशनखैस्ताब्द:-१९९९, प्रकाशक:-चौखम्बा विद्याभवन, चौक, वाराणसी- 
२२१००९१, प्राप्तिस्थानम्‌- चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, गोपाल मन्दिर लेन, 
वाराणसी-२२१०० १, मुद्रक:-फूल प्रिन्टर्स, वाराणसी। 
१) कश्यपः- 
उपवासत्रतोद्वाहयात्राक्षेरोपनायनम्‌। 


तिथिवर्षादिनिखिलं चान्द्रमानेन गृह्मते।। 


-शुक्लयजुर्वेदकर्मकाण्डप्रदीप:, -पृ.-११८-११९ 
-क.सं.-११.५ 


८२१ 


७) नारदसंहितायां विहड्गरमदृष्टिक्तो कश्यपोक्ति:- 


ग्रन्थ:-नारदसंहिता (विहड्गमदृष्टिक्तोी कश्यपोक्ति:), ग्रन्थकर्ता-महामुनि 
नारद:, टीकाकार:- रामजन्म मिश्र:, प्रकाशक:-चौखम्भा संस्कृत संस्थान, 
वाराणसी, मुद्रक:- विद्याविलास प्रेस, वारानसी, संस्करणम्‌- द्वितीय, 


संस्करणवर्ष: वि.सं.-२०४०(खैस्ताब्द:-१९८४) 


ग्रन्थ:-नारदसंहिता (विहड्रमदृष्टिक्तो कश्यपोक्ति: ) पृ.-२१ 
१) शिशिरे चाषवर्णश्र वसन्‍्ते शिखिसतन्निभ:। 

ग्रीष्मे रजतसझ्लाश: प्रावृट्तैलसमप्रभ: ।। 

गोक्षीरसदृश: शस्त: परिवेष: शरत्स्मृत:। 

हेमन्ते जलसड्डाश: स्वकाले शुभद: स्मृत: ।। 

-क.सं.-अप्राप्त: 

८) अथ वास्तुसौख्यग्रन्थे कश्यप-वचनानि :- 
ग्रन्थ:-वास्तुसौख्यम्‌ ( म.म.सुधाकरद्विवेदि-ग्रन्थमाला, चतुर्थ पुष्पम्‌) 
ग्रन्थकर्ता-श्रीटोडरमल्ल:, हिन्दीटीकाकार:-आचार्य श्रीकमलाकान्तशुक्ल:, सम्पादक:- 


आचार्यश्रीकमलाकान्तशुक्ल:, प्रकाशक: -डॉ.हरिश्वन्द्रमणित्रिपाठी, संस्करणम्‌-प्रथमम्‌, 


प्रकाशनकाल:-वैक्रमाब्द:-२०५०, खैताब्द:-१९९३। 
न्ज्ज्ज््म्म्म्म्म्म्म्तम्नम्न्न्््मन्म्म्न्ज्ख्ख्यस्स््््््ज्ऊ्ऊ्म्म्म्म्म्म्म्म्म्म्म्म्म्््ाण 


वास्तुसौख्ये कश्यपवचनानि- 


(१) 


(२) 


(३) 


दत्ते दुःखं तृतीयक्ष पद्ञमर्क्ष यश: क्षयम्‌।।४०॥।। 

आयुःक्षयं सप्तमर्क्ष कर्तृभाग्यादिसद्यभम्‌। 
-वा.सौ. षष्ठोभागे श्लो.१४४ (-पृ.४२) 
-क.सं.३८.४०कड, ३८.४१अब 

अष्टोत्तरं हस्तशतं विस्तारं नृपमन्दिरम्‌ । 

कार्य प्रधानमन्यानि तथाष्टाप्टोनि तानि तु |१७१॥। 

विस्तारं पादसंयुक्‍तं दैध्य॑ तेषां प्रकल्पयेत्‌। 

एवं पदश्च नृपः कुर्याद्‌ गृहाणां च पृथक्‌ू-पृथक्‌।।१७२।। 
-वा.सौ. षष्ठोभागे श्लो.१७१-१७२ (-पृ.५१) 

चतुःशालागृहेष्वेवमुच्छायो व्याससम्मित:। 

विस्तारद्विगुणं दै््यमेकशालगृहेषु च।। 

वास्तुनि यो विस्तार: स एवं चोच्छायनिश्चय: शुभद:। 

शालैकेष्वपि गृहेषु विस्ताराद्‌ द्विगुणितं दैघ्यम्‌।।१८७॥।। 

-वा.सौ. षष्ठोभागे श्लो.१८७ (-पृ.६१) 


तृतीयो विभाग: 
तृतीयं परिशिष्टम्‌ 


ग्रन्थोक्तसूचितमन्त्राणामध्यायक्रमानुसारेण सूचि: 


८२४ 


तृतीयो विभाग: 
तृतीयं परिशिष्टम्‌ 


ग्रन्थोक्तसूचितमन्त्राणामध्यायक्रमानुसारेण सूचि: 


(१) स्वस्तिदा विशस्पतिः ...(क.सं.४५.१३) 


ऋ.१०,१५२,२; अर्थर्व.१,२१,१; तै.ब्रा.३,७,११,४; तै.आ.१०,१,९ 


(२) देवा: कपोत पदञ्जञभिऋग्भि: ...(क.सं.४५.२१) 
ऋ.१०,१६५, १-५; अथर्व.६,२७,१-५ 
(३) अपपमृत्यु...(द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां) (क.सं.४७.१०) 
तै.ब्रा-३.१०.८.१ 
(४) यत इन्द्र भयामहे... (क.सं.४७.१४) 
ऋ.८,६१,१३, साम.२४७,१३२१, 
अथ्थर्व.१९,१५, १; तै.ब्रा.३.७.११.४; तां.ब्रा.१५,४,३ 


(५) तअ््यंबकं यजामहे...(क.सं.४७.१४) 


ऋ.७,५९,१२; अथर्व.१४,१,१७; वा.य.३,६०; 


नि.१४,३५ 

(६) नमो ब्रह्मणे...(क.सं.४७.१४) 
तै.आ.२,१३,१ ७,१,१ 

(७) अग्निन्दूतं(पुरो दधे)...(क.सं.४७.१४) 


ऋ.८, ४४, रे 


८२७ 


तै.सं.१,८,६,२; 


(८) मानस्तो(के तनये)...(क.सं.४७.१५) 
ऋ.१,११४,८; वा.य.१६,१६; तैसं.३,४, ११,२,४, ५, १०, ३ 
(९) गणानान्त्वा(गणपतिं)...(क.सं.४७.१५) 
ऋ.२,२३, १; तै.सं.२,३,१४,३ 
(१०) वायस्तां सोममन्त्रकै: ...(क.सं.४७.१५) 
अर्थ.-२.३४.४ 
(११ ) अघोरमन्त्र: (अघोरेभ्यो. ..) ...(क.सं.४७.१५) 
मै.सं.-२,१,१०/१०३,१ 
तै.आ.-१०,४५, १ 
(१२) तत्पुरुषाय विद्टाहे...(क.सं.४७.१५) 
मै.सं.- २.९.१९ 
तै.आ-१०.१.५९ 
काठकसंहिता-१७.२ 
(१३) मोषुण इन्द्रात्रपृत्सु .. . (क.सं.४७.९६) 
ऋ.१,१७३,१२; वा.य.३,४६ 
(१४) अग्नये स्वाहा. ..(क.सं.४९.४५) 
शु.य.वा.सं. २२.६, २२.२७ 
(१५) जीमूतस्य. ..(अनूवाकः ) (क.सं.४९.५०) 
जीमूतस्येव भवति प्रतिक॑ं ६,७५,१; वा.य.२९,३८; तै.सं.४,६,६, १ 
(१६) मूल॑ प्रजा...(क.सं.४९.१०६, क.सं.४९.१०९) 


तै.ब्रा.-३,१,२, २ 


(१७) सावित्र्यसौम्यनैऋत्यमन्त्रै... (क.सं.४९.११०) 
१ .तत्सवितुववरिण्यं...(शु.य.सं.३.३५; २२.९; ३०.२) 
२.व्वयग्गूँ सोम... (शु.य.सं. ३.५६) 
३.असुन्वन्तमयजमा... (शु.य.सं.१२.६२) 

(१८) नमोस्तु सर्पेभ्यो...(क.सं.४९.१२०) 
शु.य.सं.-१३.६ 

ग्रन्थसूचितसूक्तानां सूचि:- 

(१) गाणपत्यं सूक्‍्तम्‌... (क.सं.४५.११) 
ऋ.सं.-१.१८.१-५ 

(२) सावित्र(सूर्य )सूक्तम्‌... (क.सं.४५.११) 
शु.य.सं. ब्रिब्भ्राड्ब्रेहत्‌...३३.३०-४३ 

(३) पश्ञदुर्गाजपम्‌... (क.सं.४५.११) 
सदसस्पतिमद्धुतम्‌...( पद्जमन्त्रा: ) 
शु.य.सं.१२.२२; ३२.१३-१६ 

(४) अग्निसूक्तम्‌... (क.सं.४९.९७) 
ऋ.१.१.१-९/ शु.य.वा.सं.अ.२७( समास्त्वा.) सम्पूर्णो5 ध्याय: 

(५) भद्रासूक्तम्‌... (क.सं.४९.९७) 
आनोभद्रा: क्रतवो.. 


शु.य.वा.सं.-२५.१४-२३ 


८२७ 


(६) आनोभद्रासूक्तम्‌... (क.सं.४९.१००) 
आनोभद्रा: क्रतवो... 
शु.य.वा.सं.-२५.१४-२३ 

(७) पुरुषसूक्तम्‌... (क.सं.४९.१०२) 
शु.य.वा.सं.-३ १ अध्यायस्य १ तः १६ मन्त्रा: 

(८) रुद्रसूक्तम्‌... (क.सं.४९.१०२) 
शु.य.वा.सं. १६ सम्पूर्णो5 ध्याय:। 

(९) श्रीसूक्‍तम्‌... (क.सं.४९.१०२) 


ऋग्वेदे खिलसूक्तम्‌-१ १ 


८२८ 


तृतीयो विभाग: 
चतुर्थ परिशिष्ट म्‌ 
ग्रन्थोक्तभौगोलिकश ब्दानां सूचि: 


८२९ 


(१) 


(२) 


(३) 


(४) 


(५) 


(६) 


(७) 


(८) 


तृतीयो विभाग: 
चतुर्थ परिशिष्टम्‌ 
ग्रन्थोक्तभौगोलिकशब्दानां सूचि: 


अड्डः-क.सं.-११.७७ -अयं देशो बड्भालस्य वर्तमाने भागलपुरसमीपे 
स्थित:। (आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश पृ.९) 

आवन्तिका- ३८.८२ (अवन्ति:ः) वर्तमाना उज्जयिनी, हिन्दूनां 
सप्तपवित्रनगरीमध्ये एकतमा(अयोध्यामथुरामाया..), सिप्रानदीतटस्था नगरी। 
(आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश पृ.११०) 

कलिड्डदेश:-३३.२५, कलिड्भः-११.७७- ततन्‍त्रमध्ये अस्य देशस्य 
स्थिति:- जगन्नाथात्समारभ्य कृष्णातीरान्तग: प्रिये, कलिझ्गदेश: संप्रोक्तो 
वाममार्गपरायण:। (आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश पृ.२५७) 

काशी-३४.२३- वाराणसी। (आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश पृ. २७४) 
कुरुदेश:- ३३.२४- वर्तमानदिल्लीसमीपस्थ:, भारतस्योत्तरे स्थितदेश:। 
(आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश पृ.२८६) 

कृष्णवेणी- ४९.६९- (कृष्णवेणा-) कृष्णा नदी । (आप्टे-संस्कृत- 
हिन्दीकोश पू.३००) 

कौरवं-३८.८१- कुरूणां सम्बन्धितं क्षेत्रम(देश:)। (आप्टे-संस्कृत- 
हिन्दीकोश पृ.३०७) 

खशः-१९.८-भारतस्योत्तरस्थ: शिखरमयप्रदेश:-मनुस्मृति: १०.४०( आप्टे- 


संस्कृत-हिन्दीकोश पृ.३२५) 


८३० 


(९) गड्ढा-३४.२२-प्रसिद्धा महानदी गड्जा। 

(१०) गया-३४.१८, ३४.२- बिहारस्यैके नगरम्‌, तदेक॑ तीर्थस्थानं वर्तते। 
(आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश पृ.३३६) 

(११) गान्धार:-३८ .८ २- भारतमेवं पर्शिया मध्यस्थो देश:, वर्तमान: कन्धार:। 
(आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश पृ.३४३) 

(१२) गोदावरी-४९.६९ - दक्षिणदेशस्यैका नदी। (आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश 
पृ.३५३) 

(१३) गौड:-३३.२६ - स्कन्दपुराणे-वड़देशं समारभ्य भुवनेशान्तग: शिवे। 
गौडदेश: समाख्यात: सर्वविद्याविशारद:। (आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश 
पृ.३५५) 

(१४) चीन:-४८ .८६ -वर्तमानचीनदेश: । (आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश पृ.३८४) 

(१५) पाञ्जाल:-३८ .८ १ -पद्चालानां देश:। (आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश पृ.६०० ) 

(१६) पाण्ड्यदेश:-४. १० - पाण्डुदेश:। (आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश पृ.६०२) 

(१७) पुलिन्दकः-४८ .८६- पर्वतीयदेश:। (आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश पृ.६२६) 

(१८) भागीरथी- ३६.५८ -गड्जानदी। (आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश पृ.७३५) 

(१९) मध्यदेश:-३३.२५ -हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विनशनादपि। प्रत्यगेव 
प्रयागाच्च मध्यदेशः स॒कीर्तितः-मनु.२.। (आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश 
पृ.७७०) 

(२०) मागध:-३८.८ २- मगधदेश:। बिहारस्य दक्षिणभाग:। (आप्टे-संस्कृत- 


हिन्दीकोश पृ.७५९) 


(२१)मालव:ः- ३३.२६- मध्यभारतं, वर्तमानो मालवाप्रदेश:। (आप्टे-संस्कृत- 
हिन्दीकोश पू.७९८) 

(२२) लंका-४९.७०-वर्तमानो सीलोनद्ठीप: ।( आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश पृ.८६८ ) 

(२३) वड़ः- ११.७७/ वड्देशे-३३.२४/बड़-१९.८-बंगालप्रदेश:, रत्नाकरं 
समारभ्य ब्रह्मपुत्रान्तग: प्रिये। वद्भधदेश इति प्रोक्त:। (आप्टे-संस्कृत- 
हिन्दीकोश पृ.८८९) 

(२४) वाह्नीक:ः- १९.८, ३३.२४- आधुनिको बलखप्रदेश:। (आप्टे-संस्कृत- 
हिन्दीकोश पृ.९२३) 

(२५) विन्ध्य:-४९.६८- एका पर्वतश्रेणि:, या उत्तरभारतं-दक्षिणभारतात्‌ पृथक्‌ 
करोति, सप्तपर्वतेष्वेक:, मध्यदेशस्यथ दक्षिणी सीमा। (आप्टे-संस्कृत- 
हिन्दीकोश पृ.९४० ) 

(२६) विदेह:-३८.८१- प्राचीनो मिथिलादेश:। (आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश 
पृ.९३५) 

(२७) शूरशेन:-३८ .८ २ -मथुरासमीपस्थ एको देश:। (आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश 
पृ.१०२७) 

(२८) सहा: -३३.२३- पर्वतविशेष:। 

(२९) सौराष्ट्रदेश: ३३.२३-सौराष्ट्रनाम्न: प्रदेश:। (आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश 
पृ.११३१) 

(३०) हिमाद्वि:- ४९.६८-हिमालयपर्वत:। (आप्टे-संस्कृत-हिन्दीकोश पृ.११७४) 

(३१) हण: १८.१९-(हूण:-असभ्य:, विदेशीय: ) हूणानां देश:। (आप्टे-संस्कृत- 
हिन्दीकोश पृ.११७६) 


तृतीयो विभाग: 
पञ्जञमं परिशिष्टम्‌, 
ग्रन्थोक्तव्यक्तिविशेषाणामकारादिक्रमानुसारेण 
सूचिः 


८३२ 


तृतीयो विभाग: 
पञ्ञमं परिशिष्टम्‌ 


ग्रन्थोक्तव्यक्तिविशेषाणामकारादिक्रमानुसारेण सूचि: 


(ऋषि-आचार्याणां नामानि-) 

१)अड्विरा: (अ.१ श्लो.२-३) 

२) अत्रि: (अ.१ श्लो.२-३, अ.३४श्लो.२३) 
३) कश्यप: (अ.१ श्लो.२-३) 

४)गर्ग: (अ.१ श्लो.२-३) 

५) च्यवन: (अ.१ श्लो.२-३) 

६)नारद: (अ.१ श्लो.२-३) 

७) पराशर: (अ.१ श्लो.२-३) 

८ )पितामह: (अ.१ श्लो.२-३) 

९ )पौलिश: (अ.१ श्लो. २-३) 


१०) 
११) 
3) 
१३) 
१४) 
१५) 
१६) 
१७) 
१८) 
ली 
२०) 


भगु; (अ.१ श्लो.२-३) 

मनुः (अ.१ श्लो.२-३) 

मरीचि: (अ.१ श्लो.२-३) 

यवन: (अ.१ श्लो.२-३) 

रोमश: (अ.१ श्लो.२-३) 

वसिष्ठ: (अ.१ श्लो.२-३) 

व्यास: (अ.१ श्लो.२-३, अ.३४श्लो.२३) 
शुक:(अ.३४श्लो.२३) 

शौनकः (अ.१ श्लो.२-३) 
शौनकादय: -(अ.३३ श्लो.१०९) 
सूर्य: (अ.१ श्लो.२-३) 


८३४ 


तृतीयो विभाग: 
षष्ठ॑ परिशिष्टम्‌ 
ग्रन्थकारप्रयुक्तानामौपम्यसूचकानां 


इलोकार्धानामध्यायक्रमानुसारेण सूचि: 


८३५ 


१0५ 
5] 
श्र 
१३. 
१४, 
१५. 
१६. 


श्छ, 


तृतीयो विभागः 
षष्ठ॑ परिशिष्टम्‌ 
ग्रन्थकारप्रयुक्तानामौपम्यसूचकानां 


इलोकार्धानामध्यायक्रमानुसारेण सूचि: 


इलोकार्धम्‌ 
दोषा विनाशमायान्ति पापं॑ भागीरथीजलै: - 
दोषा नश्यन्ति पाताद्या: प्राणायामेन पातकान्‌ - 
दोषा विनाशमायान्ति ग्रीष्मे कुसरितो यथा - 
हन्ति लग्नोदभवं॑ दोष पूतनामिव केशव: - 
नास्ति चेत्पावनं पद्चगव्यं मद्यलवों यथा - 
चित्तशुद्धि्यथा नुणां श्रेष्ठा शस्ता गुणाधिका - 
अपि सौमग्रहोपेत॑ ताज॑ तहग्धकाष्टवत्‌ - 
अनेकदोषेण युतं॑ लग्नं कोटिगुणान्वितम्‌ - 
विप्रं यथा वेदयुतं॑ महापातकदूषितम्‌ - 
त्यजेद्यथा हव्यकव्यप्यनधीतं द्विज॑ तथा - 
त्यजेद्यथा पुरोडाशं वायसोपहतं तथा - 
त्यजेद्यथा कुलसतीं परपुरुषरतां तथा - 
त्यजेद्यथा शुनाष्रान्त॑ तथा हव्यं घृत॑ कृतम्‌ - 
त्यजेत्पुष्पफलोपेतं व्यालाक्रान्तं तरु तथा - 
तत्‌ त्यजेतू कालकूटाख्यं विषवद्दा प्रयत्नतः - 
त्यजेद्यथा सन्निपातज्वरलग्ननरोत्तमम्‌ - 


त्यजेद्यथा कुनृपतिं नीतिबाह्यं च सेवका: - 
८३६ 


सन्दर्भ: 
२८.३८ 
२८.३९ 
२८,४० 
२८४१ 

२८.४२ 
३२.२८ 
३२.४० 
३२.४३ 
३२.४३ 
३२.५९ 
३२.६० 
३२.६३ 
३२.६७ 
३२.६९ 
३२.७२ 
३२.८१ 


३२.८४ 


१८. 


१९, 


२०. 


२१. 


२२. 


२३. 


र्‌ड, 


२५. 


२६. 


२3, 


२८. 


२९. 


३१. 
३२. 
३३. 
३४. 
३५. 
३६. 
३७. 


३८. 


त्यजेद्यथा पुरोडाशं वायसोपहतं तथा- 
त्यजेद्यथा महाभोगसंदष्ट नृपसत्तमम्‌ - 
मणिहेममयं हर्म्य॑ भूताक्रान्तमिव त्यजेतू - 
त्यजेदनर्थभाणिक्यं कलझ्लोपहतं यथा - 
राजावधूतपुरुषं यद्वत्तत्सम्परित्यजेतू - 
तद्विरोधात्पद्चनगव्यघ्टं मद्यलवो यथा - 

ते सर्वे नाशमायान्ति यथाग्गौ शलभा इव - 
गुणानन्यान्बहून्‌ हन्ति व्याप्रे गोसमितिं यथा - 
गुणान्हन्ति बहूनन्यान्वृकोडजसमितं यथा - 
बहूनन्यान्हन्ति यथावग्रहो वृष्टिसंहतिम्‌ - 

हन्ति सर्वगुणान्‌ सौम्यो पानान्नानि विषं यथा - 
ते सर्वे विलयं यान्ति ग्रीष्मे यद्वज्जलाशया: - 
शुभग्रहोद्धवा यद्वत्क्षयरोगेषपि धातव: - 

व्यर्था: सर्वे गुणास्तद्वह्विदृशां चन्द्ररश्मय: - 
गुणवृन्दान्बहून्हन्ति खलः परगुणान्यथा - 
गुणौघं॑ हन्ति तत्सर्वमनृतं सुकृतं यथा - 
हन्ति सर्वगुणास्तद्वदद्रारिद्रय॑ गुणसञ्जयान्‌ - 
हन्ति यद्वद्धनचयं कितवो5तिनिषादतः - 
गुणान्हन्त्यखिलान्सर्वान्कुराजा स्वजनान्यथा - 
महदुणा अपि स्वस्य नाशं यान्त्यन्न( न्‍्य) दूषणात्‌ - 
अन्येडजपि नाशमायान्ति लोभ: सर्वगुणानि च - 


८३७ 


३२.८८ 


३२.९० 


3:९५ ३ 


३२.९६ 


३२.९८ 


३९०९९ 


३३.१० 
३३.११ 
३३.१२ 
३३.१३ 
३३.१४ 


३३.१५ 


३९. 
४०. 
४१. 
४२. 
05 
डड, 
४५. 
४६. 
४७. 
४८. 


४९, 


5 
५ 
५३. 
"डे, 
पे 
५६. 
५७, 
५८. 


५९. 


नाशं यात्यखिलं तद्वत्पैशून्यात्स्सेहसाञ्लय: - 
हरे: स्मृतिर्यथा दोषान्हन्ति दोषानकालजानू - 
तोयबिन्दुर्यया चैको>प्युदार्चिषि हुताशने - 
नाशयत्युदित: सूर्यो यद्वात्तिमिरसञ्जयम्‌ - 
नाशयत्यखिलं दोष तूलसद्भमिवानल: - 
दोषब्रातं निहन्तीव मृगेन्द्रो गजसंहतिम्‌ - 
गुरुस्तानलग्नगो हन्ति घनवृन्दमिवानिल: - 
नाशयत्यखिलान्दोषान्पापानिव हरिस्मृति: - 
निहन्ति निखिलं पापं प्रणामा इव शूलिन: - 
शुक्र: केन्द्रगतो हन्ति दावाग्निर्विपिनं यथा- 
स्मरणादेव रुद्रस्य पापं जन्मशतोद्धवम्‌- 
त्रिविधौत्पातजं दोषं त्रिनेत्रस्रिपुरं यथा- 
भस्मीकरोति तान्दोषानिन्धनानीव पावक:- 
तत्केन्द्रगो गुरुहन्ति सुपर्ण: पन्नगानिव- 
शशाड्लढे वाप्युपचये ग्रीष्मे कुसरितों यथा- 
हन्ति दोषान्महापापात्‌ शिवरसात्रित्रतं यथा - 
तदर्कों हन्ति दोषौघं पिनाकी त्रिपुरं यथा - 
गतस्याग्रे रिपुचमूर्लीयते5ग्नौ जतुर्यथा - 
राज्ञा गतस्यारिसेना नीयते यममन्दिरम्‌- 
गतो राजा रिपून्हन्ति केशरी वेभसंहति:- 
हन्ति राजा रिपुचमू केशव: पूतनामिव- 


८३८ 


३३.१६ 
३३.२२ 
3३. २९ 
३३.५३ 
३३.५४ 
३३.५५ 
३३.५७ 
३३.५८ 
३३.५९ 
३३.६० 
३३.६२ 
३३.६५ 
३३.६६ 
३३.६९ 
३३.७१ 
३३.७२ 
३३.१०५ 
३६.४० 
३६.४१ 
३६.४२ 


३६.४३ 


६०. 
६१. 
६२. 
६३. 
६४. 
६५. 
६६. 
६७. 
६८. 
६९. 
9०, 
9१. 
3२. 
9३. 
४, 
9५, 
3६. 
9७, 
3८, 
७3९, 


८०, 


याने यस्यारिलक्ष्मीस्तमुपैति वाभिसारिका - 
तस्याग्रे खलमैत्री च न स्थिरा रिपुवाहिनी - 
नृपतेस्तस्य यात्रायां हस्तथा शशत्रुमेदिनी - 

गतो राजा रिपून्हन्ति पिनाकी त्रिपुरं यथा - 
गतो राजा रिपून्हन्ति कुमारस्तारक॑ यथा - 
दहत्यरीनू गतो राजा कृत्स्नवर्त्त यथैन्धनम्‌ - 
नृपा शुष्यन्त्यरीन्ग्रीष्मे हृदानीवार्करश्मय: - 
हन्ति शत्रूनू गतो राजा त्वन्धकारं यथा रवि: - 
विनाशयत्यरिन्‌ भूपस्तुलसडःघो यथानलः - 
हन्ति सप्रणवो मन्त्र: पापान्य्ञाक्षरी यथा - 
शत्रून्‍्हन्ति गतो राजा कर्म ज्ञानोदयो यथा - 
पापान्हन्ति स्मृतिरिव रिपून्हन्ति गतो नृपः - 
शत्रुगोत्रान्नपो हन्ति गोत्रान्युद्धे सगोत्रभित्‌ - 

गतो राजा रिपून्हन्ति सुपर्ण: पन्नगानिव - 
विनाशयत्यरीन्‌ राजा पापान्‌ भागीरथी यथा - 
उपैति शान्तिकोपाग्नि: शत्रुयोषाश्रुवृष्टिभि: - 

यो जातो मृत्युमाप्नोति सो$चिरायुर्न संशय: - 
अचिराम्मृत्युमाप्नेति यो जात: स शिशुस्तदा - 
अरिप्ठ निखिल हन्ति तिमिरं भास्करों यथा - 
हन्ति पापचयं भकत्या प्रणाम: शूलिनो यथा - 
अरिप्ठ निखिलं हन्ति पिनाकी त्रिपुरं यथा - 


८३९ 


३६.४४ 
३६.४५ 
३६.४६ 
३६.४७ 
३६.४८ 
३६.४९ 
३६.५० 
३६.५१ 
३६.५२ 
३६.५३ 
३६.५४ 
३६.५५ 
३६.५६ 
३६.५७ 
३३.५८ 
३६.५९ 
४९,१३० 
४९,१३१ 
४९,१३६ 
४९,१३७ 


४९,१३८ 


तृतीयो विभाग: 
सप्तमं परिशिष्टम्‌ 
ग्रन्थोक्तपशु-पक्षीशब्दानामकारादि- 


क्रमानुसारेण सूचि: 


८४ ० 


तृतीयो विभाग: 
सप्तमं परिशिष्टम्‌ 
ग्रन्थोक्तपशु-पक्षीशब्दानामकारादिक्रमानुसारेण सूचि: 


क्र.सं. शब्द: सन्दर्भ: 

१) अड्िरा:-३६.८५ 

२) अजः -१९,७, ३३.८१ 

३) अश्व: -३८.३४, ४८.१०, ३३.८१ 
४) अहि:-३३.८१ 

५) आखु: -३३.८१, ३८.३४ 

६) इभः -३३.८२ 

७) ऐरावत: -३६.७३ 

८) कपि: -३३.८२, ३६.८७ 

९) कपोत: -३६.८५, ४५.१९, ४६.८ 
१०) काक: ४६.८ 

११) किंशुक: -४.१३ 

१२) कुझर: -१९.७ 

१३) कुकुरः: -३६.८५ 

१४) कुक्कुट: -१९.७ 

१५०) कूर्म:-३६.६९, ३६.८५ 

१६) कृकला-३६.८७ 


१७) कृष्ण: -३६.८६ 


८४१ 


१८) केशरी-३३.८२ 

१९) क्रकच: -१६.३ 

२०) खर: -१९.७ 

२१) गज: -३८.३४, ४९.९१ 
२२) गृप्र:-३८.३४, ४५.१९ 
२३) गोधा-३६.६९, ३६.८५, ३६.८७ 
२४) गौ:-११.२४, ३३.८१ 
२५) चद्चुका-३६.८५ 

२६) चाष:-३६.८८ 

२७) चित्राण्ड:ः -३६.६८ 
२८) छाग: -३६.८८ 

२९) जम्बूक: -४६.७ 

३०) तुरग: -३३.८२, ५.६ 
३१) नाग: -३६.७७ 

३२) पारावतः -३६.८८ 
३३) पिड्जल: -४३-२३ 
३४) पिपीलिका -४४.१२ 
३५) बलाका-३६.८५ 

३६) बिडाल: -३३.८ १ 
३७) बश्रु;:-३६.८८ 

३८) भुजड्गज: -११.३२ 


८४२ 


३९) 
४०) 
४१) 
४२) 
४३) 
४४) 
४५) 
४६) 
४७) 
४८) 
४९) 
५०) 
५१) 
५२) 
५३) 
५४) 
७०) 
५६) 
५७) 
५८ ) 


५९) 


मकर: -३६.७७ 
मत्स्य: -३६.६९ 

मधु: -४३-२३ 

मयूर: -४८.२९ 

महिष: -३३.८१ 
मार्जार: -३८.३४ 
माहिष: -१९.७ 

मूषक: -३३.८१ 

मृग: -३३.८१ 
मृगी-३३.८२ 

रुरुक: -३६.६४ 
वल्मीक: -४३-२३ 
वानर: -३३.८२ 

वाराह: -१९.७ 

वृषभ: -१९.७ 
व्याप्रिणी-३३.८१ 
व्याप्र:-३३.८१ 
शह्लु:-४८.१० 

शश: -३६.६८, ३६.८७ 
शार्दूल: -१९.७ 


शालिनी -३६.६९ 


८४२३ 


६०) 
६१) 
६२) 
६३) 
६४) 
६५०) 
६६) 
६७) 
६८) 
६९) 
७०) 


७१) 


शाशक: -३८.३४ 
शिवा-३६.८५ 

शुनी-३३.८२ 

शुम्भ: -६.३ 

शेषनाग: - ४८.४४, ४८.७८ 
जखित: -३६.६९ 

सरटी -४७-२२ 

सर्प: -४९.६१, ३३.८१,३८.३४ 
साहि: -३६.८७ 

स्वर्णचक्षु; -३६.८५ 

सिंह: -१९.७, ३३.८२, ३८.३४ 


हंस: -४८.१० 


८४ 


तृतीयो विभाग: 
अष्ठमं परिशिष्टम्‌ 


ग्रन्थोक्तवनस्पति (वृक्ष-लता-गुल्मादि) 


शब्दानामकारादिक्रमानुसारेण सूचि: 


तृतीयो विभाग: 
अष्ठमं परिशिष्टम्‌ 
ग्रन्थोक्तवनस्पति(वृक्ष-लता-गुल्मादि )शब्दानामकारादिक्रमानुसारेण 
सूचि: 


क्र.सं. शब्द: संदर्भ: क्र.सं. शब्दः 
संदर्भ:अड्लोल: -४९.१३ 

१) अगस्ति: -३८.८९, ४९.१७ 

२) अपामार्ग: -४९.१५ 

३) अम्ल: -४९.१४ 

४) अरिप्टवृक्ष: -१४.५४ 

५) अर्क; -१४.५६, ४७.१३,४९.१४ 

६) अर्जुन: -१४.५५,३८.५०,४९.१५ 

७) अशोक: -३८.९४ 

८) अश्वत्थ: -३८.८९, ३८.९७, ४७.१३, ४९.१७ 

९) आमलक:ः -१४.५१, ४९.१८ 

१०) आमप्र; -३८.५० 

११) इक्षु:-११.८३ 

१२) उदुम्बर: -१४.५२, ३८.८८, ३८.९७,४७.१३,४९.१५ 
१३) एएरण्ड: -३८.९० 

१४) कड्डू:-४९.१७ 


८४६ 


१०)कह्ढू: “४९.१६ 
१६)कतकोहक: -४९.१९ 

१७) कदम्ब: -१४.५७, ४९.१३ 
१८)कपित्थ: -३८.८९, ४९.१७ 
१९ )करझ:; -४९,१४, ३८.९० 
२०)करवीर: -४९.१४ 
२१)कर्कन्धु; -३८.९७ 
२२)कारञझ: -३८.५१ 
२३)कुटज: -३८.५१ 

२४) कुमुद: -५.१४, १०.१६ 
२५) कुलजा-४९.१३ 

२६)कृष्ण: -४९.१८ 
२७)कोविदार: -४९.१४ 

२८ )क्रमुक: -४९.१४ 

२९ )खण्ड:-४९.१८ 
३०)खदिर:-१४.५२, ३८.५०, ३८.८८, ४७.१३, ४९.१५ 
३१)गृहमल्लिका -३८.९५ 
३२)गौरत्वक्‌ -३८.५१ 
३३)चम्पक: -३८.९४ 
३४)चूतवृक्ष: -१४.५७, ३८.८८ 
३५)जम्बीर: -४९.१७ 


८ ४७ 


३६)जम्बूक: -१४.५२, ४९.१३ 
३७)जया -३८.९४ 

३८)जाती -३८.९५ 

३९ )ताल: ४९. १७ 

४० )तिन्तिणीक: -३८.८९,४९.१८ 
४१ )तिलक: -३८.९४ 
४२)तृणम्‌ -३८.९५ 

४३ )दाडिम: -४९.१४ 
४४)दाडिमी -३८.९४ 

४५) दूर्वा- ४९.२१ 

४६) देवदारु “४९.२० 

४७) द्राक्षा -३८.९४ 

४८ )नागवृक्ष: -१४.५३ 

४९ )नारज्ग: -४९.१६ 
५०)नारिकेर: -४९.१६, ३८.९५ 
५१ )निचुल: -४९.१६ 
५२)निम्ब:-३८.८८ 
५३)निम्बक: -३८.५१ 

५४) निर्गुण्डि: -३८.९० 
५५)नीप: -३८.५१, ४९.१४ 
५६) न्यग्रोध: -३८.९७ 


८४८ 


५७)पनस: -१४.५६ ,३८.९५, ४९.१३ 
५८ )पलाश: -१४.५४, ४७.१३, ४९,१५७ 
५९ )पाटली -३८.९५ 

६०)पालाश: -३८.८९ 

६१ )पिचुमन्दा -३८.९४ 

६२)पिचुमन्दक: -१४.५७ 

६३)पिप्पल: -१४.५३ 

६४)पिप्पली -३८.९४ 

६५)पुंनाग: -३८.९४,४९.१५ 

६६)पूणग: -३८.९५ 

६७) प्लक्ष: -१४.५४, ३८.८८, ३८.९७, ४९.१५ 
६८ )बकुल: -१४.५५, ३८.९४, ४९.१३, ४९.१५ 
६९ )बदरी- ३८.८८ 

७० )बन्धूक: -३८.९ 

७१)बिल्व: -३८.५०,४९.१५ 

७२) ब्रह्मवृक्ष: -१४.५४ 

७३) भललातकी -४९.२० 

७४) मदयन्ती -४९.२० 

७५ )मधुवृक्ष: -१४.५८ 

७६)मधु -४९.१८ 

७७)मल्लिका -३८.९५ 


८४९ 


७८ )महापत्र: -३८.५१ 

७९ )मातुलड्भ:-४९.१७ 

८०)मुरा -३८.९४ 

८१ )रक्तचन्दन: -३८.५० 
८२)लोध्र: -४९.१३ 

८३)वड्जुल: -११.५६, ४९.१८ 
८४)वट: -१४.५३, ४९.१५, ३८.८९ 
८५)विकड्डत: -१४.५५, ४९.१८ 
८६)विभीतक: -३८.८८, ४९.१६ 
८७)विषवृक्ष: -१४.५१ 

८८ )विष्णुनाग: -४९.१९ 
८९)विष्टि: -१४.५५ 

९०)वैणव: -३८.५० 

९१ )व्याप्रपाद: -४९.१८ 
९२)शिग्रु:-३८.८९ 

९३) शमीवृक्ष: -१४.५७ 

९४ )शमी-४९.१८, ३८.९४ 
९५)शिरीष: -४९.१३ 

९६) श्रीकण्टक:-४९.१६ 
९७)सरोज: -३८.९५ 

९८ ) सर्ज्ज:-४९.१८ 


८५० 


९९ )सर्जवृक्ष: -११.५६ 
१०० )सारक: -३८.५७५१ 
१०१) स्वर्णवृक्ष: -१४.५८ 
१०२) हरीतकी -४९.१९ 


१०३) हिन्ताल: -४९,१७ 


तृतीयो विभाग: 
नवमं परिशिष्टम्‌ 


संशोधनोपयुकतानां ग्रन्थानां सूचि: 


८५०२ 


तृतीयो विभाग: 
नवमं परिशिष्टम्‌ 


संशोधनोपयुकतानां ग्रन्थानां सूचि: 





(१ )हिन्दी-संस्कृत-मराठीपुस्तकानां सूचि:- 

१) अग्निपुराण मे विविध विद्याएँ 
लेखिका- डॉ. सुनिता सैनी, अभिषेक प्रकाशन दिल्‍ली( भारत) 
प्रकाशक:-जे.डी.-१८सी, द्वितीयतल, पीतमपूरा, दिल्‍ली-११००८८, 
फोन-५५६४०२७८ 
प्रथम संस्करणवर्ष-२००४, मुद्रक-बी.डी.एच. प्रन्टर्स, दिल्‍ली-८५ 

२) पुस्तकनाम-अग्निपुराण (टीका-हिन्दी) (बुक कोड-१३६२) 
पुनर्मुद्रण:-आठवाँ पुनर्मुद्रण, प्रकाशक:- गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का 
संस्थान, गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३००५, विक्रमसंवत्‌-२०६६, प्राप्तिस्थानम्‌- 
गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३००५, मुद्रक:- गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का 
संस्थान, गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३००५ 

३) पुस्तकनाम-अड्डृविद्या(कीरो) (हिन्दी) 
लेखक:-कीरो, भाषारूपान्तरकार:- सुरेन्द्रनाथ सक्सेना, खैस्ताब्द:-२०००, 
प्रकाशक:-मनोज पब्लिकेशन्‍न्स, ७६१ मेन रोड, बुराडी, दिल्‍्ली-११००८४, 
प्राप्तिस्थानम्‌ू- मनोज पब्लिकेशन्स, ७६१, मेन रोड, बुराठी, दिल्‍ली-११००८४, 


मुद्रक:-आदर्श प्रिन्टर्स, नवीन शाहदरा, दिल्‍ली-११००३२ 


८०३ 


४) पुस्तकनाम-अथ ताजिकभूषणम्‌ 

लेखक:-विद्वद्वरश्रीगणैश-दैवज्ञ... प्रकाशक:-खेमराज श्रीकृष्णदास, मुम्बई, 
विक्रमसंवत्‌ू-१९६६, शकसंवत्‌-१८३१, प्राप्तिस्थानम्‌ू- खेमराज श्रीकृष्णदास 
मुम्बई, मुद्रक:-श्री वेड्डटेश्वर स्टीम प्रेस 

५) पुस्तकनाम-अद्भुतसागरः (श्रीमद्वल्लालसेनदेवप्रणीतः ) 
टीकाकार:-डॉ.शिवाकान्त झा, आवृत्ति:-प्रथमावृत्ति:, खैस्ताब्द:-२००६, प्रकाशक: - 
चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, के.३७/११७ गोपालमन्दिर लेन, पो.बो.नं.११२९, 
वाराणसी-२२१० ०९१, प्राप्तिस्थानम्‌- चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान, ३८ यू.ए.बंगलो 
रोड, जवाहर नगर, दिल्‍ली-११०००७, मुद्रक:- चौखम्बा विद्याभवन चोक (बनारस 
स्टेट बैक भवन के पीछे), वाराणसी-२२१००१ 

६) पुस्तकनाम-अन्त्यकर्मदीपक: (आशौचकालनिर्णयसहितः ) 
लेखक:-पं.नित्यानन्दपर्वतीयविरचित:,. आवृत्ति:-चतुर्थी, विक्रमसंवत्‌-२०५४, 
खैस्ताब्द:-१९९७, प्रकाशक:-चौखम्भा संस्कृत संस्थान, वाराणसी, प्राप्तिस्थानम्‌- 
चौखम्भा संस्कृत भवन, पोस्ट बाक्स नं.११६०, चौक (बनारस स्टेट बैंक बिल्डिंग), 
वाराणसी-२२१००१, मुद्रक:- चार प्रिंटर्स 

७) पुस्तकनाम- अन्त्यकर्म - श्राद्धप्रकाश(हिन्दी ) (बुक कोड:-१५९३) 
प्रणेता-श्री जोषणरामजी पाण्डेय अग्निहोत्री श्रीलालबिहारीजी मिश्र, पं. श्रीरामकृष्णजी 
शास्त्री, आवृत्ति:-प्रथमावृत्तिः, प्रकाशक:-गीता प्रेस गोरखपुर, गोबिन्दभवन- 
कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गोरखपुर-२७३००५, विक्रमसंवत्‌- 
२०६२, प्राप्तिस्थानम्‌-गोबिन्द्भवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गोरखपुर- 
२७३००५, मुद्रक:-गीता प्रेस, गोरखपुर-२७३००५ 


८५४ 


८) पुस्तकनाम-अशुभकर्मप्रदीप: (दाल्भोक्‍्तः ) 

लेखक:-ज्योतिर्विद्‌ भानुशड्डरात्मण सूर्ययाम शास्त्री, आवृत्ति:-प्रथमावृत्ति:, 
प्रकाशक:- ज्योतिर्विंद्‌ भानुशड्डूरात्मण सूर्ययाम शासत्री, शकसंवतू-१८५८, 
प्राप्तिस्थानम्‌-न्यग्रोधपुर, (रामजीनो टेकरो) वलसाड, मुद्रक:-प्रभाशड्डर जयशड्डूर 
पादुक, मुम्बई 

९) पुस्तकनाम-आह्लिकसूत्रावलि: 

लेखक: -पुरन्दरोपाह्वविट्रलात्मजवैधनारायण शर्मा, आवृत्ति:-१२, खैस्ताब्द:-१९८५, 
प्रकाशक:-तुकाराम बुकडेपो, मधुकर शिवराम कस्तुर, मुम्बई, प्राप्तिस्थानम्‌- तुकाराम 
बुकडेपो, मधुकर शिवराम कस्तुर,मुम्बई, मुद्रक:-सुमड़ल प्रेस 

१०) पुस्तकनाम-आहिकसूत्रावलिः 
ग्रन्थकर्ता-पुरन्दरोपाह्न-विद्वुलात्मज-वैद्यनारायणशर्मा, प्रकाशक:-व्यासप्रकाशन, 
आवृत्ति:-नूतनं प्रथमं संस्करणम्‌, प्रकाशनम्‌-खैस्ताब्द-१९८२, मुद्रक:-स्काईलार्क 
प्रिन्टर्स, दिल्‍ली 

११) पुस्तकनाम-अंको में छिपा भविष्य( हिन्दी) 

लेखक:-सेफेरियल, हिन्दी अनुवादक:-आचार्य वारायण, सम्पादक:- राजीव 
विश्वकर्मा, प्रकाशक:- मनोज पॉकेट बुक्स, ७६१ मेन रोड, बुराडी, दिल्ली- 
११००८४, प्राप्तिस्थानमू- मनोज पॉकेट बुक्स, ७६१ मेन रोड, बुराडी, दिल्ली- 
११००८४, मुद्रक:-आदर्श प्रिन्टर्स, नवीन शाहदरा, दिल्‍ली-११५००३२ 

१२) पुस्तकनाम-आरोग्य-अड्डजू(हिन्दी) (बुक कोड:-१५९२) 

(७५ वें वर्षके कल्याण विशेषाड्लोका संवर्धित संस्करण) सम्पादक:-राधेश्याम 
खेमका, आवृत्ति:- प्रथमावृत्ति:. प्रकाशक:-गीता प्रेस गोरखपुर, गोबिन्दभवन- 


<८ण७ज 


कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गोरखपुर-२७३००५, विक्रमसंवत्‌-२०६२, 
प्राप्तिस्थानम्‌-गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गोरखपुर-२७३००५, 
मुद्रक:-गीता प्रेस, गोरखपुर-२७३००५ 

१३) पुस्तकनाम-ईशादि नौ उपनिषद्‌्(टीका-हिन्दी) (बुक कोड-६६) 
व्याख्याकार:-हरिकृष्णदास गोयन्दका, आवृत्ति:-१९ वीं, प्रकाशक:-गोविन्द भवन 
कार्यालय, गीताप्रेस, गोरखपुर, विक्रमसंवत्‌-२०५६, प्राप्तिस्थानम्‌- गोविन्द भवन 
कार्यालय, गीताप्रेस, गोरखपुर, मुद्रक:- गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३००४ 

१४) पुस्तकनाम-उदकशान्तिप्रयोग: 

संयोजक:-शास्त्री अमृतलाल त्रिकमजी आचार्य, खैसस्‍्ताब्द:-१९५४ 

प्रकाशक:- सांवव्ठाराम गोविन्द पाठक, ताराबाग, चर्नीरोड, चाल नं.सी.खोली नं.७, 
मुम्बई-४ (नारायणग्रामनिवासी), शकसंवत्‌:-१८७५, प्राप्तिस्थानम्‌- ताराबाग, 
चर्नीरोड, चाल नं.सी.खोली नं.७, मुम्बई-४, मुद्रक:-लक्ष्मीबाई नारायण चोधरी, 
निर्णयसागर प्रेस, मुम्बई-२ 

१५) पुस्तकनाम-उत्तरकालामृतम्‌ 

लेखक:-कविकालिदास:, आवृत्ति:-नवीनं॑ संशोधितमेव॑ परिवर्धितं संस्कारणम्‌, 
खैस्ताब्द:-२००३, प्रकाशक:-रञझ्जन पब्लिकेसन्स, १६ अन्सारि रोड, दरियागंज, नई 
दिल्‍ली-११००० २, प्राप्तिस्थानम्‌- रझन पब्लिकेसन्स, १६ अन्सारि रोड, दरियागंज, 
नई दिल्‍ली-११००० २, मुद्रक:-डी.जी. प्रिन्टर्स, शाहदरा, दिल्‍ली-३२ 


१६) पुस्तकनाम-एक दुजे के लिए 

लेखक:- जोन ग्रे, हिन्दी अनुवादक:-डॉ.सुधिर दीक्षित, रजनी दीक्षित, आवृत्ति:-२ 
संस्करणखैस्ताब्द:-२००३, प्रकाशक:-मंजुल पब्लिकेशन्स हाउस, प्राइवेट लिमिटेड, 
१० निशान्त कोलोनी, ७४ बंगलो, भोपाल-४६२००३, प्राप्तिस्थानम्‌- मंजुल 
पब्लिकेशन्स हाउस, प्राइवेट लिमिटेड, १० निशान्त कोलोनी, ७४ बंगलो, भोपाल- 
४६२००३, मुद्रक:-थोमसन प्रेस, नई दिल्‍ली 

१७) पुस्तकनाम-ओऔधध्वदेहिककर्मपद्धतिः ( अमृतवर्षिणीटिप्पणीसमन्विता) 
सड्गरहीता संशोधकश्च-शात्री अमृतलाल त्रिकमजी आचार्य: (जामनगरनिवासी), 
प्रकाशक:- निर्णयसागरमुद्रणालय:, मुम्बई, प्राप्तिस्थानम्‌- निर्णयसागरमुद्रणालय:, 
मुम्बई, मुद्रक:-निर्णयसागरमुद्रणालय:, मुम्बई 

१८) पुस्तकनाम-कमर्शियल वास्तु 

लेखक: -डॉ.भोजराज द्विवेदी, खैस्ताब्द:-२००६, प्रकाशक:- डायमण्ड पॉकेट 
बुक्स, एक्स-३०, ओखला इन्डस्ट्रियल एरिया, फेज-२, नई दिल्‍ली-११००२०, 
प्राप्तिस्थानमू- डायमण्ड पॉकेट बुक्स, एक्स-३०, ओखला इन्डस्ट्रियल एरिया, 
'फेज-२, नई दिल्‍ली-११००२०, मुद्रक:-आदर्श प्रिन्टर्स, शाहदरा, दिल्‍ली-३२ 

१९) पुस्तकनाम-कर्मकाण्डप्रदीप:( शुक्लयजुःशाखीय: ) 

लेखक:-अण्णा शास्त्री वारे, सम्पादक:-पं.वासुदेव शास्त्री पणशीकर, खैस्ताब्द:- 
१९९९, प्रकाशक:-चौखम्बा विद्याभवन, चौक, (बनारस स्टेट बेंक भवनके पीछे) 
वाराणसी-२२१००१, प्राप्तिस्थानम्‌ू- चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, गोपाल मन्दिर 


लेन, वाराणसी-२२१००१, मुद्रक:-फूल प्रिन्टर्स, वाराणसी 


८५७ 


२०) पुस्तकनाम-कर्मकौस्तुभः 

लेखक: -सम्पादक:-दवे विद्याघर शर्मा, प्रकाशक:-श्री गजानन पुस्तकालय, टावर 
रोड, सुरत-३९५० ०३, प्राप्तिस्थानम्‌- श्री गजानन पुस्तकालय, टावर रोड, सुरत- 
३९५००३, मुद्रक:-पी.पी बुकसेलर, परिमल प्रिन्टर्स, टावर रोड, सुरत-३९५००३ 
२१) पुस्तकनाम-कर्मठगुरुः 

लेखक-सम्पादक:- ज्योतिषाचार्य: मुकुन्दबल्लभ:, अआवृत्ति:-प्रथमावृत्ति:, 
पुनर्मुद्रणम्‌-खैस्ताब्द:-२००५, प्रकाशक:-मोतीलाल बनारसीदास, ४१ यू.ए., बंगलो 
रोड, जवाहर नगर, दिल्‍ली-११०००७, प्राप्तिस्थानमू- मोतीलाल बनारसीदास , 
४१यूए. ,बंगलो रोड, जवाहर नगर, दिल्‍ली-११०००७, मुद्रक:-श्रीजैनेन्द प्रेस, ए- 
४५, नारायण, फेज-१, नई दिल्‍ली-११००२८ 

२२) पुस्तकनाम-कर्मविपाकसंहिता 

हिन्दीटीकाकार:-पं.श्यामसुन्दरलाल त्रिपाठी, प्रकाशक:-गंगाविष्णु श्रीकृष्णदास, 
लक्ष्मी वेंकटेश्वर स्टीम प्रेस, कल्याण, मुम्बई, विक्रमसंवत्‌ू-१९८४, शकसंवत्‌- 
१८८९, प्राप्तिस्थानम्‌- खेमराज श्रीकृष्णदास श्रीवेंकटेश्वर स्टीम प्रेस, खेत वाडी, 
मुम्बई, मुद्रक:-लक्ष्मी वेड्डूटेश्वर छापखाना, मुम्बई। 

२३) पुस्तकनाम-कर्मविपाकसंहिता 

हिन्दीटीकाकार:-श्यामसुन्दरलाल त्रिपाठी, संस्करणखैस्ताब्द:-अक्टुम्बर-२००२, 
प्रकाशक:-खेमराज श्रीकृष्णदास, खेमराज श्रीकृष्णदास मार्ग, मुम्बई-४००००४, 
प्राप्तिस्थानम-खेमराज श्री कृष्णदास मार्ग, मुम्बई-४००००४, मुद्रक:-खेमराज श्री 


कृष्णदास प्रेस 


८५८ 


२४) पुस्तकनाम-कामशास्त्र अन्तर्गत वाजीकरण विज्ञान 

लेखक: -प्रो.ज्योतिर्मित्र आचार्य, आवृत्ति:-प्रथमा, खैस्ताब्द:-२००४, प्रकाशक:- 
चौखम्भा ओरियेन्टालिया, पो.बो.नं.१०३२, गोकुल भवन, गोपाल मन्दिर लेन, 
गुलधर, वाराणसी-२२१००१, प्राप्तिस्थानमू-चौखम्भा  ओरियेन्टालिया, 
पो.बो.नं.१० ३२, गोकुल भवन, गोपाल मन्दिर लेन, गुलधर, वाराणसी-२२१००१, 
मुद्रक:-चारु प्रिन्टर्स, गोपाल मन्दिर लेन, वाराणसी-२२१००१ 

२५) पुस्तकनाम-कामसूत्र-परिशीलन 

लेखक:-वाचस्पति गैरोला, आवृत्ति:-५ आवृत्ति, खरैस्ताब्द:-२००८, प्रकाशक:- 
चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान, वाराणसी-११०००७, प्राप्तिस्थानमू- चौखम्बा 
विद्याभवन, चौक, वाराणसी-११०००७ 

मुद्रक:-ए.के.लिथोग्राफर्स, दिल्‍ली 

२६) पुस्तकनाम-कामसूत्रम्‌ 

लेखक:-श्रीवात्स्यायनमुनि:, आवृत्ति:-७ वी, खैस्ताब्द:-२००३, विक्रमसंवत्‌- 
२०६०, प्रकाशक:-चौखम्बा संस्कृत सस्थान, वाराणसी, प्राप्तिस्थानम्‌ू- चौखम्बा 
संस्कृत सस्थान, वाराणसी, मुद्रक:- चारू प्रिन्टर्स, वाराणसी 

२७) ग्रन्थ-काश्यपशिल्पम्‌ 

लेखक:- कश्यप:,  संशोधक:-वझे . कृष्णयगाय,  प्रकाशक:-आनन्दाश्रम, 
आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम्‌ु, शालिवाहनशकाब्द:-१८४७, 


खिस्ताब्द: १९२६ 


८५९ 


२८) काश्यपसंहिता(वृद्धजीवकीयतन्त्रं वा) 

(नेपालराजगुरुणा पं.हेमराजशर्मणा लिखितेन विस्तृतेन उपोद्घातेन सहिता) 
संशोधक:- त्रिविक्रम आचार्य :, प्रकाशनवर्ष:- वि.सं.-१९९५, ई.स.१९३८, 
प्रकाशक:-जादवजी त्रिकमजी आचार्य:, कालबादेवी रोड, मुम्बई, मुद्रक:- 
निर्णयसागर प्रेस, मुम्बई। 

२९) पुस्तकनाम-(कीरो) हस्तरेखा विज्ञान(हिन्दी ) 

लेखक:-कीरो, प्रकाशक:-धीरज पॉकेट बुक्स, ३५५ गान्धी मार्ग निकट, ओडियन 
सिनेमा, मेरठ-२५०००२, प्राप्तिस्थानम्‌ू-धीरज पॉकेट बुक्स-३५५, गान्धी मार्ग 
निकट, ओडियन सिनेमा, मेरठ-२५००० २, मुद्रक:-संजय प्रिन्टर्स, मानसरोवर पार्क, 
दिल्ली 

३०) पुस्तकनाम-कुण्डमण्डपसिद्धिः 

लेखक:-पं.श्रीविद्ठलदीक्षित:, आवृत्ति:-६ , खैस्ताब्द:-१९७६, प्रकाशक:-मास्टर 
खेलाडीलाल संकटाप्रसाद, संस्कृत-पुस्तकालय, पो.बो.नं.-९७, कचौडी गली, 
वाराणसी- ९, प्राप्तिस्थानम्‌- मास्टर खेलाडीलाल संकटाप्रसाद, संस्कृत-पुस्तकालय, 
पो.बो.नं.-९७, कचौडी गली, वाराणसी-१, मुद्रक:-मास्टर प्रिन्टिंग प्रेस, बुलानाला, 
वाराणसी 

३१) पुस्तकनाम-कुण्डली संग्रह खण्ड 

लेखक:- डॉ.भोजराज द्विवेदी, खैस्ताब्द:-२००६, प्रकाशक:- डायमण्ड पोकेट 
बुक्स, एक्स-३०-ओखला इडस्ट्रियल एरिया, फेब-२, नई दिल्‍ली-११००२०, 
प्राप्तिस्थानमू-डायमण्ड पोकेट बुक्स, एक्स-३०-ओखला इडस्ट्रियल एरिया, फेब- 
२, नई दिल्‍ली-११००२०, मुद्रक:- आदर्श प्रिन्टर्स, शाहदरा, दिल्‍ली-११००३२ 


८६० 


३२) पुस्तकनाम-कूर्मपुराणम्‌ (हिन्दीटीकासहितम्‌) (बुककोड-११३१) 
पुनर्मुमुद्रणम्‌-चतुर्थम्‌, प्रकाशक:- गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, 
गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३००५, विक्रमसंवत्‌ू-२०६६, प्राप्तिस्थानम्‌- गीताप्रेस, 
गोरखपुर-२७३००५, मुद्रक:- गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, 
गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३००५ 

३३) पुस्तकनाम-केरलीयप्रश्नरत्नम्‌ 

लेखक: -ज्योतिर्विद्वर-श्रीनन्दरामपण्डित:, संस्करणखैस्ताब्द:-१९९४, प्रकाशक:- 
खेमराज श्रीकृष्णदास, खेमराज श्रीकृष्णदास मार्ग, मुम्बई-४००००४, विक्रमसंवत्‌- 
२०५०, प्राप्तिस्थानम्‌-खेमराज श्रीकृष्णदास, खेमराज श्रीकृष्णदास मार्ग, मुम्बई, 
मुद्रक:-श्रीवेड्ूूटेश्वर प्रेस, मुम्बई-४००००४ 

३४) पुस्तकनाम-गरुडपुराणम्‌ 

लेखक:-श्रीवेदव्यासमुनिः, . प्रकाशक:-खेमराज श्रीकृष्णदास, .श्रीवैड्डूटेश्वर, 
विक्रमसंवत्‌ू-१९६४, शकसंवत्‌-१८ २९, प्राप्तिस्थानम्‌-खेतवाडी, मुम्बई, मुद्रकः- 
खेमराज प्िन्टर्स 

३५) पुस्तकनाम-गरुडपुराण-सारोद्धार(हिन्दी)( बुककोड:-१४१६) 
लेखक:-व्यासमुनि:, आवृत्ति:-प्रथमा, प्रकाशक:- गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३००४, 
विक्रमसंवत्‌-२०६३, प्राप्तिस्थानम्‌- गोविन्दभवन कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, 


गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३० ०४, मुद्रक:- गीताप्रेस गोरखपुर 


३६) पुस्तकनाम-ग्रहलाघवम्‌ 

लेखक:-श्रीयुतगणकवर्यगणेश दैवज्ञ:, प्रकाशक:-खेमराज श्रीकृष्णदास, मुम्बई, 
विक्रमसंवतू-१९६२, शकसंवत्‌-१८२७, प्राप्तिस्थानमू- खेमराज श्रीकृष्णदास, 
मुम्बई, मुद्रक:-श्रीवेड्डटेश्वर प्रेस, मुम्बई 

३७) पुस्तकनाम- ग्रहलाघवम्‌ 

लेखक:-श्रीमद्गणेशदैवज्ञ:, आवृत्ति:-प्रथमावृत्ति:, खैस्ताब्द:-२००४, प्रकाशक:- 
चौखम्बा सुरभारती, गोपालमन्दिर लेन, वाराणसी-२२१००१, प्राप्तिस्थानम्‌- 
चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान, जवाहर नगर, दिल्‍ली-११०००७,मुद्रक:-चौखम्बा 
विद्याभवन, वाराणसी-२२१००१ 

३८) पुस्तकनाम-गोलपरिभाषा 

लेखक:-भास्कराचार्य:, व्याख्याकार:- कामेश्वर उपाध्याय:, आवृत्ति:-पुनर्मुद्रणम्‌, 
प्रकाशक:-चौखम्भा संस्कृत संस्थान वाराणसी-२२१००१, विक्रमसंवत्‌-२०६४, 
प्राप्तिस्थानमू- चौखम्भा संस्कृत संस्थान, वाराणसी-२२१००१, मुद्रक:-चारु 
प्रिन्टर्स, वाराणसी 

३९) पुस्तकनाम-गोलाध्याय: 

लेखक:-भीमद्भास्कराचार्य:, व्याख्याकार:-पं. श्रीकेदारदत जोशी, आवृत्ति:- 
प्रथमावृत्तिड. खैस्ताब्द:-१९८८, प्रकाशक:-मोतीलाल बनारसीदास, दिल्ली- 
११०००७, प्राप्तिस्थानम्‌-नरेन्द्रप्रकाश जैन, मोतीलाल बनारसीदास, बंगलो रोड, 
दिल्‍ली-११०००७, मुद्रक:-श्री जेनेन्द्र प्रेस, ए-४६, नारायण फेज-१, नई दिल्‍्ली- 


११५००२८ 


४०) पुस्तकनाम-चन्द्रकलानाडी 

लेखक:-ज्योतिर्विद्‌ु जगन्नाथ भसीन, खेैस्ताब्द:-२००५, प्रकाशक:-रंजन 
पब्लिकेशन्स , १६ अन्सारी रोड,दरियागंज, नई दिल्‍ली-११०००२, प्राप्तिस्थानम्‌- 
रंजन पब्लिकेशन्स , १६ अन्सारी रोड, दरियागंज, नई दिल्‍ली-११०००२, मुद्रक:- 
शक्ति ओफ्सेट प्रेस, दिल्‍ली-११००३२ 

४९१) पुस्तकनाम-चमत्कारचिन्तामणिः 

लेखक: -भट्टनारायण:, हिन्दीटीकाकार:- मालवीय-दैवज्ञ-धर्मे श्वर:, टिप्पणीकार:- 
सम्पादकश्च-त्रजबिहारीलाल शर्मा, आवृत्ति:-प्रथमा, खरैस्ताब्द:-१९७५, प्रकाशक:- 
मोतीलाल बनारसीदास, बंगला रोड, जवाहर नगर, दिल्‍ली-११०००७, 
प्राप्तिस्थानम्‌- नरेन्द्रप्रकाश जैन, मोतीलाल बनारसीदास, बंगला रोड, जवाहर नगर, 
दिल्‍ली-११००७०, मुद्रक:-श्री जैनेन्द्र प्रेस, ए-४५, नारायणा, फेज-२, नई 
दिल्‍ली-११००२८ 

४२) पुस्तकनाम-चमत्कारचिन्तामणि: (हिन्दीटीकासहितः ) 

लेखक: - ज्योतिर्विद्‌ श्रीनारायणाचार्य:, अन्यविवरण-अप्राप्त: 

४३) पुस्तकनाम-जातकचन्द्रिका 

लेखक:-ज्योतिर्विद्‌ गौरीशड्डूरः, वि.मछाशड्रर रायेकलाल, खैस्ताब्द:-१९०९, 
प्रकाशक:- ज्योतिर्विद्‌ गौरीशड्डूर:, वि.मछाशड्डूर रायेकलाल, विक्रमसंवत्‌-१९६५, 
प्राप्तिस्थानम्‌-सूरत, मुद्रक:-जगदीश्वर प्रेस 

४४) पुस्तकनाम-जातकचन्द्रिका (संस्कृत-गुजराती) 


वर्षम्‌-१९ ०९, विक्रमसंवत्‌-१९६५, मुद्रक:-जगदीश्वर प्रेस, सूरत 


४५) पुस्तकनाम-जातकतत्वम्‌ 

अखिलाक्षरहिन्दीटीकाकार: -डॉ.सुरेशचन्द्र मिश्र:,. लेखक:-पं.महादेव पाठक:, 
खैस्ताब्द:-१९९६, प्रकाशक:- रञ्जन पब्लिकेसन्स, १६ अन्सारि रोड, दरियागंज, नई 
दिल्‍ली-११००० २, प्राप्तिस्थानम्‌- रझन पब्लिकेसन्स, १६ अन्सारि रोड, दरियागंज, 
नई दिल्‍ली-११०००२, मुद्रक:-अजय प्रिन्टर्स, दिल्‍ली-११००३२ 

४६) पुस्तकनाम- जातकपारिजात:ः 

लेखक:- श्रीदैवज्ञवैद्यााथ:, आवृत्ति:-दशमा, सम्पादक:- पं.मातृप्रसादशास्त्री, 
खैस्ताब्द:-२० ०४, प्रकाशक:-चौखम्भा संस्कृत संस्थान, वारणासी, विक्रमसंवत्‌- 
२०६१, प्राप्तिस्थानम्‌ू-चौखम्भा पब्लिकेशन्स, वाराणसी, मुद्रक:-चारप्रिन्टर्स, 
वाराणसी 

४७) पुस्तकनाम- जातकपारिजात: 

लेखक: - दैवज्ञवैद्यनाथ:, आवृत्ति:- प्रथमा, खैस्ताब्द:-२००१, प्रकाशक:- चौखम्बा 
सुरभारती प्रकाशन, प्राप्तिस्थानम्‌-चौखम्बा संस्कृतप्रतिष्ठान, बंगलो रोड, जवाहर 
नगर, पो.बो.नं.-२११३, दिल्‍्ली-११०००७, दूरभाष-३९५६३९१ 

४८) पुस्तकनाम-जातकलड्डारः 

लेखक:-गणेशकवि:, संस्करणखेरस्ताब्द:-२००१, प्रकाशक:-खेमराज श्रीकृष्णदास, 
मुम्बई, विक्रमसंवत्‌ू-२०५८,, प्राप्तिस्थानम्‌ू- खेमराज श्रीकृष्णदास, मुम्बई, मुद्रक:- 
श्रीवेड्डटेश्वर, मुम्बई 

४९) पुस्तकनाम-जातकाभरणम्‌ 

लेखक:-  श्रीदुण्ढिराजदैवज्ञ.. . तत्त्वार्थबोधिनीहिन्दीव्याख्यकार:-ज्योतिषाचार्य : 
श्रीसीताराम झा, प्रकाशक:-ठाकुर प्रसाद कैलाशनाथ बुकसेलर, राजा दरवाजा, 


८६४ 


वाराणसी, प्राप्तिस्थानमू-ठाकुर प्रसाद कैलाशनाथ बुकसेलर, राजा दरवाजा, 
वाराणसी, मुद्रक:-विजय प्रेस वाराणसी 

५०) पुस्तकनाम-ज्योतिष और रोगविचार 

लेखक:-दैवज्ञ महर्षि पं.भोजराज द्विवेदी, खैस्ताब्द:-२००२, प्रकाशक:-डायमंड 
पाकेटस बुवस प्रा.लि., एक्स-३०, ओखला ईन्डस्ट्रियल एरिया, फेज-२, नई 
दिल्ली-११००२०, प्राप्तिस्थानमू-डायमंड पाकेटस बुवस प्रा.लि., एक्स-३०, 
ओखला ईन्डस्ट्रियल एरिया, फेज-२, नई दिल्‍ली-११००२०, मुद्रक:-आदर्श 
प्रिन्टर्स, नविन शाहदरा, दिल्‍ली-३ 

५१) पुस्तकनाम-ज्योतिष और हम(हिन्दी) 

लेखक:-आशुतोष ओझा, आवृत्ति:-प्रथमा, खैस्ताब्द:-२००७, प्रकाशक:-मोतीलाल 
बनारसीदास, ४१यु.ए. बंगलोरोड, जवाहर नगर, दिल्‍ली-११०००७, प्राप्तिस्थानम्‌- 
नरेन्द्र जैन मोतीलाल बनारसीदास, बंगला रोड, दिल्‍ली-११०००७, मुद्रक:- 
श्रीजैनेन्द्र प्रेस, ए-४५, नारायण, फेज-१, नई दिल्‍ली-११००२८ 

५२) पुस्तकनाम-ज्योतिषकल्पतरु (खगोल-गणित) 

टीका-गुजराती, लेखक:-स्व.जोशी सोमेश्वर द्वारकादास अने चन्द्रदेव सोमेश्वर 
जोशी, आवृत्ति:-षष्ठयावृत्ति:, खरैस्ताब्द:-१९८९, प्रकाशक:-सौ.सुलोचना बहेन, 
चन्द्रदेव जोशी, शिव ज्योतिष कार्यालय, रावव्ठ पोव्ठ, कपडवंज, विक्रमसंवत्‌- 
२०४५, शकसंवत्‌-१९१ १, प्राप्तिस्थानम्‌ू- सौ.सुलोचना बहेन, चन्द्रदेब जोशी, शिव 
ज्योतिष कार्यालय, रावव्ठ पोष्ठ, कपडवंज, मुद्रक:-सुनिल नानालाल शाह, सर्वोदय 


मुद्रणालय, मु. सादरा-३८२३२० 


८६५७ 


५३) पुस्तकनाम-ज्योतिषकल्पतरू 

टीका-गुजराती, लेखक:-जोशी सोमेश्वर द्वारकादास, आवृत्ति:-सप्तमावृत्ति:, 
खैस्ताब्द:-१९९०, प्रकाशक:-सुलोचनबहेन चंनद्रदेव जोशी, विक्रमसंवत्‌-२०४६, 
प्राप्तिस्थानमू-हरिश पोल, कपडवंज-३८७६२०, मुद्रक:-बीपीन नानालाल शाह, 
सर्वोदय मुद्रणालय, मु.सादरा-३८२३२०, अमदावाद 

५४) पुस्तकनाम-ज्योतिषभावसुधाकरः 

लेखक:- प्रो.जयप्रकाश नारायण द्विवेदी, निदेशक:-श्रीद्वारकाधीश संस्कृत एकेडमी 
एण्ड इण्डोलॉजिकल रिसर्च इन्स्टीट्यूट, द्वारका, जामनगर, गुजरात, :-प्रथमावृत्ति, 
वर्ष-१८ मई २०१०, प्रकाशक:- अश्रीद्वारकाधीश संस्कृत एकेडमी एण्ड 
इण्डोलॉजिकल रिसर्च इन्स्टीट्यूट, द्वारका, जामनगर, गुजरात, प्राप्तिस्थानम्‌- 
श्रीद्वारकाधीश संस्कृत एकेडमी एण्ड इण्डोलॉजिकल रिसर्च इन्स्टीट्यूट, द्वारका, 
जामनगर, गुजरात, मुद्रक:-विन्डीक्राफट, २१०, सर्वोदय, जी.पी.ओ. के पास, 
अहमदाबाद-३८०००१ 

५५) पुस्तकनाम-ज्योतिष-योगसाहस्त्री 

लेखक:-दैवज्ञ महर्षि डॉ.भोजराज द्विवेदी, प्रकाशक:-मोतीलाल बनारसीदास, ४१ 
यू.ए.बंगलोरोड, जवाहर नगर, दिल्ली-११०००७, आवृत्ति:-प्रथमा, ख्रैस्ताब्द:- 
२००३, प्राप्तिस्थानम्‌-४५-नारायण फेज-१ नई दिल्ली, मुद्रक:-श्रीजैनेन्द्र प्रेस, ए- 
४५, नारायण केज-१, नई दिल्‍ली 

५६) पुस्तकनाम-ज्योतिष शास्त्र में रोग विचार(हिन्दी) 

लेखक:-डॉ.शुकदेव चतुर्वेदी, आवृत्ति:-प्रथमा, खैस्ताब्द:-१९८४, प्रकाशक:- 
मोतीलाल बनारसीदास, ४१-यु.ए. बंगलो रोड, जवाहर नगर, दिल्‍ली-११०००७, 


८६६ 


प्राप्तिस्थानम्‌- नरेन्द्र प्रकाश जैन, मोतीलाल बनारसीदास बंगलो रोड, दिल्ली- 
११००२८, मुद्रक:-जैनेन्द्र प्रेस, ए-४५, नारायणा, फेज-१, नयी दिल्ली- 
११००२८ 

५७) पुस्तकनाम-ज्योतिषशास्त्रस्येतिहास: 

प्रणेता:- आचार्यलोकमणिदाहाल:, संस्करणम्‌ू-द्वितीयमू, खैस्ताब्द:-२००३, 
प्रकाशक:- चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, गोपाल मन्दिर लेन, वाराणसी, 
प्राप्तिस्थानमू-चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान, बंगलो रोड, जवाहरनगर, 
पो.बो.नं-२११३, दिल्‍ली-११०००७, मुद्रक:-चौखम्बा विद्याभवन, चौक (बनारस 
स्टेट बैक के पीछे), वाराणसी-२२१००१ 

५८) पुस्तकनाम-ताजिकनीलकण्ठी 

लेखक:-नीलकण्ठदैवज्ञ.,.. सम्पादक:-डॉ.रामचन्द्र पाठक:, आवृत्ति:-प्रथमा, 
प्रकाशक:-चौखम्भा संस्कृत भवन, वाराणसी, विक्रमसंवत्‌-२०५५, प्राप्तिस्थानम्‌- 
चौखम्भा संस्कृत संस्थान, गोपाल मन्दिर लेन, वाराणसी-२२१००१, मुद्रक:-चारु 
प्रिन्टर्स, वाराणसी 

५९) पुस्तकनाम- तीर्थाड्लू (हिन्दी) (बुक कोड:-६३६) 

(३१ वें वर्षके कल्याण विशेषाड़्) सम्पाक:-हनुमान प्रसाद पोद्दार, चिमनलाल 
गोस्वामी, (एम.ए., शास्त्री), आवृत्ति:-सातवाँ संस्करण, प्रकाशक:- गीता प्रेस 
गोरखपुर, विक्रमसंवत्‌-२०६१, प्राप्तिस्थानम-केशोराम अग्रवालद्वारा गोविन्द 


भवन-कार्यालयके लिये गीताप्रेस, गोरखपुर, मुद्रक:- गीताप्रेस गोरखपुर 


८६७ 


६०) पुस्तकनाम-दतात्रेयतन्त्रम्‌ 

टीकाकार:- बालमुकुन्द पाण्डेय:, प्रकाशक:-श्रीकाश्या विश्वेश्वर नाम्नि यन्त्रालये 
प्रकाशित:, विक्रमसंवत्‌-२००७, प्राप्तिस्थानम्‌-फर्म बाबू बैजनाथ प्रसाद बुकसेलर, 
काशा, मुद्रक:- श्रीकाश्या विश्वेश्वरनाम्नि यन्त्रालये मुद्रित: 

६१) पुस्तकनाम-देवीपुराण (महाभागवत)शक्तिपीठाडू (टीका-हिन्दी) 
(बुककोड-१६१० ), सम्पादक:-राधेश्याम खेमका, आवृत्ति:-प्रथमा, प्रकाशक: +- 
केशोराम अग्रवालद्वारा, गोबिन्द्भवन-कार्यालय के लिये गीताप्रेस, गोरखपुर, 
विक्रमसंवत्र ०६३, प्राप्तिस्थानम्‌-गीताप्रेस, गोरखपुर. मुद्रक:- केशोराम 
अग्रवालद्वारा, गोबिन्दभवन-कार्यालय के लिये गीताप्रेस, गोरखपुर 

६२) पुस्तकनाम-दथरनुर्वेद्संहिता 

अनुवादकः- श्रीद्वारकाप्रसाद शास्त्री, सम्पादक:- श्रीद्वारकाप्रसाद शास्त्री, आवृत्ति:- 
प्रथमावृत्ति:, प्रकाशक:-चौखम्भा संस्कृत संस्थान, वाराणसी, विक्रमसंवत्‌-२०४६, 
प्राप्तिस्थानम्‌ू-चौखम्भा विश्वभारती, चौक(चित्रा सिनेमाके सामने), वाराणसी- 
२२१००९१, मुद्रक:-श्रीगोकुल मुद्रणालय, वाराणसी 

६३) धर्मशास्त्र का इतिहास (हिन्दी समिति ग्रन्थमाला-७४) 

(प्राचीन एवं मध्यकालीन भारतीय धर्म तथा लोक-विधियाँ), भाग:- प्रथम:, 
मूललेखक:-भारतरत्नं, महामहोपाध्याय: डॉ.पाण्डुरड़् वामन काणे, अनुवादकः- 
प्राध्यापक: अर्जुन चौबे काश्यप:, प्रकाशक:-हिन्दी समिति, सूचना विभाग, उत्तर 


प्रदेश शासन, लखन, मुद्रक:-सम्मेलन मुद्रणालय, प्रयाग 


८६८ 


६४) पुस्तकनाम-दधर्मसिन्धु: 

लेखक: -काशीनाथोपाध्याय:, टीकाकार:-श्रीमन्महामहोपाध्याय: पण्डित: 
मिहिरचन्द्र:, खैस्ताब्द:-२००५, प्रकाशक:-खेमराज श्रीकृष्ण दास, विक्रमसंवत्‌- 
२०६१, प्राप्तिस्थानम्‌- वेंकटेश्वर प्रेस, खेमराज श्रीकृष्ण दास मार्ग, मुम्बई- 
४००००४, मुद्रक:-वेंकटेश्वर प्रेस, खेमराज श्रीकृष्ण दास मार्ग, मुम्बई-४००००४ 
६५) पुस्तकनाम-धातुरूपावलि: 

संस्कर्त्ता-श्रीसीतारामशास्त्री, पर्यवेक्षक:-श्रीगुरुप्रसाद शास्त्री, खैस्ताब्द:-जुलाई- 
१९५७०, प्रकाशकः-भार्गवपुस्तककालय, गायघाट, बनारस-१, प्राप्तिस्थानम्‌- 
भार्गवपुस्तकालय:, गायघाट, बनारस-१ 

६६) पुस्तकनाम-नरपतिजयचर्यास्वरोदय: 

लेखक:-श्रीमन्नरपतिकवि:, आवृत्ति:-५ वी आवृत्ति, खैस्ताब्द:-२०० २, प्रकाशक: - 
चौखम्बा संस्कृत सस्थान, वाराणसी, विक्रमसंवत्‌-२०५९, प्राप्तिस्थानम्‌-चौखम्बा 
संस्कृत सस्थान, वाराणसी, मुद्रक:- चार प्रिन्टर्स 

६७) नवपदार्थ (श्रीमदाचार्यभिक्षुप्रणीत) 

अनुवादक:-विवेचक:-श्रीचन्दर रामपुरिया(एडवोकेट), प्रकाशक: -जैनविश्वभारती 
संस्थान, लाडनू-३४१३०६, नागोर(राजस्थान), :-द्वितीयावृत्ति:, खैताब्द:-१९९७ 
६८) पुस्तकनाम-नवग्रहयागपद्धति:ः 

लेखक:-पं.अशोक कुमार गौड, अआवृत्ति:-प्रथमावृत्ति, खैस्ताब्द:-२००८, 
प्रकाशक:-चौखम्बा सुरभारती प्रकाशनम्‌, प्राप्तिस्थानम्‌-चौखम्बा पब्लिशिंग हाउस 


दरियागंज, नई दिल्‍ली-११०००२, मुद्रक:-ए.के.लिथोग्राफर दिल्‍ली 


८६९ 


६९) पुस्तकनाम-नवग्रहविधानपद्धतिः 
लेखक: -महादेव रामचन्द्र जागुष्टे, आवृत्ति:-प्रथमा, प्रकाशक:- महादेव रामचन्द्र 
जागुष्टे, बुकसेल, त्रणदरवाजे-अमदावाद, विक्रमसंवत्‌ू-१९६२, शकसंवत्‌-१९०५, 
प्राप्तिस्थानमू-महादेव रामचन्द्र जागुष्टे, बुकसेल, त्रणदरवाजे-अमदावाद, मुद्रक:- 
आर्योदय प्रेस, पानकोरने नाके, चुडीओण 

७०) पुस्तकनाम-नवाश फल(हिन्दी) 
लेखक:-राजेन्द्र धमीजा, आवृत्ति:-प्रथमा, खैस्ताब्द:-२००३, प्रकाशक:-सौभाग्य 
दीप प्रकाशन, एल.जी.-९, साउथएक्स प्लाजा-२, साउथएक्सपार्ट-२, नई दिल्‍ली- 
४९, प्राप्तिस्थानमू- सौभाग्य दीप प्रकाशन, एल.जी.-९, साउथएक्स प्लाजा-२, 
साउथएक्सपार्ट- २, नई दिल्‍ली-४९ 

७१) पुस्तकनाम-नागरसर्वस्वम्‌ 
लेखक:-महामति-पद्मश्री.,  संस्करण-खैस्ताब्द:-पुनर्मुद्रितें-२० ०४, प्रकाशक: - 
चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान, ३८ यु.ए. बंगलो रोड, जवाहरनगर, पो.बो.नं.-२११३, 
दिलली-११०००७, प्राप्तिस्थानम्‌ू- चौखम्बा विद्याभवन, चौक(बनारस स्टेट बैक 
भवन के पीछे), वाराणसी-२२१००१, मुद्रक:- ए.के.लीथोग्राफर दिल्‍ली 

७२) नारदसंहिता(ज्योतिषग्रन्थः ) 
लेखक-नारद:, सम्पादक:- खेमराज श्रीकृष्णदास, भाषाटीकाकार:-ज्योतिर्विद्‌ 
वसतिराम (बेरी-ग्रामनिवासी ), आवृत्ति:-(नास्ति), प्रकाशनखैस्ताब्द:-१९९९, 
वि.सं.२०५६, प्रकाशक:- खेमराज श्रीकृष्णदास प्रकाशन, बम्बई, प्राप्तिस्थान- 
खेमराज श्रीकृष्णदास प्रकाशन, बम्बई, प्रिन्टर्स-श्रीसझय बजाज, वेंकटेश्वरप्रेस, 
६६,हदापसार इण्डस्ट्रीयल एस्टेट, पूना-5११०१३ 


८9०0 


७३) पुस्तकनाम-नारदसंहिता (हिन्दी-टीकासहिता) 

अनुवादक:-पं.रामजनम मिश्रा, आवृत्ति:-द्वितीयावृत्ति:, प्रकाशक:-चौखम्बा संस्कृत 
संस्थान, वाराणसी, विक्रमसंवत्‌-२०४०, प्राप्तिस्थानम्‌- चौखम्बा विश्वभारती, चौक 
(चित्रा सिनेमा के सामने), वाराणसी-२२१००१, मुद्रक:-विद्याविलास प्रेस, 
वाराणसी 

७४) नारदीय ज्योतिष 
लिखक:-डॉ.ब्रिन्दा प्रसाद मिश्र, विद्यानिधि प्रकाशन, भारतीय संस्कृत एवं साहित्य 
के प्रकाशन, डी.-१०६१, गली नं.-१०, खजूरी खास, दिल्‍्ली-११००९९, 
दूरभाष:-२१७५६३८ 

७५) पुस्तकनाम-निर्णयसागरपश्ञाड्रानि 
पश्चाज्गकर्ता:-लक्ष्मण गोपाल (उर्फ-नानादाते), ५३७ दक्षिण कसबा, गणपतीजवण, 
सोलापूर शहर, खैस्ताब्द:-१९२९-१९३४, प्रकाशक:- लक्ष्मण गोपाल (उर्फ- 
नानादाते), ५३७ दक्षिण कसबा, गणपतीजवण, सोलापूर शहर, मुद्रक:-आर्यभूशण 
छापखाना, अनन्त विनायक पटवर्धन, ३९६/२ भांबुर्डा, पुणें 

७६) पुस्तकनाम-निर्णयसिन्धु: (सेतुहिन्दीटीकासंयुतः ) 
लेखक:-कमलाकारभट्ट:, टीकाकार:-पं.ज्वालाप्रसाद मिश्र:, खैस्ताब्द:-२००४, 
प्रकाशक:- खेमराज श्रीकृष्ण दास, विक्रमसंवत्‌ू-२०६०, प्राप्तिस्थानम्‌- मुम्बई- 
४००००४, मुद्रक:- वेंकटेश्वर प्रेस, खेमराज श्रीकृष्ण दास मार्ग, मुम्बई-४००००४ 
७७) पुस्तकनाम-पातझ्जलयोगप्रदीप(हिन्दी ) (बुककोड:- ०४७) 
ग्रन्थकार:-श्री स्वामी ओमानन्द तीर्थ, आवृत्ति:-२८ वा पुनर्मुद्रण, प्रकाशक:- गीता 
प्रेस गोरखपुर-२७३००५, विक्रमसंवत्‌ू-२०६४, प्राप्तिस्थानम्‌-गोविन्दभवन 


८७१ 


कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गोरखपुर-२७३००५, मुद्रक:- गीता प्रेस 
गोरखपुर-२७३००५ 

७८) पुस्तकनाम-पाराशर होराशास्त्र 
लेखक:-सी.एम. श्रीवास्तव, संस्करण-खैस्ताब्द:-२००२, प्रकाशक:- मनोज 
पब्लिकेशन्स, ७६१ मेन रोड बुराडी, दिल्‍ली-११००८४, प्राप्तिस्थानमू- मनोज 
पब्लिकेशन्स, ७६१ मेन रोड बुराडी, दिल्‍्ली-११००८४, मुद्रक:-आदर्श प्रिन्टर्स, 
नवीन शाहदरा, दिल्‍ली-११००३२ 

७९) पुस्तकनाम-पाराशरीहोरा(उड्डुदायप्रदीप:/ लघुपाराशरी ) 
लेखक:-महर्षिपराशर:, . व्याख्याकार:-डॉ.कामेश्वर उपाध्याय:,  आवृत्ति:- 
प्रथमावृत्तिड,.  प्रकाशक:-चौखम्भा संस्कृत संस्थान, वाराणसी-२२१००१, 
विक्रमसंवत्‌ू-२०४९, प्राप्तिस्थानमू-चौखम्भा विश्वभारती, चौक, वाराणसी- 
२२१००९१, मुद्रक:-श्रीगोकुल मुद्रणालय, वाराणसी-२२१००१ 

८०) पुस्तकनाम- पूजा-कर्म-प्रदीप: 
सम्पादक:-आचार्य श्याम बिहारी त्रिपाठी, आवृत्ति:-पञ्चमी, प्रकाशक:-डालमिया 
जनकल्याण कोश-७, कोलकाता-७००००९, विक्रमसंवत्‌-२०५२, प्राप्तिस्थानम्‌- 
आचार्य श्याम बिहारी त्रिपाठी, काशीपुर रोड(गोविन्द बाजार), कोलकाता- 
७००००२, मुद्रक:-भारती ग्राफिवस, कलकता-७००००७ 

८९) पुस्तकनाम- प्रौढड-रचनानुवादकौमुदी 
लेखक:-डॉ.कपिलदेव द्विवेदी आचार्य:, आवृत्ति:-१०, खेैस्ताब्द:-१९९८, 


प्रकाशक:-विश्वविद्यालय प्रकाशन, चौक, वाराणसी-२२१००१, प्राप्तिस्थानम्‌- 


८39२ 


विश्वविद्यालय प्रकाशन चौक, वाराणसी-२२१००१, मुद्रक:-एलेकट्रोनिक कलर 
प्रिन्टर्स प्रा.लि., वाराणसी 

८२) पुस्तकनाम-पौराणकर्म दर्पण: 
ग्रन्थकर्ता:-वे.शा.सं.रा.रा.शास्त्रि . शिवशट्लर..  प्रभुराम:. . ग्रन्थसंशोधक: - 
वे.शा.सं.रा.रा.शास्त्रि रामकृष्ण हर्षदजी, संस्करणम्‌-२००९, प्रकाशक:- चौखम्बा 
विद्याभवन, चौक (बनारस स्टेट बैंक भवन के पीछे), वाराणसी-२२१००१, 
प्राप्तिस्थानमू- चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, के.३७/११७ गोपालमन्दिर लेन, 
पो.बो.नं.११२९, वाराणसी-२२१००१, मुद्रक:-फूल प्रिन्टर्स, वाराणसी 

८३) पुस्तकनाम-प्रतिष्ठामौक्तिकम्‌ 
लेखक:-पं.लक्ष्मीशड्डर गौरीशड्डूर शुक्ल:, आवृत्ति:-तृतीयावृत्ति:, खैस्ताब्द:- 
२००८, प्रकाशक:-लक्ष्मीशड्डडझडू गौरीशड्डर शुक्ल:, विक्रमसंवत्‌-२०६४, 
प्राप्तिस्थानमू- स्टेट बैक औफ सौराष्ट्र के पास, वी.आर. होस्पीटलके सामने, 
घंटीयाडा, वडोदरा-३९०००१, मुद्रक:- भावेश प्रिन्टरी, १-ओ बहुचराजी एस्टेट, 
वेद मन्दिरके पास, बहुचराजी रोड, कारेलीबाग, वडोदरा-३९००१८(गुजरात) 

८४) पुस्तकनाम-प्रतिष्ठेन्दुड, सहस््रकलशाभिषेकपद्धति:, गणेशयाग- 

पूजापद्धतिः 

संकलनकर्ता:-पं.लक्ष्मीशड्रूर गौरीशड्डर शुक्ल:, आवृत्ति:-द्वितीयावृत्ति:, खैस्ताब्द:- 
१९९७, प्रकाशक:- पं.लक्ष्मीशड्डुर गौरीशड्डूर शुक्ल:, विक्रमसंवत्‌-२०५३, 
प्राप्तिस्थानम्‌ू- हरगोविन्द बकराका खांचा, घंटीयाडा, वडोदरा-३९०००१, मुद्रक:- 


भावेश प्रिन्टरी, वेद मन्दर पासे, बहुचराजी रोड, कारेलीबाग, वडोदरा-३९००१८ 


८39३ 


८५) पुस्तकनाम-प्रश्नचण्डेश्वर: 

लेखक:-श्रीमन्महामहोपाध्याध्यायो देवज्ञरामकृष्ण:, खैस्ताब्द::-२००२, प्रकाशक: - 
खेमराज श्रीकृष्णदास प्रकाशन, मुम्बई-४, प्राप्तिस्थानम्‌ू- खेमराज श्रीकृष्णदास मार्ग 
मुम्बई-४, मुद्रक:-श्रीवेड्डटेश्वर प्रेस, मुम्बई-४ 

८६) पुस्तकनाम-प्रश्नज्योतिष के पाँच पुष्प (टीका-हिन्दी ) 
लेखक:-के.के.पाठक, आवृत्ति:-प्रथमा, खैस्ताब्द:-२००५, प्रकाशक:-अमृत जैन, 
आल्फा पब्लिकेशन्स, २६४० रोशनपुरा, नई सडक, दिलली-११०००६, 
प्राप्तिस्थानम्‌-पुस्तक भारती, भारतीय विद्या भवन, कस्तुरबा गोधीमार्ग, नई दिल्‍ली- 
११७७७ 

८७) पुस्तकनाम-प्रश्नमार्ग: (भाग-१,२) 

टीकाकार:- आचार्य: गुरुप्रसाद: गौड:, आवृत्ति:-प्रथमावृत्ति:, खैस्ताब्द:-२००७, 
प्रकाशक:- चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, गोपाल मन्दिर लेन, वाराणसी-२२१००१, 
प्राप्तिस्थानम्‌ू-चौखम्बा पब्लिशिंग हाउस, दरियागंज, नई दिल्ली, मुद्रक:-चौखम्बा 
सुरभारती, वाराणसी 

८८) पुस्तकनाम-फलदीपिका 

लेखक:-पश्रीमन्त्रेश्वरः. आवृत्ति:-प्रथमावृत्ति,. खैस्ताब्द:-२००२, प्रकाशक:- 
चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, के.३७/११७ गोपाल मन्दिर लेन, पो.बो.नं.-११२९ 
वाराणसी-२२१० ०१, प्राप्तिस्थानम्‌-चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान, ३८ यु.ए. बंगलो 


राड़, जवाहर नगर, पो.बो.नं. २११३, दिल्‍ली-११०० ०७, मुद्रक:-चौखम्बा वाराणसी 


८9४ 


८९) पुस्तकनाम-बालबोधज्योतिषसारसमुच्चय: 

लेखक:-शास्त्री यज्ञदत्त: दुर्गाशड्लर: ठाकर:, आवृत्ति:-५ वीं आवृत्ति:, खैस्ताब्द:- 
२००४, प्रकाशक:- अरुण यज्ञदत्त शास्त्री, बालुकेश्वर संस्कृत पाठशाला, २९ 
बाणगंगा, मुम्बई-४००००३, विक्रमसंवतू-२०६०,  शकसंवत्‌-१९२४, 
प्राप्तिस्थानम्‌- शास्त्री दुर्गशब्डूर संस्कृत पुस्तकालय: , अध्यक्ष:- असण यज्ञदत 
शास्त्री, बालुकेश्वर संस्कृत पाठशाला, २९ बाणगंगा, मुम्बई-४००००३, मुद्रक:- 
भालचद्द्र प्रिन्टिंग प्रेस प्रा.लि. डोंगरे बिल्डिंग, डॉ.भडकमकर मार्ग, मुम्बई-४०००० 
९०) पुस्तकनाम-ब्रह्मनित्यकर्मसमुच्चय: 

( श्रीशुक्लयजुर्वेदीयमाध्यन्दिनवाजसनेयिनाम्‌ ), प्रयोजक:-शास्त्री दुर्गाशड्लर ठाकर, 
खैस्ताब्द:-२०००, प्रकाशक:-अरुण यज्ञदत्त शास्त्री, वालुकेश्वर संस्कृतपाठशाला, 
२९ बाणगंगा, मुम्बई-४००००६ , विक्रमसंवत्‌ू-२०५६, शकसंवत्‌-१९२१, 
प्राप्तिस्थानम्‌- शास्त्री दुर्गाशड्डूर संस्कृत पुस्तकालय:, वालुकेश्वर संस्कृतपाठशाला, 
२९ बाणगज़ा, मुम्बई-४००००६, मुद्रक:-इम्प्रेशन मारवाडी चाल, डी.पी.वाडी 
घोडपदेव, मुम्बई-४०००३३ 

९१) पुस्तकनाम-बृहत्कोश(संस्कृत-गुजराती) 

सम्पादक:-प्रो.गतिलाल सां. नायक, आवृत्ति:-प्रथमावृत्ति:, खैस्ताब्द:-२००३, 
प्रकाशक:-सोनल अनडा, प्राप्तिस्थानम्‌ू-११-ग्रईन मारकेट भालकिया मिल 
कम्पाउन्ड, अनुपम सिनेमा सामे, खोखरा, अमदावाद-३८०००८, मुद्रक:-गुजरात 


ओफसेट प्रा.लि., वटवा, अमदावाद-३ ८ ५४४० 


८39५ 


९२) पुस्तकनाम-बृहज्जातकम्‌ 

लेखक:-श्रीदैवज्ञश्रीवराहमिहिराचार्य:, व्याख्याकार:- केदारदत्त जोशी, आवृत्ति:- 
प्रथमावृत्ति:, खैस्ताब्द:-१९८५, प्रकाशक:-मोतीलाल बनारसीदास, बंगलोरोड, 
जवाहर नगर, दिलली-११००७, प्राप्तिस्थानम्‌-नरेन्द्प्रकाश जैन मोतिलाल 
बनारसीदास, बंगलो रोड, दिल्‍ली-११०००७, मुद्रक:-श्रीजैनेन्द्र प्रेस, ए-४६ 
नारायणा, फेज-१, नई दिल्‍ली-११०००२८ 

९३) पुस्तकनाम-बृहज्जातकम्‌ (सटीक) 

लेखक:-श्रीवराहमरिचार्य:, टीकाकार:- पं.श्रीरामरत्नजी अवस्थी, सम्पादकः- 
पं.खूबचन्द शर्मा गौड, आवृत्ति:-४ आवृत्ति, संस्करणग्ैस्ताब्द:-१९२७, प्रकाशक: - 
केसरिदास सेठ सुपरिटेडेंट द्वारा, नव॒लकिशोर प्रेसमे ओर प्रकाशित, लखनउ, 
प्राप्तिस्थानमू- नवलकिशोर प्रेस, लखनउ, मुद्रक:- नवलकिशोर प्रेस, लखनड 

९४) पुस्तकनाम-बृहज्जातकम्‌ (टीका-मराठी) 

लेखक:-श्रीआचार्य: वराहमिहिर:, आवृत्ति:-द्वितीयावृत्ति:, खैस्ताब्द:-१९१०, 
प्रकाशक:-अम्बाजी रामचन्द्र सावन्त, रामतत्व प्रकाश छापखाना, बेव्ठगांव, 
शकसंवत्‌-१८३२, प्राप्तिस्थानम्‌- बेव्ठगांव, मुद्रक:-श्रीरामतत्व प्रकाश, बेव्ठगांव 
९५०) पुस्तकनाम- (बृहत्‌)शब्दरूपावलि: 

सड्लूलनकर्ता-श्रीगरुप्रसाद. शास्त्री, खैस्ताब्द:-१९३८, . प्रकाशक:-भार्गव 
पुस्तकालाय:, गाय घाट, बनारस, प्राप्तिस्थानम्‌- भार्गव पुस्तकालाय:, गायघाट, 


बनारस, मुद्रक:-ज्योतिष प्रकाश प्रेस, काशी 


८39६ 


९६) पुस्तकनाम-बृहत्स्तोत्ररत्नाकरः 

लेखक:-सम्पादक:- डॉ.चमनलाल गौतम, खैस्ताब्द:-१९८५, प्रकाशक:-संस्कृति 
संस्थान, ख्वाजा कुतुब(वेद नगर), बरेली-२८३००३, प्राप्तिस्थानम्‌- संस्कृत 
संस्थान, ख्वाजा कुतुब( वेद नगर)बरेली-२८३००३, मुद्रक:-देवभाषा प्रिटिंग प्रेस, 
आग्रा, दिल्ली मार्ग, मथुरा 

९७) पुस्तकनाम-बृहत्पाराशरहोराशास्त्रम्‌ 

लेखक: -महर्षिपराशर:, आवृत्ति:-प्रथमावृत्तिड, खैस्ताब्द:-२००४, प्रकाशक:- 
चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, गोपाल मन्दिर लेन, वाराणसी-२२१००१, 
प्राप्तिस्थानम्‌-चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान, ३८यु. ए. बगलो रोड, जवाहर नगर, 
दिलली-११०० ०७, मुद्रक:-चौखम्बा वाराणसी-२२१००१ 

९८) पुस्तकनाम-बृहत्संहिता 

लेखक:-वराहमिहिर:, टीकाकार:- पण्डित अच्युतानन्द झा, आवृत्ति:-पुनर्मद्रितं 
संस्करणम्‌, खैस्ताब्द:-२०००, प्रकाशक:-चौखम्बा विद्याभवन, वाराणसी, 
प्राप्तिस्थानम्‌- चौखम्बा विद्याभवन, वाराणसी, मुद्रक:-कुल प्रिन्टर्स, वाराणसी 

९९) बृहत्संहिता (प्रथमो भागः) 

लेखक:-वराहमिहिराचार्यविरचिता, (भट्टोत्पलविवृतिसहिता हिन्दीव्याख्योपबुंहिता), 
व्याख्याकर्ता:-भटोत्पल:, हिन्दीव्याख्याकार: सम्पादकश्चव॒ -आचार्यनागेन्द्रपाण्डेय:, 
आवृत्ति:-प्रथमा, खैस्ताब्द:-२००२, प्रकाशक:-सम्पूर्णानन्द-संस्कृत-विश्वविद्यालय: 


वाराणसी 


८9७9 


१००) पुस्तकनाम-बृहत्संहिता (हिन्दी-टीकासहिता) 

लेखक: -वराहमिहिरविरचिता, टीकाकार:-पं. श्रीअच्युतानन्द झा, खैस्ताब्द:-२०००, 
प्रकाशक:- चौखम्बा विद्याभवन चोक (बनारस स्टेट बैक भवन के पीछे), 
वाराणसी-२२१००१, प्राप्तिस्थानमू-चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, के.३७/११७ 
गोपालमन्दिर लेन, पो.बो.नं.११२९, वाराणसी-२२१००१, मुद्रक:-फूल प्रिन्टर्स, 
वाराणसी-२२१००१ 

१५०१) पुस्तकनाम-बृहत्संहिता (भट्टोत्पलविवृतिसहिता ) ( भाग-१-२-३) 
हिन्दीव्याख्याकार:-सम्पादकश्च: -आचार्यनागेन्द्र पाण्डेय: गंगानाथ झा- ग्रन्थमाला- 
२०, संस्करणम्‌-प्रथमसंस्करणम्‌, प्रकाशक:-डॉ.हररिश्चन्द्रमण्पित्रपाठी निवेशक:, 
प्रकाशन-संस्थानस्य सम्पूर्णानन्द-संस्कृत-विश्वविद्यालय:, वाराणसी-२२१००२, 
प्राप्तिस्थानम्‌-डॉ.हररिश्चन्द्रमण्पित्रपाठी, प्रकाशन-संस्थानस्य सम्पूर्णानन्द-संस्कृत- 
विश्वविद्यालय:,. वाराणसी-२२१०० २,  मुद्रक:-आनन्द प्रिन्टिग प्रेस, 
सी/२७/१७०-ए, जगतगंज, वाराणसी-२२१०००२ 

१०२) पुस्तकनाम-भर्तृहरिशतक(टीका-हिन्दी) 

अनुवादक:-सुनील शर्मा, आवृत्ति:-द्वितीयावृत्ति:, खैस्ताब्द:-२००६, प्रकाशक:- 
मनोज पब्लिकेशन्स, ७६१-मेन रोड बुराडी, दिल्‍ली-११००८४, प्राप्तिस्थानम्‌- 
मनोज पब्लिकेशन्स, १५८३-८४, दरीबा कलां, चान्दनी चौक, दिल्ली-६, मुद्रक:- 
आदर्श प्रिण्टर्स, नवीन शाहदरा, दिल्‍ली -११००३२ 

१०३) पुस्तकनाम-भद्रबाहुसंहिता (हिन्दी-टीकासहित) 

लेखक: -भद्रबाहु, सम्पादक:-डॉ.नेमिचन्द्र शास्त्री, ज्योतिषाचार्य, संस्करणम्‌- ८वाँ 
संस्करण, ख्स्ताब्द:-२००४, प्रकाशक:- भारतीय ज्ञानपीठ, १८-इन्स्टीट्यूशनल 


८9८ 


एरिया, लोदी रोड, नई दिल्‍ली-११०००३, प्राप्तिस्थानम्‌- भारतीय ज्ञानपीठ, १८- 
इन्स्टीट्यूशनल एरिया, लोदी रोड, नई दिल्‍ली-११०००३, मुद्रक:-नागरी प्रिन्टर्स, 
दिल्ली-११००३२ 

१०४) पुस्तकनाम-भारतीय कुण्डली विज्ञान 

लेखक:-श्रीमीठालाल हिम्मतराम ओझा, खैस्ताब्द:-२००१, प्रकाशक:-देवर्षि 
प्रकाशन, डी.३/४० मीरघाट, वाराणसी-२२१०० १, प्राप्तिस्थानम्‌- देवर्षि प्रकाशन, 
डी.३/४० मीरघाट, वाराणसी-२२१००१, मुद्रक:-आचार्य मुद्रणालय, गायघाट, 
वाराणसी 

१०५) पुस्तकनाम-भारतीय ज्योतिष (हिन्दी) 

लेखक: -डॉ.नैमिचन्द शास्त्री, संस्करणम्‌-छततीसवाँ संस्करण, खैस्ताब्द:-२००३, 
प्रकाशक:-भारतीय ज्ञानपीठ, १८-ईन्स्टीट्युशनल एरिया, लोदी रोड, नई दिल्‍ली- 
११०००३, प्राप्तिस्थानम्‌-भारतीय ज्ञानपीठ, ईन्स्टीट्युशनल एरिया, लोदी रोड, नई 
दिल्‍ली-११०००३, मुद्रक:-नागरी प्रिन्टर्स-१ १००३२ 

१०६) पुस्तकनाम-भारतीय ज्योतिष (मराठी) 

लेखक:-शड्डूर बालकृष्ण दीक्षित, संस्करणम्‌-चतुर्थसंस्करण, खैस्ताब्द:-१९९९, 
प्रकाशक:-वरदा बुक्स, पुणें-४११०१६, प्राप्तिस्थानम्‌- वरदा बुक्स, सेनापती बापट 
मार्ग, ३९७/१, पुणें-४११०१ ६, मुद्रक:-नागरी प्रिन्टर्स-११५००३२ 

१०७) पुस्तकनाम-भारतीय प्राचीन चरित्रकोष (मराठी) 

लेखक: - महामहोपाध्याय विद्यानिधि सिद्धेश्वरशासत्री चित्राव, खैस्ताब्द:-१९६४, 


विक्रमसंवत्‌ू-२० २१, प्राप्तिस्थानम्‌ू-भारतीय चरित्रकोष मण्डल, पूना-४ 


८39९ 


१०८) पुस्तकनाम-भारतीय प्राचीन चरित्रकोष (हिन्दी) 
लेखक:-महामहोपाध्याय. विद्यानेधि सिद्धेश्वशात्री चित्राव, खैस्ताब्द:- 
ईस.१९६४, विक्रमसंवत्‌२ ०२१, प्रकाशक:-विनायक सिद्धेश्वशात्री चित्राव, 
१२०६, आ/४५, जड़ली महाराजपथ, पूना-४, मुद्रक:-विद्याधप  नीलकण्ठ 
पटवर्धन, साधनाप्रेस, ४३०-४३१, शनिवारपेठ, पूना-२, भारतीय चरित्रकोष 
मण्डल, पूना-४ 

१०९) पुस्तकनाम-भारतीय संस्कृति कोश 

खण्ड:-नववा खण्ड, सम्पादक:-पं.महादेव शास्त्री जोशी, सहसम्पादक:-सौ. 
पद्मजा होडारकर, प्रकाशक:-भारतीय संस्कृति कोश केद्धरियशिक्षामन्त्रालय, नवी 
दिल्‍ली आणि महाराष्ट्रराज्य साहित्य आणि संस्कृत मण्डल, मुम्बई यांच्या साहाय्याने 
प्रकाशित, भारतीय संस्कृति कोश मण्डल, ४१०शनिवार पेठ, पुणे-४११०३०, 
आवृत्ति:-प्रथमावृत्ति:, खैताब्द-३० नवेम्बर,१९७६ 

११९०) पुस्तकनाम-भावकुतूहलम्‌ (हिन्दी-टीकासहितः) 
व्याख्यकार:-डॉ.हरिशड्रूर पाठक, अआवृत्ति:-प्रथमावृत्ति, खैस्ताब्द:-२००४, 
प्रकाशक:- चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, के.३७/११७ गोपालमन्दिर लेन, 
पो.बो.नं.११२९, वाराणसी-२२१०० १, प्राप्तिस्थानम्‌- चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान, 
३८ यू.ए.बंगलो रोड, जवाहर नगर, दिल्ली-११०००७, मुद्रक:- चौखम्बा 
विद्याभवन चोक (बनारस स्टेट बैक भवन के पीछे), वाराणसी-२२१००१ 

११५१) पुस्तकनाम-भृगुसंहिता 

टीका-गुजराती, लेखक:-महर्षि भगुः:, आवृत्ति:-न्यु एडिशन (प्रथमावृत्ति: ), 
खैस्ताब्द:-२००५, प्रकाशक:-प्रवीणचन्द्र अम. पटेल, प्रवीण प्रकाशन प्रा.लि. 


८८० 


म्यु.कॉर्पो., ढेबर रोड, राजकोट-३६०००३१, प्राप्तिस्थानम्‌- प्रवीण प्रकाशन, ढेबर 
रोड, राजकोट, मुद्रक: - प्रवीण प्रकाशन प्रा.लि., वेरावड(शापर ), जि.- राजकोट 
११२) पुस्तकनाम-भृगुसंहिता फलितदर्पण (फलितप्रकाश) 
मूलग्रन्थलेखक:-भृूगुऋषि:, लेखक:-राजेश दीक्षित, प्रकाशक:-देहाती पुस्तक 
भण्डार, चावडी बाजार, चौक, बडशाहबुला, दिल्‍ली-११०००६, प्राप्तिस्थानम्‌- 
देहाती पुस्तक भण्डार, चावडी बाजार, चौक, बडशाहबुला, दिलल्‍ली-११०००६, 
मुद्रक:-कलकत्ता ओफ्सेट प्रेस, १३३०, गंजमीर खाँ, नई दिल्‍ली-२ 

११३) पुस्तकनाम-मड़लीकदोष कारण एवं निवारण 

लेखक: -डॉ. भोजराज द्विवेदी, सहसम्पादक:-पं.रमेश द्विवेदी, शल्लरण-खरैस्ताब्द:- 
२००५, प्रकाशक:-डायमंड पोकेट बुक्स प्रा.लि., एक्स-३० ओखला इण्डस्ट्रियल 
एरिया, फेज-२, नई दिलली-११००२०, प्राप्तिस्थानमू-डायमंड पोकेट बुक्स 
प्रालि., एक्स-३० ओखला इण्डस्ट्रियल एरिया, फेज-२, नई दिल्‍ली-११००२०, 
मुद्रक:- आदर्श प्रिन्टर्स, नवीन शाहदरा, दिल्‍ली-११००३२ 

११४) पुस्तकनाम-मण्डपकुण्डसिद्द्रिः 

लेखक:-पण्डित लक्ष्मीशड्डर गौरीशड्डर शुक्ल, आवृत्ति:-प्रथमावृत्ति, खैस्ताब्द:- 
१९९०, प्रकाशक:- पण्डित लक्ष्मीशड्डर गौरीशड्डूर शुक्ल, विक्रमसंवत्‌-२०४७, 
प्राप्तिस्थानम्‌ू-ठे. घण्टीयाडा, हरगोविन्द बकाराका खांचा, वडोदरा-३९०००१, 
मुद्रक:-भारती प्रिन्टस, वडोदरा-३९०००१ 

११७५) पुस्तकनाम-मत्स्यमहापुराण(हिन्दी) (बुक कोड:-०५५७) 
लेखक:-श्रीमद्‌ ट्वैपायनमुनि वेदव्यास:, आवृत्ति:- प्रथमावृत्ति:, प्रकाशक:-गीता 
प्रेस गोरखपुर, गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गोरखपुर- 


८८१९ 


२७३००५, विक्रमसंवत्‌-२०६१, प्राप्तिस्थानम्‌-गोबिन्द्भवन-कार्यालय, कोलकाता 
का संस्थान, गोरखपुर-२७३००५, मुद्रक:-गीता प्रेस, गोरखपुर-२७३००५ 

११६) पुस्तकनाम-मन्त्रमहोदधिः (सटीकः ) 

खैस्ताब्द:-१९६२, प्रकाशक:- खेमराज श्रीकृष्णदास, श्रीवेंकटेश्वर स्टीम्‌ मुद्रणागारे 
मुद्रयित्वा प्रकाशितमू, मुम्बई, विक्रमसंवत्‌ू-२०१९, प्राप्तिस्थानम्‌-खेमराज 
श्रीकृष्णदास, श्रीवेंकटेश्वर स्टीम्‌-प्रेस, मुम्बई, मुद्रक:- खेमराज श्रीकृष्णदास, 
श्रीवेंकटेश्वर स्टीम्‌-प्रेस, मुम्बई 

११७) पुस्तकनाम-मंत्ररहस्य (हिन्दी) 

लेखक:-डॉ.नारायणदत्त श्रीमाली, सम्पादक:- कैलाशचन्द्र, प्रकाशक:-हिन्दी पुस्तक 
भण्डार, दिल्‍ली-११०००६, प्राप्तिस्थानमू-एफ-२/१६, अन्सारी रोड, दरियागंज, 
नई दिल्‍ली-११०००६, मुद्रक:-पुस्तक महल, दिल्‍ली-११०००६ 

१९८) पुस्तकनाम-महाभारतम्‌ 

अनुवादक:-स्वामी जगदीश्वरानन्द सरस्वती, लेखक:-महामुनि कृष्ण टद्वैपायन 
व्यासप्रणीत:, खैस्ताब्द:-२००८, प्रकाशक:-विजयकुमार गोविदराम हासानन्द, 
४४०८, नई सडक दिलली-११०००६, प्राप्तिस्थानमू- विजयकुमार गोविदराम 
हासानन्द, ४४०८, नई सडक दिल्‍ली-११०००६, मुद्रक:-अजय प्रिन्टर्स, दिल्‍ली- 
११५००३२ 

११९) पुस्तकनाम-महाभारत- 

खिलभाग हरिवंश (श्रीहरिवंशपुराण) (बुकक्रम-० ३८), लेखक:-महर्षि 
वेदव्यासप्रणेत (हिन्दीटीका सहित), टीकाकार:-पं.रामनारायणदत शास्त्री 
पाण्डेयराम, संस्करणम्‌-२३वाँ पुनर्मुद्रण, प्रकाशक:-गीताप्रेस गोरखपुर, 


८८२ 


गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, विक्रमसंवत्‌-२०६६, प्राप्तिस्थानम्‌- 
गीताप्रेस गोरखपुर, गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, मुद्रक:- गीताप्रेस 
गोरखपुर, गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान 

१२०) पुस्तकनाम-मनुस्मृतिः 

लेखक:-भगवान्‌ मनु, सम्पादक:- तुलसी राम स्वामी, आवृत्ति:-पञ्ञमी, 
खैस्ताब्द:-१९०९, प्रकाशक:-तुलसी राम स्वामी, विक्रमसंवत्‌-१९६६, 
प्राप्तिस्थानम्‌-मेरठ:, मुद्रक:-तुलसी राम स्वामी 

१२१) पुस्तकनाम-मनुस्मृति 

लेखक:-भगवान्‌. मनुः, सम्पादकः-सुरेन्द्रनाथ सक्सेना, खैस्ताब्द:-२००२, 
प्रकाशक:-मनोज पब्लिकेशन्स, ७६१, मेन रोड, बुराडी, दिल्‍ली-११००८४, 
प्राप्तिस्थानम्‌ू-नवीन शाहदरा दिल्‍ली, मुद्रक:-आदर्श प्रीन्टर्स, नविन शाहदरा दिल्ली- 
११५००३२ 

१२२)  पुस्तकनाम-मनुस्मृतिः (हिन्दीटीकासहित) 

लेखक:-तुलसीराम स्वामी, आवृत्ति:-पद्चमावृत्ति:, खैस्ताब्द:-१९०९, प्रकाशक:- 
तुलसीराम स्वामी, स्वामी मशीन यन्त्रालय, मेरठ, विक्रमसंवत्‌-१९६६, सृष्टिसंवत्‌- 
१९७२९४९०१०, प्राप्तिस्थानम्‌- तुलसीराम स्वामी, स्वामी मशीन यन्त्रालय, मेरठ, 
मुद्रक:- स्वामी मशीन यन्त्रालय, मेरठ 

१२३) पुस्तकनाम-मार्कण्डेयपुराण 

लेखक:- वेदव्यास:, शके.-१८३२, वि.सं.-१९६९, प्रकाशक:-पाण्डुरड़् जावजी 
श्रेष्ठटिभि:, निर्णय सागर, मुम्बई, प्राप्तिस्थानम्‌- खेमराज श्रीकृष्णदास प्रकाशन, मुम्बई, 
मुद्रक:- खेमराज श्रीकृष्णदास प्रेस, मुम्बई 


८८३ 


१२४)  पुस्तकनाम-मानसागरी 

व्याख्या:-सुबोधिनी हिन्दीव्याख्योपेता, आवृत्तिः-८ वीं :, खैस्ताब्द:-१९९७, 
प्रकाशक:-चौखम्बा विद्याभवन, चौक(बनारस स्टेट बेंक भवनके पीछे), वाराणसी- 
२२१००१, प्राप्तिस्थानमू- चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, के.३७/११७ गोपाल 
मन्दिर लेन, वाराणसी-२२१०० १, मुद्रक:-श्रीजी मुद्रणालय, वाराणसी 

१२५०) पुस्तकनाम-मानसागरीपद्धतिः 

प्रकाशक:- हा ग्रन्थ ब्राह्मण गौडलक्ष्मीनारायणपराशरांपुरेकरयारणीमुम्बईमथें ज्ञानदर्पण 
छापखान्यांत छापविला असे, शकसंवत्‌-१७८२(अधिकआश्चिन शुद्ध-१२) तद्दििने 
मानसागरी ग्रन्य:ः समाप्त:ः. मुद्रक:- हा ग्रन्थ ब्राह्मण 
गौडलक्ष्मीनारायणपराशरांपुरेकरयाणीमुम्बईमें ज्ञानदर्पणः. छापखान्यांत छापविला 
असे 

१२६) पुस्तकनाम-मुहूर्तचिन्तामणि: 

लेखक:-श्रीमदनन्त दैवज्ञतनय श्रीरामाचार्य:, आवृत्ति:-प्रथमावृत्ति:, खैस्ताब्द:- 
१९९८, प्रकाशक:-भारतीय विद्या प्रकाशन, दिलल्‍ली-११०००७, प्राप्तिस्थानम्‌- 
भारतीय विद्या प्रकाशन, कचौडी गली, वाराणसी, मुद्रक:-जैन अमर प्रिन्टिंग प्रेस, 
दिल्ली 

१२७) पुस्तकनाम-मुहूर्तचिन्तामणि: सटीकः 

लेखक:-दैवज्ञ राम भट्ट:, प्रकाशक: गौडद्विजावतंसेन श्रीधरेण प्रयत्नतः मुम्बपुर्या 
स्वके यन्त्रे मुद्रितोड्यं शिलाक्षरै.,  रत्नागिरिसमीपस्थलांजग्रामनिवासिना 


बापुशास्त्रीसंज्ञेतितन यथामति विशोधित:, शकसंवत्‌-१५२२ 


८८४ 


१२८) पुस्तकनाम-मुहूर्तमार्तण्डः 

लेखक: -श्रीनारायण दैवज्ञ:, आवृत्ति:-तृतीयावृत्ति:, खैस्ताब्द:-१९९१, प्रकाशक:- 
चौखम्भा संस्कृत संस्थान, वाराणसी, विक्रमसंवत्‌-२०४८, प्राप्तिस्थानम्‌ू-चौखम्भा 
विश्वभारती, पो.बो.नं.१०५८, चौक (चित्रा सिनेमाके सामने), वाराणसी- 
२२१००९१, मुद्रक:-श्रीगोकुल मुद्रणालय, वाराणसी 

१२९) पुस्तकनाम-मुहूर्तमुक्तावलि:ः (टीका-गुजराती) 

लेखक: -कल्याणजी रणछोडजी व्यास, आवृत्ति:-२, खैस्ताब्द:-१९११, प्रकाशक:- 
महादेवरामचंद्र बुकसेलर, त्रणदरवाजा, अमदावाद., विक्रमसंवत्‌ू-१९६७, 
प्राप्तिस्थानम्‌- त्रणदरवाजा, बालेटनी हवेली पासे, अमदावाद, मुद्रक:-श्रीलक्ष्मी 
प्रिन्टिंग प्रेस 

१३०) पुस्तकनाम-यज्ञकुण्डमण्डपसिद्धिः 

लेखक: -डॉ.भोजराज द्विवेदी, संस्करणखैस्ताब्द:-२००३, प्रकाशक:-डायमंड पाकेट 
बुक्स, नई दिल्ली, प्राप्तिस्थानमू- डायमंड पाकेट बुवबस, एक्स-३०, ओखला 
इडस्ट्रियल एरिया फेज-२, नई दिल्‍ली-११००२०, मुद्रक:-आदर्श प्रिन्टर्स, शाहदरा, 
दिलली-३२ 

१३१) पुस्तकनाम-यज़मीमांसा 

लेखक:-याज्ञिकसम्राट्‌ पण्डित श्रीवेणीरामशर्मा गौड, संस्करणम्‌-चतुर्थ संस्करण, 
खैस्ताब्द:-१९९८, प्रकाशक:-चौखम्बा विद्याभवन, चौक (बनारस स्टेट बैंक के 
पीछे), वाराणसी, प्राप्तिस्थानम्‌-चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, गोपाल मन्दिर लेन, 


वाराणसी, मुद्रक:-महावीर प्रेस, वाराणसी-२२१००१ 


८८५ 


१३२) पुस्तकनाम-यन्त्रविधान 

लेखक:-महामहोपाध्याय आद्यानन्द यशपाली भारती, आवृत्ति:-तृतीयावृत्ति:, 
संस्करण-खैस्ताब्द:-१९९९, प्रकाशक:-रणधीर प्रकाशन, हरिद्वार-२४९४०१, 
प्राप्तिस्थानमू- रणधीर बुक सेल्स, रेलवे रोड, हरिद्वार-२४९४०१, मुद्रक:-राजा 
औफ्सेट, प्रिन्टर्स, दिल्‍ली-९१ 

१३३) पुस्तकनाम-योगाड्ड(कल्याण) (हिन्दी) (बुक कोड:-०६१६) 
अड्ढ:-दशमवर्षविशेषाड:, आवृत्ति:-नवम पुनर्मुद्रण:, प्रकाशक:-गीता प्रेस गोरखपुर, 
गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गोरखपुर-२७३००५, विक्रमसंवत्‌- 
२०६५, प्राप्तिस्थानमू-गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गोरखपुर- 
२७३००५, मुद्रकः -गीता प्रेस, गोरखपुर- २७३००५७ 

१३४) पुस्तकनाम-रमलनवरत्न 

लेखक:-परमसुखोपाध्याय सीतारामसूनु, खैस्ताब्द:-२०००, प्रकाशक:-खेमराज 
श्रीकृष्णदास प्रकाशन, खेमराज श्रीकृष्णदास मार्ग, मुम्बई-४००००४, विक्रमसंवत्‌- 
२०५७, प्राप्तिस्थानम्‌ू- खेमराज श्रीकृष्णदास मार्ग, मुम्बई-४००००४, मुद्रक:- 
खेमराज श्रीकृष्णदास, श्रीवेड्डूटेश्वर प्रेस, मुम्बई-४००००४ 

१३५) पुस्तकनाम-राजवल्लभ:ः 

टीका-गुजराती, लेखक:-मण्डन सुत्रधार मेवाड, गुजरातीभाषान्तर कर्ता- 
नारायणभारती तथा यशंवत भारती, आवृत्ति:-७ मी आवृत्ति:, खरैस्ताब्द:-२०००, 
प्रकाशक:-उदय जागुष्टे महादेव रामचन्द्र जागुष्टे, त्रणदरवाजा, अमदावाद, 
प्राप्तिस्थानमू- उदय जागुष्टे, महादेव रामचंद्र जागुष्टे,, त्रणदरवाजा, अमदावाद, 
मुद्रक:-चन्द्रिका प्रिन्टर्स, मिरझापुर, अमदावाद-३८०००१ 


८८६ 


१३६) पुस्तकनाम-रुद्राष्टध्यायी 

आवृत्ति:-द्वितीयावृत्ति:, खैस्ताब्द:-२०००, प्रकाशक:- पं.रमेशचंद्र शर्मा मयूरेश 
प्रकाशन, आझादनगर, मदनगंज-किशनगढ, प्राप्तिस्थानमू-सरस्वती प्रकाशन, 
सेन्ट्रबैक के पीछे, चुडी बाजार, अजमेर, मुद्रक:-माँ _ दधिमती कम्प्युटर्स, 
आझादनगर, मदनगंज-किशनगढ 

१३७) पुस्तकनाम-रेखाओ का रहस्यमय संसार(हिन्दी) 

लेखक: -डॉ.भोजराज द्विवेदी, सहसम्पादक:-पं.रमेश द्विवेदी, खैस्ताब्द:-२०००, 
प्रकाशक:- डायमण्ड पोकेट बुक्स, एक्स-३०-ओखला इडस्ट्रियल एरिया, फेब-२, 
नई दिल्‍ली-११००२०, प्राप्तिस्थानमू- डायमण्ड पोकेट बुक्स, एक्स-३०-ओखला 
इडस्ट्रियल एरिया, फेब-२, नई दिल्‍्ली-११००२०, मुद्रक:-आदर्श प्रिन्टर्स, शाहदरा, 
दिल्ली-११००३२ 

१३८) पुस्तकनाम-रेमिडियल वास्तु-शास्त्र (बिना तोड-फोड के वास्तु) 
लेखक:- डॉ.भोजराज द्विवेदी, खैस्ताब्द:-२०१०, प्रकाशक:- डायमण्ड पॉकेट 
बुवस, एवस-३०, ओखला इन्डस्ट्रियल एरिया, फेज-२, नई दिल्‍ली-११००३२, 
प्राप्तिस्थानमू- डायमण्ड पॉकेट बुक्स, एवस-३०, ओखला इन्डस्ट्रियल एरिया, 
'फेज-२, नई दिल्‍ली-११००३२, मुद्रक:- आदर्श प्रिंटर्स, शाहदरा,दिल्ली-३२ 
१३९) पुस्तकनाम-लघुजातकम्‌ (हिन्दीटीकासहितम्‌) 
व्याख्याकार:-डॉ.कमलाकान्त पाण्डेय, सम्पादक:-डॉ.ब्रह्मानन्द त्रिपाठी, संस्करण- 
खैस्ताब्द:-२००९, प्रकाशक:- चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, के.३७/११७ 
गोपालमन्दिर लेन, पो.बो.नं.११२९, वाराणसी-२२१००१, विक्रमसंवत्‌२ ०४६म, 
शकसंवत्‌१९८ १, प्राप्तिस्थानम्‌-चौखम्बा पब्लिशन्ग हाउस, ४६९७/ २, भू-तल गली 


८८७9 


नं.२१-ए, अंसारी रोड दरियागंज, नई दिलली-११०००२, मुद्रक:- चौखम्बा 
विद्याभवन चोक (बैंक ऑफ बडोदा भवन के पीछे), वाराणसी-२२१००१ 

१४०) पुस्तकनाम-लघुपाराशरी 

लेखक: -पराशर:, सम्पादक:-डॉ.उमेशपुरी ज्ञानेश्वर, आवृत्ति:-द्वितीयावृत्ति:, 
खैस्ताब्द:-१९९७, प्रकाशक:-रणधीर प्रकाशन, हरिद्वार-२४९४०१ 

प्राप्तिस्थानम्‌- रणधीर प्रकाशन, दिल्ली, मुद्रक:-राजा ओफसेट प्रिन्टर्स, ललिता 
पार्क, दिल्‍ली 

१४१) पुस्तकनाम-लघुसिद्धान्तकौमुदी 

लेखक: -श्रीवरदराजाचार्य, व्याख्याकार:-श्रीगोमती प्रसाद शास्त्री मिश्र:, आवृत्ति:- 
९ वी , खेैस्ताब्द:-१९८३, प्रकाशक:- चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, प्राप्तिस्थानम्‌- 
चौखम्बा विधाभवन बनारस स्टटे बैक भवन के पीछे, वाराणसी, मुद्रक:- 
श्रीजीमुद्राकालय वाराणसी 

१४२) पुस्तकनाम-लघुद्धान्तकौमुदी 

(शिवाख्य-संस्कृत-हिन्दी व्याख्याद्रयोपेता), व्याख्याकार:- पं.श्रीगोमतीप्रसाद शास्त्री 
मिश्र:, लेखक:-वरदराजाचार्यकृता, आवृत्ति:-नवमसंस्करणम्‌, खैस्ताब्द:-१९८३, 
प्रकाशक:-चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, गोपाल मन्दिर लेन, वाराणसी-२२१००१, 
प्राप्तिस्थानम्‌-चौखम्बा विद्याभवन, चौक, (बनारस स्टेंट बेंक के पीछे)वाराणसी- 


२२१००१, मुद्रक:-श्रीजी मुद्रणालय:, वाराणसी-२२१००१ 


८८८ 


१४३) पुस्तकनाम-लालकिताब (हिन्दी) 

लेखक:-पं.किशनलाल शर्मा, संस्करण-खैस्ताब्द:-२००३, प्रकाशक:-मनोज 
पब्लिकेशन्स, प्राप्तिस्थानमू- मनोज पब्लिकेशन्स, मेइन रोड बुराडी, दिल्ली- 
११००८४, मुद्रक:-आदर्श प्रिन्टर्स, नवीन शाहदरा, दिल्‍ली-११००३२ 

१४४) पुस्तकनाम-लीलावती 

लेखक:-भास्कराचार्य:, प्रकाशक:- खेमराज श्रीकृष्णदास एवं गड्जाविष्णु खेमराजेन 
प्रकाशित:, शकसंवतू-१८०५, प्राप्तिस्थानम्‌-खेमराज श्रीकृष्णदास मार्ग, मुम्बई, 
मुद्रक:- श्रीवेड्डटेश्वर प्रेस, मुम्बई 

१४५)  पुस्तकनाम-वक्री-ग्रह 

लेखक:-डॉ.भोजराज द्विवेदी, संस्करणखैैस्ताब्द:-२००५, प्रकाशक:-डायमण्ड 
पोकेट बुक्स प्रा.लि., एक्स.-३० ओखला इन्डस्ट्रियल एरिया, फेज-२, नई दिल्‍ली- 
११००२०, प्राप्तिस्थानमू-डायमण्ड पोकेट बुक्स प्रा.ललि., एक्स.-३० ओखला 
इन्डस्ट्रियल एरिया, फेज-२, नई दिल्‍्ली-११००२०, मुद्रक:-आदर्श प्रिन्टर्स, 
साहदरा, दिल्‍ली-३२ 

१४६). पुस्तकनाम-वयो5वस्थाभिध-शान्तिसमुझ्नयः 

लेखक-सम्पादक:- विद्याविनोद, धर्मशास्त्रकोविद, नारायणशास्त्री जोशी आंजलेकर: 
आवृत्ति:-तृतीयावृत्ति:, खैस्‍्ताब्द:-१९९४, प्रकाशक:-ज्योती धनञझ्य ढवले, केशव 
भिकाली ढवले, मुम्बई-४, प्राप्तिस्थानम्‌-प्र.पुभागवत मौज, प्रिंटिंग ब्युरो, 
खटाववाडी, गिरगाँव, मुबई-४, मुद्रक:-मौज प्रिंटिंग ब्युरो, मुबई-४ 


८८९ 


१४७) पुस्तकनाम-वशिष्ठसंहिता (हिन्दी-टीकासहिता) 
सम्पादक:-डॉ.गिरिजाशन्कर शास्त्री, आवृत्ति:-प्रथमावृत्तिः. विक्रमसंवत्‌ू-२०६५, 
प्रकाशक:- चौखम्बा संस्कृत भवन, चौक (चित्रा सिनेमा के सामने), वाराणसी- 
२२१००९१, प्राप्तिस्थानमू-चौखम्बा संस्कृत भवन, चौक (चित्रा सिनेमा के सामने), 
वाराणसी-२२१००९१, मुद्रक:-श्रीगोकुलेश प्रेस, वाराणसी 

१४८) पुस्तकनाम-वर्षकृत्य (इन्दुमती-टिप्पणीभिविंभूषितः ) ( भाग१, २) 
सम्पादक:-पण्डित-श्रीरामचन्द्रआ, व्याकरणाचार्य:, संशोधक:-पण्डित श्रीदेवनारायण 
झा, खेस्ताब्द:-२०००, प्रकाशक:- चौखम्बा विद्याभवन, चौक पो.बो.१०६९ 
वाराणसी, प्राप्तिस्थानम्‌- चौखम्बा विद्याभवन, चौक पो.बो.१०६९ वाराणसी 

१४९) पुस्तकनाम-वाचस्पत्यम्‌ (बृहत्संस्कृताभिधानम्‌ ) 
ग्रन्थसंख्या-१४, भाग-६, प्रकाशक:-चौखम्भा संस्कृत सिरी-ज आफिस, 
वाराणसी-१, सड्ढलनकर्ता-श्रीतारानाथ-तर्कवाचस्पति-भट्टाचार्य, वि.सं.-२०१८. 
ई.स.-१९६२, मुद्रक:-विद्याविलास प्रेस, वाराणसी- १ 

१७०) पुस्तकनाम-वायुपुराणम्‌ 

अनुवादक:-रामप्रताप त्रिपाठी शास्त्री, प्रकाशक:- विभूति मिश्र हिन्दीसाहित्य 
सम्मेलन, १२ सम्मेलनमार्ग, प्रयाग, प्रकाशनवर्ष:-ई.स.२००५, आवृत्ति:- 
तृतीयावृत्ति:, मुद्रक:- सम्मेलनमुद्रणालय, १३ सम्मेलनमार्ग, इलाहाबाद-३ 

१०१) पुस्तकनाम-वास्तुपद्धतिः 

लेखक:-अज्ञात:, प्रकाशक:-श्रीकृष्णदास खेमराज, विक्रमसंवत्‌-१९५१, शकसंवत्‌- 


१८१६, प्राप्तिस्थानम्‌- मुम्बई, मुद्रक:-खेमराज प्रिन्टर्स 


८९० 


१७५२) पुस्तकनाम-वास्तुरत्नावली 
लेखक:-श्रीजीवनाथ झा दैवज्ञ, आवृत्ति:-तृतीयावृत्तिः. खैस्ताब्द:-१९८१, 
प्रकाशक:- चोखम्बा अमरभारती प्रकाशन, गोपाल मन्दिर लेन, वाराणसी- 
२२१००१, विक्रमसंवत्‌-२०३८, प्राप्तिस्थानमू- चोखम्बा अमरभारती प्रकाशन, 
गोपाल मन्दिर लेन, वाराणसी-२२१००१, मुद्रक:-आनन्द प्रिंटिंग प्रेस, जगतगंज, 
वाराणसी-२२१००१ 
१७३) पुस्तकनाम-वास्तुशान्तिप्रयोगः 
(विश्वकर्माप्रकाशोक्तवास्तुशांति: ) 
खैस्ताब्द:-२००२, प्रकाशक:-खेमराज श्रीकृष्णदास प्रकाशन, मुम्बई, २०५८९, 
प्राप्तिस्थानम्‌ू- खेमराज श्रीकृष्णदास प्रकाशन, मुम्बई, मुद्रक:-श्रीवेड्डटेश्वर प्रेस, 
मुम्बई 
१७४)  ग्रन्थ-वास्तुसौख्यम्‌ 
(म.म.सुधाकरद्विवेदी-ग्रन्थमाला, चतुर्थ पुष्पम्‌) 
ग्रन्थकर्ता-श्रीटोडरमल्ल:, हिन्दीटीकाकार:-आचार्य श्रीकमलाकान्तशुक्ल:, सम्पादक:- 
आचार्यश्रीकमलाकान्तशुक्ल:, प्रकाशक:- डॉ.हरिश्वन्द्रमणित्रिपाठी, संस्करणम्‌- 
प्रथमम्‌, वैक्रमाब्द:-२०५०, खैताब्द:-१९९३, मुद्रक:-तारा प्रिन्टिंग वर्क्स, 
कमच्छा, वाराणसी-२२१०१० 
१७५५). पुस्तकनाम-विदुर नीति और जीवनचरित्र 
सम्पादक:-पं.ज्वाला प्रसाद चतुर्वेदी, आवृत्ति:-४ , खैस्ताब्द:-१९९६, प्रकाशक:- 
रणधीर प्रकाशन, रेलवे रोड, आरती होटेल के पीछे, हरीद्वार, प्राप्तिस्थानम्‌-बुक सेल्स 
रेलवे रोड, हरीद्वार, मुद्रक:-राजा ओफ्सेट प्रिन्टर्स, दिल्‍ली-१२ 


८९१ 


१५६) पुस्तकनाम-विष्णुपुराण (भाग-१,२) 

सम्पादक:-ओम.ओम. पाठक, प्राच्यविद्यामन्दिर, वडोदरा, प्रकाशनवर्ष-१९९७ एवं 
१९९९ 

१५७) पुस्तकनाम-वेद-कथाड्(हिन्दी)( बुककोड:-१०४४) 
सम्पादक:-राधेश्याम खेमका, आवृत्ति:- चतुर्थ पुनर्मुद्रण:, प्रकाशक:- केशोराम 
अग्रवालद्वारा गोबिन्दभवन-कार्यालय के लिये 

१०५८) पुस्तकनाम-वेदान्त-दर्शन (ब्रह्मसूत्र) 

(सरल हिन्दी व्याख्यासहित) (बुककोड-६५), 
व्याख्याकार:-हरिकृष्णदास गोयन्दका, पुनर्मुद्रण:-सत्ताईसवाँ पुनर्मुद्रण, प्रकाशक:- 
गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गीताप्रेस, गोरखपु-२७३००५, 
विक्रमसंवत्‌ू-२०६७, प्राप्तिस्थानमू- गीताप्रेस, गोरखपु-२७३००५, मुद्रकः- 
गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गीताप्रेस, गोरखपु-२७३००५ 
१०५९) पुस्तकनाम- ब्रतपर्वोत्सवाड्र : (कल्याण )(हिन्दी) 
सम्पादक:- राधेश्याम खेमका, ख्ैस्ताब्द:-२००४, प्रकाशक:-गीता प्रेस गोरखपुर, 
गोबिन्दभवन-कार्यालय, गोरखपुर-२७३००५, प्राप्तिस्थानम्‌-गोबिन्दभवन- 
कार्यालय, गोरखपुर-२७३० ०५, मुद्रक:-गीता प्रेस, गोरखपुर-२७३००५ 
१६०) पुस्तकनाम-व्रतराज 
लेखक: -दैवज्ञकुलभूषण-याज्ञिकशिरोमणिना सज्भमेश्वरोपाह्न- श्रीविश्वनाथशर्म्मणा 
विरचित:, संस्करणम्‌-जून २००४, प्रकाशक:-खेमराज श्रीकृष्णदास मार्ग, मुम्बई- 


४००००४, विक्रमसंवत्‌-२०६१, प्राप्तिस्थानमू- खेमराज श्रीकृष्णदास मार्ग, 


श्रीवेंडरटेश्वर प्रेस, ७ खेतवाडी, मुम्बई-४००००४, मुद्रक:- खेमराज श्रीकृष्णदास 
मार्ग, मुम्बई-४००००४ 

१६१९) शब्दरत्नसमन्वयकोशः 

(तह 5ागाी एा वा]06,. (एातंट7॥, ९वा6त भागी 27 
॥00प6८007 370 ॥06) 0५% ५॥93॥9/7 |9॥७॥०४॥॥ $॥9357, 
5975।07 ४३॥9४0७५४३|9५४9, 3970093, ४४॥ ४  #0/7/९४४000 0१% 
76 65ठशा69।| ६४70 837009 0/#/06709।| ॥५ऑपा2, ४॥63।- 
932 

१६२) पुस्तकनाम- शान्तिरत्नम्‌ (द्वितीयं रत्नम्‌) 

सम्पादक: -स्व.डॉ.मुकुन्दचन्द्र शांतिलाल ठाकर, आवृत्ति:-पंचमावृत्ति:, प्रकाशक:- 
उर्मिला मुकुन्दचन्द्र ठाकर, विक्रमसंवत्‌ू-२०६५, प्राप्तिस्थानम्‌- मुद्रा प्रकाशन 
७/४०२ तुलसीधाम, पो.अपना बाजार, थाणा-४००६१० 

१६३) पुस्तकनाम-शाबरमन्त्रसिद्धधि(हिन्दी ) 

लेखक:-डॉ.राधाकृष्ण  श्रीमाली, संस्करणखेैस्ताब्द:-२००३, प्रकाशक:-मनोज 
पब्लिकेशन, मेइनरोड, बुराडी, दिल्‍ली-११००८४, प्राप्तिस्थानम- मनोज 
पब्लिकेशन, मेइनरोड, बुराडी, दिल्‍ली-११००८४, मुद्रक:-आदर्श प्रिन्टर्स, नविन 
शाहदरा, दिल्‍ली-११००३२ 

१६४) पुस्तकनाम- शिक्षा-अड्जू -कल्याण 

सम्पादक:- राधेश्याम खेमका, प्रकाशनवर्ष:- ई.स.१९८८, प्रकाशक: , प्राप्तिस्थानं 


एवं मुद्रक:- गीताप्रेस, गोरखपुर 


१६५) पुस्तकनाम-शीघ्रबोध: 

लेखक:-अतिबिण-लग्न:, प्रकाशक:-खेमराज श्रीकृष्णयास प्रकाशन, मुम्बई, 
प्राप्तिस्थानम्‌ू- खेमराज श्रीकृष्णदास प्रकाशन मुम्बई, मुद्रक:- श्रीवेड्डूटेश्वर प्रेस, 
मुम्बई 

१६६) पुस्तकनाम-शिल्परत्नाकरः 
लेखक:-शिल्पशास्त्रीश्रीमुलतीसुतनर्मदाशड्रूरसोमपुरा, _ प्रकाशक:-  शिल्पशास्त्री- 
श्रीनर्मदाशड्रर मूलजीभाई सोमपुरा धांगप्ना, प्राप्तिस्थानम्‌- शिल्पशास्त्रीश्रीनर्मदाशड्रूर 
मूलजीभाई सोमपुरा धांगप्रा, मुद्रक:-पं.मोतीदास चेतनदासजी, कबीर प्रिन्टिग प्रेस, 
सीयाबाग, वडोदरा 

१६७) पुस्तकनाम-शीघ्रबोध (हिन्दीटीकासहित) 
ग्रन्थकर्ता:-दैवज्ञश्रीकाशिनाथ, प्रकाशक:- खेमराज श्रीकृष्णदास, श्रीवेड्डटेश्वर 
छापखाना, मुम्बई, प्राप्तिस्थानम्‌- खेमराज श्रीकृष्णदास, श्रीवेड्डटेश्वर छापखाना, 
मुम्बई, मुद्रक:- श्रीवेड्डटेश्वर स्टीम प्रेस, खेतवाडी मुम्बई 

१६८). पुस्तकनाम- शुक्लयजुर्वेदसंहिता (महीधर-उवटभाष्यसंयुता) 
(तत्त्वबोधिनी-हिन्दीव्याख्योपेता ), हिन्दीव्याख्याकार:-पं.रामकृष्ण शाखत्री, संशोधक: - 
वासुदेव शास्त्री, आवृत्ति:-पुनर्मुद्रित संस्करण, खैस्ताब्द:- २००३, प्रकाशक:- 
चौखम्बा विद्याभवन, चौक, बनारस स्टेट बेंक भवनके पीछे, वाराणसी- 
२२१०० १ ,प्राप्तिस्थानम्‌ू-चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, गोपालामन्दिर लेन, 


वाराणसी-२२१० १, मुद्रक:-फूल प्रिन्टर्स, वाराणसी 


८९४ 


१६९) पुस्तकनाम-शुक्लयजुर्वेदीय माध्यान्दिनीय वाजसनेयिसंहिता 
प्रधानसम्पादक:-वे.शा.सं.शास्त्री डाह्मालाल भाईशड्डरूर ठाकर, सहसम्पादक:-शास्त्री 
चीमनलाल भाईशड्डूर ठाकर, आवृत्ति:-द्वितीयावृत्ति:, खैस्ताब्द:-२००४, प्रकाशक: - 
शास्त्री डाह्मालाल भाईशड्डूर ठाकर, प्रमुख श्रीअड्धिरा आश्रम ट्रस्ट, मु.पो. कडियादरा, 
ता.इडर, जि. साबर काण्ठा, गुजरात-३८३४४०, विक्रमसंवत्‌ू-२०६०, 
प्राप्तिस्थानम्‌-श्रीमुकुन्दचन्द ठाकर ७/४०२ तुलसीधाम, तत्वज्ञान विधापीठ के पीछे, 
पो सेन्डोझ बाग, थाना-४००६०७ 

१७०) पुस्तकनाम-शुक्लयजुर्वेदीय रुद्राष्टाध्यायी-रुद्री 

टीका-गुजराती, लेखक:-सम्पादक:-हरीश भाई, प्रकाशक:-सस्तु पुस्तक भण्डार:, 
प्राप्तिस्थानम्‌:- सस्तु पुस्तक भण्डार, लक्ष्मी सिनेमानी गलीमां, स्टेशन रोड, नडीयाद 
१७१) पुस्तकनाम- शुक्लयजुर्वेदीय सविधि रुदाष्टाध्यायी 
सम्पादक:-याज्ञिक सम्राट वेदाचार्य पण्डित श्रीवेणीराम शर्मा गौड, वाराणसी, 
आवृत्ति:-परिवर्धित संस्करण, प्रकाशक:-नाथपुस्तक भण्डार, १९४-दरीबा कलां, 
देहली-११०००६, विक्रमसंवत्‌-२०४७, प्राप्तिस्थानम्‌-नाथ पुस्तक भण्डार १९४- 
दरीबा कला, देहली-११०००६ 

१७२) पुस्तकनाम-शुक्लयजुर्वेदीया माध्यन्दिनीयसंहिता 
सम्पादक-संशोधक:-डॉ.युगलकिशोर मिश्र, प्रकाशक:-क्षेमराज श्रीकृष्णदास:, 
श्रीवेडूटेश्वर मुद्रणालय:, मुम्बई, खैस्ताब्द:-१९९५, विक्रम संवत्‌-२०५२, 
प्राप्तिस्थानम्‌-खेमराज श्रीकृष्णदास, श्रीवेड्डूटेश्वर स्टीम प्रेस, खेमराज श्रीकृष्णदास 


मार्ग, खेतवाडी, मुम्बई, खैस्ताब्द:-१९९५, मुद्रक:-श्रीवेड्डूटेशवर मुद्रालय:, मुम्बई 


८९५ 


१७३) पुस्तकनाम-श्रीजातकर्मादि समावर्तनान्तसंस्कारप्रयोग: 
संग्रहक:- श्रीशुक्लयजु: काण्ववेदसरस्वतीमण्डलम्‌, आवृत्ति:-प्रथमावृत्ति:, 
प्रकाशक:-शास्त्री श्रीठझुमननलाल घ. भट्ट, विक्रमसंवत्‌-२००९, प्राप्तिस्थानम्‌- 
स्वाध्यायमण्डलम्‌, भारत मुद्रणालय, आनन्दाश्रम, पारडी, जि.सुरत, मुद्रक:-वंसत 
श्रीपाद सातवव्ठेकर: 

१७४)  पुस्तकनाम- श्रीदुर्गासप्तशती सचित्र( गुजराती) 

(बुक कोड:-१३६६) 
लेखक:-व्यासमुनि:,. आवृत्ति:-चतुर्थपुनर्मुद्रणमु, प्रकाशक:-गीताप्रेस गोरखपुर- 
२७३००५, विक्रमसंवत्‌-२०६२, प्राप्तिस्थानम्‌-गोविन्दभवन कार्यालय, कोलकाता 
का सस्थान, गीताप्रेस गोरखपुर-२७३००५, मुद्रक:- गीताप्रेस गोरखपुर-२७३००५ 
१७५७)  पुस्तकनाम-श्रीनरसिंहपुराण (टीका-हिन्दी) 
( बुककोड:१११३) 

लेखक:-श्रीवेदव्यासरचित, आवृत्ति:-आठवाँ पुनर्मुद्रण, प्रकाशक:- गीताप्रेस, 
गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गोरखपुर-२७३००५, विक्रमसंवत्‌- 
२०६७, प्राप्तिस्थानम्‌-गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३००५, मुद्रकः-गीताप्रेस, 
गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गोरखपुर-२७३००५ 

१७६) पुस्तकनाम-श्रीनैमित्तिककर्मप्रकाश (संस्कृत-गुजराती) 

लेखक: -श्रीपीताम्बर गोविन्दराम भट्ट, आवृत्ति:-१८, वर्ष:-२०००, प्रकाशक:- 
हा.व्यवस्थापक ट्स्टीमण्डण, आनन्दाश्रम, बीलखा, विक्रमसंवत:-२०५७, 
प्राप्तिस्थानम्‌- हा.व्यवस्थापक ट्रस्टीमण्डण, आनन्दाश्रम, बीलखा, मुद्रक:-राधेश्याम 


प्रिन्टिग प्रेस, ५३-५४ सी-१, बोरडीगेट, भावनगर-३६४००१ 


८९६ 


१७७) पुस्तकनाम-श्रीमद्धगवद्गीता 

लेखक: -श्रीवेदव्यासमुनि:, सम्पादक:- श्री श्रीमद ऐ.सी भक्तिवेदान्त स्वामी प्रभुपाद 
आवृत्ति:-द्वितीयावृत्ति, खैस्ताब्द:-१९९९, प्रकाशक:-भक्तिवेदान्त बुक ट्रस्ट, 
ईन्टरनेशनल, हरेकृष्ण मन्दिर, मुम्बई-४००० २५, प्राप्तिस्थानम्‌-ईस्कोन, अमदावाद- 
३८००५८, मुद्रक:-अमदावाद-३८० ०५८ 

१७८)  पुस्तकनाम-श्रीमद्धगवतगीता (यथारूप) (हिन्दी अनुवादसहिता) 
लेखक:-व्यासमुनि, आवृत्ति:-३८ वी , खेस्ताब्द:-जुन-२००७, प्रकाशक:- 
भक्तिवेदान्त-बुकट्रस्ट, हरेकृष्णधाम, जुहू, मुम्बई-४०००४१, प्राप्तिस्थानम्‌- 
भक्तिवेदान्त-बुकट्रस्ट, हरेकृष्णधाम, जुहू, मुम्बई-४०००४९१, मुद्रक:-भक्तिवेदान्त- 
बुकट्रस्ट, हरेकृष्णधाम, जुहू, मुम्बई-४०००४९१ 

१७९) पुस्तकनाम-श्रीमद्धागतमहापुराग(बुककोड-१५५३)(भाग- १,२) 
टीका-गुजराती, लेखक:-महर्षि वेदव्यास रचित, आवृत्ति:-तृतीय पुनर्मुद्रणम्‌, 
प्रकाशक:- गीताप्रेस गोरखपुर-२७३००५, विक्रमसंवत्‌-२०६२, प्राप्तिस्थानम्‌- 
गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गोरखपुर-२७३००५, मुद्रक:- 
गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३००५ 

१८०) पुस्तकनाम-श्रीमद्वाल्मीकीय रामायण 

लेखक: -महर्षि वाल्मीकिप्रणीत, :-अडतीसरवाँ पुनर्मुद्रण, वर्ष:-२००८, प्रकाशक:- 
गीताप्रेस, गोबिन्द्भवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गोरखपुर-२७३००५, 
विक्रम संवत्‌ू-२०६७, प्राप्तिस्थानम्‌- गीताप्रेस, गोबिन्द्भवन-कार्यालय, कोलकाता 
का संस्थान, गोरखपुर-२७३००५, मुद्रक:- गीताप्रेस, गोबिन्दभवन-कार्यालय, 
कोलकाता का संस्थान, गोरखपुर-२७३००५ 


८९७ 


१८१) पुस्तकनाम- श्रीमन्महाभारतम्‌ (मूलमात्रम्‌) 
वॉल.-आदिसभावनाख्यपर्वत्रयात्मकम्‌, लेखक:-वेदव्यास, आवृत्ति:- प्रथमं संस्करम्‌, 
प्रकाशन खैस्ताब्द:-२०१३, प्रकाशक:- गीताप्रस, गोरखपुर, प्राप्तिस्थान- गीताप्रस, 
गोरखपुर, प्रिन्टर्स- गीताप्रस, गोरखपुर 

१८२) पुस्तकनाम-श्रीमन्महाभारतम्‌ 


खं.-शान्तिपर्वात्मक: पञ्चमो भाग:, टीकाकार-नीलकण्ठ चतुर्धर, लेखक:-वेदव्यास, 





अवृत्ति:- प्रथमं संस्करम्‌, प्रकाशन वर्ष:-शाके.-१८५४ , प्रकाशक:- शहड्डूर नरहर 
जोशी, प्राप्तिस्थान- १०२६ सदाशिववीथ्यां चित्रशालाख्ये मुद्रालय:, 
पुण्याख्यपत्तन( पूना), प्रिन्टर्स- गीताप्रस, गोरखपुर 

१८३) पुस्तकनाम- श्रीमन्महाभारतम्‌ (हिन्दीटीकासहितम्‌ ) 

लेखक: -महामुनि कृष्ण द्वैपायनव्यास, अनुवादक-सम्पादक-टिप्पणीकर्ता- स्वामि 
जगदी श्वरानन्द सरस्वती, आवृत्ति:- प्रथमं संस्करणम्‌, संस्करण-खैस्ताब्द-२००८, 
प्रकाशक:- विजयकुमार गोविन्दराम हासानन्द, ४४०८, नईसडक, दिल्ली- 
११०००६, प्राप्तिस्थान- गीताप्रस, गोरखपुर, प्रिन्टर्स-ण अजय प्रिन्टर्स, दिल्‍्ली- 
११५००३२ 

१८४)  पुस्तकनाम-श्रीयजुर्वेदीय आह्लिकप्रकाश: (गुजराती-संस्कृत) 
योजक: (सम्पादक: )-पूज्ययाद ब्रह्मनिष्ठ महाराज श्रीनथुरामशर्मा आचार्यजी, 
आवृत्ति:-२४ मी आवृत्ति:, खस्ताब्द:- १९९२, प्रकाशक:-कृष्णदास वसनजी, 


पोरबन्दर, सौराष्ट्र, विक्रमसंवत्‌ू-२०४९, शकसंवत्‌-१९१४ 


८९८ 


१८५) पुस्तकनाम-पश्रीयंत्रमहिमा 

लेखक:-पं. केवल आनंद जोशी, आवृत्ति:-प्रथमावृत्तिः, खैस्ताब्द:-२०००, 
प्रकाशक:-राजा पोकेट बुक्स, ३३०/१, मेन रोड बुराडी, दिल्‍ली-११००८४, 
प्राप्तिस्थानम्‌ू- राजा पोकेट बुक्स, ३३०/१, मेन रोड बुराडी, दिल्‍्ली-११००८४, 
मुद्रक:-एशियन ओफ्सेट प्रिन्टर्स, दिल्‍ली-११५००५३ 

१८६)  पुस्तकनाम-श्रीयंत्ररहस्य 

लेखक: -आचार्य बादरायण:, आवृत्ति:-प्रथमावृत्ति:, प्रकाशक:-मनोज पोकेट बुवस, 
७६१, मेइन रोड, बुराडी, दिल्‍ली-११००८४, प्राप्तिस्थानम्‌ू- मनोज पोकेट बुक्स, 
मेन रोड बुराडी, दिल्ली, मुद्रक:-आदर्श प्रिन्टर्स, नवीन शाहदरा, दिल्‍ली-११५००३२ 
१८७) पुस्तकनाम-श्रीव्रतराज: 

लेखक:-दैवज्ञ कुलभूषण याज्ञिकशिरोमणि पं.श्रीविश्ववाथ संगमेश्वर शर्मा, 
सम्पादक:-पं.माघवाचार्य :, खैस्ताब्द:-२००४, प्रकाशक:- खेमराज श्रीकृष्ण दास, 
विक्रमसंवत्‌-२०६१, प्राप्तिस्थानम्‌- मुम्बई-४००००४, मुद्रक:- वेंकटेश्वर प्रेस, 
खेमराज श्रीकृष्ण दास मार्ग, मुम्बई-४००००४ 

१८८)  पुस्तकनाम-श्रीवामनपुराण(हिन्दी) (बुक कोड:-१४३२) 
लेखक:-श्रीमद्‌ ट्वैपायनमुनि वेदव्यास:, आवृत्ति:- चतुर्थ पुनर्मुद्रण, प्रकाशक: -गीता 
प्रेस गोरखपुर, गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गोरखपुर- 
२७३००५, विक्रम संवत्‌-२०६६, प्राप्तिस्थानमू-गोबिन्दभवन-कार्यालय,कोलकाता 


का संस्थान, गोरखपुर-२७३००५, मुद्रक:-गीता प्रेस, गोरखपुर-२७३००५ 


१८९) पुस्तकनाम-श्रीवामनपुराण( श्रीमद्द्पायनमुनि वेदव्यासप्रणीत) 
(टीका-हिन्दी) 
(बुक कोड-१४३२),आवृत्ति:-प्रथमावृत्ति, प्रकाशक:- गोबिन्दभवन-कार्यालय, 
कोलकाता का संस्थान, गीताप्रेस, गोरखपु-२७३००५, विक्रमसंवत्‌२०६१, 
प्राप्तिस्थानम्‌ू- गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३००, मुद्रक:- गोबिन्दभवन-कार्यालय, 
कोलकाता का संस्थान, गीताप्रेस, गोरखपु-२७३००५ 
१९०) पुस्तकनाम-श्रीविष्णुपुराण (टीका-हिन्दी) (बुककोड-४८) 
अनुवादक:-श्रीमुनिलाल गुप्त, पुनर्मुद्रणमू-उनतालीसवाँ पुनर्मुद्रण, प्रकाशक:- 
गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३००५, 
विक्रमसंवत्‌्२ ०६७, प्राप्तिस्थानम्‌ू- गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३००५, मुद्रक:- 
गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता का संस्थान, गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३००५ 
१९१) पुस्तकनाम-श्रीशान्तिकल्पद्गुमः 
लेखक:-जगन्नाथ परशुराम द्विवेदी, आवृत्ति:-६ वीं :, प्रकाशक:-भालचन्द्र जगन्नाथ 
द्विवेदी, वाडी फलीया, सूरत-१, विक्रमसंवत्‌ू-२०२८, शकसंवत्‌-१९७२, 
प्राप्तिस्थानम्‌ू- भालचन्द्र जगन्नाथ द्विवेदी, वाडी फलीया, सूरत, मुद्रक:-श्रीकृष्ण प्रेस 
१९२) पुस्तकनाम-श्रीसूक्तम्‌ (हिन्दीटीकासहित) 
भाषाकार:-उमेश मिश्र गोड, वेदाचार्य, वाराणसी, प्रकाशक:-नाथ पुस्तक भण्डार, 
१९४-दरीबा कलां, दिल्‍ली-११०००६ , विक्रमसंवत्‌-२०३४, प्राप्तिस्थानम्‌ू- नाथ 


पुस्तक भण्डार, १९४-दरीबा कलां, दिल्‍ली-११०००६ 


९०० 


१९३) पुस्तकनाम-सटीक गरुडपुराण 

लेखक:-श्रीवेदव्यास:, प्रकाशक:- क्षेमराज श्रीकृष्णदास:, श्रीवेंकटेश्व( स्टीम) 
यन्त्रालयाध्यक्ष; खेतवाडी, मुम्बई, विक्रमसंवत्‌ू-१९६४, शकसंवत्‌-१८२९, 
प्राप्तिस्थानम्‌- क्षेमराज श्रीकृष्णदास:, श्रीवेंकटेश्व(स्टीम)यन्त्रालयाध्यक्ष: खेतवाडी, 
मुम्बई 

१९४) पुस्तकनाम-सस्पूर्णरत्नविज्ञान 

लेखक: -आचार्य धनंजय संन्‍्यासी, सम्पादक:-कलिम आनन्द, संस्करण-खैस्ताब्द: - 
२००२, प्रकाशक:-मनोज पब्लिकेशन्स, ७६१, मेन रोड, बुराडी, दिलली- 
११००८४, प्राप्तिस्थानमू- मनोज पब्लिकेशन्स, ७६१,मेन रोड, बुराडी, दिलली- 
११००८४, मुद्रक:-आदर्श प्रिन्टर्स, नवीन शाहदरा, दिल्‍ली-११५००३२ 

१९०७) पुस्तकनाम-सम्पूर्ण वास्तुशास्त्र 

लेखक: -डॉ.भोजराज द्विवेदी, सहसम्पादक:-पं.रमेश द्विवेदी, खैस्ताब्द:-२००९, 
प्रकाशक:- डायमण्ड पॉकेट बुवस, एवस-३०, ओखला इन्डस्ट्रियल एरिया, फेज- 
२, नई दिल्‍लली-११००३२, प्राप्तिस्थानम- डायमण्ड पॉकेट बुवस, एवस-३०, 
ओखला इन्डस्ट्रियल एरिया, , फेज-२, नई दिल्ली-११००३२, मुद्रक:-आदर्श 
प्रिंटर्स, शाहदरा,दिल्‍ली-३२ 

१९६) पुस्तकनाम-सत्यसिद्धान्तज्योतिष 

लेखक:-दैवज्ञ पं. प्रभुलाल शर्मा, आवृत्ति:-प्रथमावृत्ति:, संस्करणखैस्ताब्द:-१९७४, 
प्रकाशक:-मोतिलाल बनारसीदास, वाराणसी-११०० ०७, प्राप्तिस्थानमू- मोतिलाल 


बनारसीदास, वाराणसी-१ १०००७, मुद्रक:-श्रीजैनेन्द्र प्रेस, नई दिल्‍ली-११००२८ 


१९७) पुस्तकनाम-सहदेवकृत ज्योतिषसार 

टीका-गुजराती, लेखक: -दैवज्ञ श्रीसहदेव: 

१९८) पुस्तकनाम-सामवेद:ः 

सम्पादक:-श्रीराम शर्मा आचार्य:, आवृत्ति:-प्रथम संस्करणम्‌, खैस्ताब्द:-१९६०, 
प्रकाशक:-गायत्री प्रकाशन, गायत्री तपोभुमि, मथुरा, प्राप्तिस्थानम्‌- गायत्री प्रकाशक, 
गायत्री तपोभुमि, मथुरा, मुद्रक:-जगदीश प्रसाद भरतीया, बम्बई, भूषण प्रेस, मथुरा 
१९९) पुस्तकनाम-सामुद्रिकशास्त्रम्‌ 

व्याख्याकार:-डॉ.शुकदेव चतुर्वेदी, सम्पादक-डॉ.शुकदेव चतुर्वेदी, आवृत्ति:- 
प्रथमावृत्ति:, खैस्ताब्द:-१९८४, प्रकाशक:-प्राच्य प्रकाशन, ७४ए, जगतगंज, 
वाराणसी-२२१००२, प्राप्तिस्थानम्‌- प्राच्य प्रकाशन, ७४ए, जगतगंज, वाराणसी- 
२२१०० २, मुद्रक:- अनुपप्रन्टिंग वर्क्स, जगतगंज, वाराणसी 

२००) पुस्तकनाम-सामुद्रिकशास्त्रम्‌ 

लेखक:- वेदव्यास:, गुर्जरटीकाकार:-मणिशंकरशासत्री, खैस्ताब्द:-१९३३, 
प्रकाशक:-पाण्डुऱ् जावजी श्रेष्ठिभि:, निर्णय सागर, मुम्बई, शकसंवत्‌-१८५५, 
प्राप्तिस्थानम्‌- निर्णय सागर, मुम्बई, मुद्रक:- निर्णय सागर प्रेस, मुम्बई 

२०१) पुस्तकनाम-सारस्वतीसुषमा 
सम्पूणानन्द-संस्कृत-विश्वविद्यालयानुसन्धानपत्रिका( त्रेामासिकी),. (अंक:-१,२), 
खैस्ताब्द:- जून-सितम्बर-२००३, सम्पादकौ- डॉ.राजाराम शुक्ल:, 
डॉ.हरिश्वन्द्रमिणि त्रिपाठी, प्रकाशक:- डॉ.हरिश्वन्द्रणि त्रिपाठी, वाराणसी- 


२:०९ ७0४९ 


२०२) पुस्तकनाम-सारावली 
टीका-गुजराती, लेखक:-पं.कल्याण वर्मा, सम्पादकः-प्रो.शेलेन्द्र ठाकुर, आवृत्ति:- 
प्रथमावृत्ति:, खैस्ताब्द:-१९८६, प्रकाशक:-प्रविणचन्द्र अम. पटेल, प्राप्तिस्थानम्‌- 
प्रवीणप्रकाशन, लाभचेम्बर्स, म्यु.को,पो,सामे, ढेबर रोड, राजकोट, मुद्रक:-राकेश 
के.देसाई,चद्रीका प्रीन्‍न्टरी, मिरजापुर, रोड-अमदावाद-३८०००१ 
२०३) पुस्तकनाम- सिद्धान्ततत्त्वविवेक: (वासनाभाष्यसहितः ) 

(भाग: १-२-३) 
लेखक:-श्रीकमलाकर भट्ट:, आवृत्ति:-प्रथमावृत्ति:, खैस्ताब्द:-१९९८, प्रकाशक:- 
डॉ.हरीशचन्द्रमणि त्रिपाठी, विक्रमसंवतू-२०५५, शकसंवत्‌-१९२०, प्राप्तिस्थानम्‌- 
सम्पूर्णनन्द-तारासंस्कृत प्रिन्टिंग, वाराणसी-२२१०१०, मुद्रक:-ताराप्रिटिंगवर्क्स, 
वाराणसी-२२१०१० 
२०४) पुस्तकनाम-सिद्धान्ततत्त्वविवेकः 
लेखक: -श्रीकमलाकरभट्ट:,  आवृत्ति:-पुनर्म्रितं संस्करणम्‌, परिष्कर्तारौ- 
म.म.पं.सुधाकर द्विवेदी तथा म.म.पं.मुरलिधरशर्मा, खैस्ताब्द:-१९९१, प्रकाशक:- 
चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान, प्राप्तिस्थानम्‌-चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन गोपाल मन्दिर 
लेन, वाराणसी, मुद्रक:-श्रीजी मुद्रणालय, वाराणासी 
२०५) पुस्तकनाम- सिद्धान्तशिरोमणि: 
लेखक: - भास्कराचार्य:, आवृत्ति:- द्वितीयावृत्ति:, प्रकाशक:- डॉ.हरिशचन्द्र म. 
त्रिपाठी, खैस्ताब्द:-१९९८, शकसंवत्‌-१९२०, प्राप्तिस्थानम्‌-विक्रयविभाग:, 
सम्पूर्णानन्द-संस्कृत-विश्वविद्यालय:, वारणासी-२२१०० २, मुद्रक:- श्रीजी कम्प्यूर 
प्रिन्टर्स, नाटी इमली, वारणासी-२२१००२ 


९०३ 


२०६)  पुस्तकनाम-सूर्यसिद्धान्तः 

लेखक:-भास्कराचार्य.,. अवृत्ति:-पुनर्मुद्रितसंस्करणमू,. खैस्ताब्द:-२००४, 
प्रकाशक:-चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, के-३७/११७ गोपाल मन्दिर लेन, 
वाराणसी-२२१० ०१, प्राप्तिस्थानम्‌-चौखम्बा विद्याभवन, चौक(बनारस स्टेट बेन्क 
भवनके पीछे), वाराणसी-२२१०० १, मुद्रक:-चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान, वाराणसी 
२०७) पुस्तकनाम-सौदर्यलहरी (शड्डूराचार्यविरचिता) 

लेखक:- श्रीमत्‌-शड्डूराचार्य, गुजराती अनुवादक:- शान्तिकुमार जयशड्डूर भट्ट, 
आवृत्ति:-४, खैस्ताब्द:-२००१, प्रकाशक:-आनन्दभाई ओम.अमीन, सस्तु साहित्य 
मुद्राणालय ट्रस्ट भद्र, अमदावाद-३८०००१, विक्रमसंवत्‌-२०५७, प्राप्तिस्थानम्‌- 
सस्तु साहित्य मुद्राणालय ट्रस्ट भद्र, अमदावाद-३८०००१, मुद्रक:-युनिक 
ओफ्सेट, तावडीपुरा, अमदावाद-३८०००४ 

२०८) पुस्तकनाम- संस्कार-अड्भू: (कल्याण) (हिन्दी) 
सम्पादक:-राधेश्याम खेमका, खेैस्ताब्द:-२००६, प्रकाशक:-गीता प्रेस गोरखपुर, 
गोबिन्दभवन-कार्यालय, गोरखपुर-२७३००५, . विक्रम संवत्‌-२०६२, 
प्राप्तिस्थानमू-गोबिन्दभवन-कार्यालय, गोरखपुर-२७३००५, मुद्रक:-गीता प्रेस, 
गोरखपुर-२७३००५ 

२०९) पुस्तकनाम-संस्कारभास्कर: 

लेखक:-ऋषिभट्ट:, प्रकाशक:- गड्जविष्णु श्रीकृष्णदास श्रेष्ठिना मुद्रयित्वा प्रकाशितम्‌, 
कल्याणनगर्याम्‌, विक्रमसंवत्‌ू-१९८३, शकसंवत्‌-१८४८, प्राप्तिस्थानम्‌- खेमराज 
श्रीकृष्णदास, श्रीवेंकटेश्व स्टीम्‌ प्रेस, खेतवड़ी, मुम्बई, मुद्रक:- ग्जविष्णु 
श्रीकृष्णदास श्रेष्ठिना मुद्रयित्वा प्रकाशितम्‌, कल्याणनगर्याम्‌ 


९०४ 


२१०) पुस्तकनाम-संस्कृत साहित्य को कश्मीर का योगदान 
सम्पादक:- श्रीमती शकुन्तला मलिक(शोध-सज्ोष्ठी संचालिका), सहसम्पादक- 
प्रो.अवनीन्द्रकुमार, आवृत्ति:-प्रथमा, प्रकाशन खैस्ताब्द:-१९९६, प्रकाशक:-परिमल 
पब्लिकेशनन्स, २७/२८, शक्तिनगर, दिल्‍ली-११०००७ 

२११) पुस्तकनाम-संस्कृतसाहित्येतिहास: 

लेखक:-आचार्य: श्रीरामचन्द्रमिश्र:, खरैस्ताब्द:-२००१, प्रकाशक:- चौखम्बा 
विद्याभवन, चौक(बनारस स्टेट बेंकके पीछे)वाराणसी-२२१००९१, प्राप्तिस्थानम्‌- 
चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, गोपाल मन्दिर लेन, वाराणसी-२२१००१, मुद्रक:- 
'फूलप्रिन्टर्स, वाराणसी 

२१२) पुस्तकनाम-संस्कृत-हिन्दी कोश 

लेखक-वामन शिवराम आप्टे, आवृत्ति:-प्रथम, प्रकाशनवर्ष-सन-२००२, 
प्रकाशक:-रचना प्रकाशन, जयपुर, प्राप्तिस्थान-एस, नाटाजी भवन, मिश्रराजाजी का 
रास्ता, चांदपोल बाजार, जयपुर-३० ०२००, प्रिन्टर्स- शीतल प्रिन्टर्स, जयपुर 
२१९३) पुस्तकनाम-स्त्रोत्ररत्नावली (बुक कोड:-०५२) 

आवृत्ति:-४९ वी आवृत्ति:, प्रकाशक:-गोविन्दभवन-कार्यालय, गीताप्रेस, गोरखपुर, 
विक्रमसंवत्‌ू-२०५६, प्राप्तिस्थानम्‌ू- गोविन्दभवन कार्यालय, गीताप्रेस, गोरखपुर, 
मुद्रक:- गीताप्रेस गोरखपुर-२७३००५ 

२१९४)  पुस्तकनाम-स्वयं चुनिए अपना भाग्यशाली रत्न(हिन्दी) 

लेखक: -गोपाल राजु, खैस्ताब्द:-२००७, प्रकाशक:-रणधीर प्रकाशन, रेलवे रोड, 
(आरती होटेलके पीछे)हरिद्वार, प्राप्तिस्थानमू- रणधीर प्रकाशन, हरिद्वार, मुद्रक:- 
राजा ओफ्सेट प्रिन्टर्स, दिल्‍ली 


२९५) पुस्तकनाम-षट्पश्चाशिका 

लेखक:-वराहमिहिरसूनु: दैवज्ञपृथुयशा, हिन्दी टीकाकार:-आचार्य गुरुप्रसाद गौड, 
आवृत्ति:-प्रथमावृत्ति:, खैस्ताब्द:-२००२, प्रकाशक:- चोखम्बा सुरभारती प्रकाशन, 
गोपाल मन्दिर लेन, वाराणसी-२२१००१, प्राप्तिस्थानम्‌-चौखम्बा विद्याभवन, 
चौक(बनारस स्टेट बैक भवन के पीछे), वाराणसी-२२१००१, मुद्रक:- 
ए.के.लीथोग्राफर दिल्‍ली 

२९६) पुस्तकनाम- हस्तरेखाज्ञान( हिन्दी ) 

लेखक:-अंशुल अभय जैन, प्रकाशक:-मड़ला प्रकाशन, ९/२०११, गली न-४, 
कैलाश नगर, दिल्‍्ली-११००३९१, प्राप्तिस्थानम्‌-दुकान नं-२, लाल किल्ला(निकट 
भर्ती दफ्तर), दिल्‍ली-६ 

२१७) पुस्तकनाम- हितोपदेश:(टीका-हिन्दी) 

भाषान्तरकर्ता-पं.रामेश्वर भट्ट:ः, सम्पादक:-श्री नारायण राम आचार्य:, आवृत्ति:- 
द्वितीयावृत्ति:, खैस्ताब्द: -१९९५, प्रकाशक:- चौखम्भा ओरीएन्टालिया, पो.आ. 
चौखम्भा, पो.बा.नं.१०३२, गोकुल भवन, गोपाल मन्दिर लेन, वाराणसी- 
२२१००१, प्राप्तिस्थानमू- चौखम्भा ओरीएन्टालिया, पो.आ. चौखम्भा, 
पो.बा.नं.१० ३ २, गोकुल भवन, गोपाल मन्दिर लेन, वाराणसी-२२१००१, मुद्रक:- 
चार प्रिन्टर्स, गोलधर, वाराणसी-२२१००१ 

२९८) पुस्तकनाम- हिन्दु मान्यताओं का धार्मिक आधार 

लेखक:- डॉ.भोजराज द्विवेदी, खैस्ताब्द:-२००४, प्रकाशक:- :-डायमण्ड पोकेट 


बुक्स प्रा.लि,, एक्स-३० ओखला इन्डस्ट्रियल एरिया, फेज-२, नई दिल्ली- 


११००२०, प्राप्तिस्थानमू-डायमण्ड पोकेट बुक्स प्रालि. एक्स-३० ओखला 
इन्डस्ट्रियल एरिया, फेज-२, नई दिल्‍ली-११००२० 

२१९) पुस्तकनाम-हिन्दु मान्यताओं का वैज्ञानिक आधार( हिन्दी ) 
लेखक:-डॉ.भोजराज द्विवेदी, खैस्ताब्द:-२००५, प्रकाशक:-डायमण्ड पोकेट बुक्स 
प्रालि., एक्स-३० ओखला इन्डस्ट्रियल एरिया, फेज-२, नई दिल्‍ली-११००२०, 
प्राप्तिस्थानम्‌-डायमण्ड पोकेट बुक्स प्रा.लि. एक्स-३० ओखला इन्डस्ट्रियल एरिया, 
फेज-२, नई दिल्‍ली-११००२०, मुद्रक:-आदर्श प्रिन्टर्स, साहदरा, दिल्‍ली-३२ 
२२०) पुस्तकनाम- होरारत्नम्‌ 

लेखक:-श्रीबलभद्र॒ मिश्र, संस्करण-प्रथम, प्रकाशनवर्ष-१९७९, प्रकाशक- 
नरेन्द्रकाश जैन, मोतिलाल बनारसीदास, चौक, वाराणसी, मुद्रक:-केशव 


मुद्रणालय, सुधाकर रोड खजुरी, वाराणसी, व्याख्याकार:-डॉ.मुरलीधर चतुर्वेदी 


( २)गुजरातीपुस्तकानां सूचि: - 


१) पुस्तकनाम-3*कारविवरण-लयचिंतन (गुजराती) 


लेखक- भट्ट पुंजाभाई सोमेश्वर, वर्ष-१९०१८, प्रकाशक- भट्ट पुंजाभाई सोमेश्वर, 
हाइकोर्ट प्लीडर, खेडा, विक्रमसंवत्‌ू-१९७४, शकसंवत्‌-१८४०, मुद्रक- 
श्रीसत्यविजय प्रिन्टिग प्रेस, सांकलचंद हरीलाल, ठे-पांचकूवा नवा दरवाजा- 


अमदावाद 


२) पुस्तकनाम-गगने घुमता ग्रहो (गुजराती) 
लेखक-ओच.म.पंडया(मनुभाई पण्ड्या), आवृत्ति-प्रथमावृत्ति, खैस्ताब्द- 


१९८६ प्रकाशक- ओच.ओअम.पंडया, देवज्ञ भुषण, रत्न दिव्य ज्योतिष पराग, 


९०७ 


५३नीलकमल सोसायटी, सोला रोड, अमदावाद-६१, प्राप्तिस्थान- 
ओअच.अम.पंडया, देवज्ञ भुषण, रत्न दिव्य ज्योतिष पराग, ५३नीलकमल 
सोसायटी, सोला रोड, अमदावाद-६१, मुद्रक- नरेन्द्र डी.पटेल, उमिया प्रिन्टरी 
नारायण,अमदावाद 
३) गुजराती विश्वकोश 
प्रमुखसम्पादक-डॉ.धीरुभाई ठाकर, मुद्रक-चन्द्रिकाप्रिन्टरी, मिरझापूर रोड, 
अमदावाद, गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट, एच.एम. कोलेज ओफ कोमर्स होस्टेल 
कम्पाउण्ड, रिजर्वबेंक क्वार्ट्स सामे, कोमर्स ६ रस्ता, नवरज्गपुरा, अमदावाद- 
३८०००९ 


४) पुस्तकनाम-ज्योतिषशास्त्रप्रवेश अने पञ्ञाड्रमार्गदर्शिका (गुजराती) 


सम्पादिका-कु.ज्योति मनुभाई भट्ट, आवृत्ति-पदञ्जमावृत्ति, खैस्ताब्द-१९९ २, प्रकाशक- 
जन्मभूमि पशद्चाज़् कार्यालय: , विक्रमसंवत्‌-२०४८, प्राप्तिस्थान-जन्मभूमि प्रकाशन 
मन्दिर, जन्मभूमि भवन, जन्मभूमि मार्ग, फोर्ट, मुम्बई-१, मुद्रक-जन्मभूमि 


मुद्रणालय, जन्मभूमि भवन, जन्मभूमि मार्ग, फोर्ट, मुम्बई-४००००१ 
५) पुस्तकनाम-नित्यकर्म (गुजराती) 


संकलनकर्ता-संन्यासिनी योगिनी मैया, आवृत्ति-तृतीयावृत्ति, खैस्ताब्द-२००६ 
प्रकाशक-श्रीरणजीतसिह वी. चुडासमा, महासचिव लाइफ मीशन, आर.बी.जी. 
कोम्पलेक्ष, बीजे माव्ठे, गुजरात समाचार प्रेस मार्ग, कारेली बाग, वडोदरा-३९००१८ 
प्राप्तिस्थान- महासचिव लाइफ मीशन, आर.बी.जी. कोम्पलेक्ष, बीजे माव्ठे, गुजरात 
समाचार प्रेस मार्ग, कारेली बाग, वडोदरा, मुद्रक- गुजरात समाचार प्रेस, वडोदरा 


९०८ 


६) पुस्तकनाम- प्रत्यक्ष कुंडल्ठी गणित (गुजराती) 


सम्पादक-हरिहर प्रा. भट्ट अने मणिशंकर प्रा. शर्मा, खैस्ताब्द-१९४८, प्रकाशक- 
धी सन्देश ली. वती ननन्‍्दलाल चुनीलाल बोडीवाब्ठा, प्राप्तिस्थान- नन्दलाल 
चुनीलाल बोडीवाव्ठा, अमदावाद, मुद्रक- धी संदेश ली.बती, शातिलाल वाडीलाल 


शाह, अमदावाद 
७) पुस्तकनाम-प्रेक्टीकल ओस्ट्रोलोजी प्रथमखण्ड (गुजराती) 
लेखक-मरहुमदीनशाह शाहपुरजी होमीयर, आवृत्ति-५मी आवृति, खैस्ताब्द-१९९२ 


प्रकाशक-अरविन्द पण्ड्या, ओन.अम.त्रिपाठी प्राःली. १६४-शामव्ठदास गान्धीमार्ग, 
मुम्बई-४००००२, विक्रमसंवत्‌-२०४८, प्राप्तिस्थान- ओन.अओम.नत्रिपाठी, प्रा.ली., 
१६४-शामव्ठदास, गान्धीमार्ग, मुम्बई-४००००२, मुद्रक-रजनी प्रिन्टरी, १४९ 


सामव्ठदास, गान्धीमार्ग, मुम्बई-४००००२ 
८) पुस्तकनाम-मुहूर्तमुक्तावलि: (टीका-गुजराती ) 


लेखक-कल्याणजी रणछोडजी व्यास, आवृत्ति-२ आवृत्ति, खैस्ताब्द-१९११ 
प्रकाशक-महादेवरामचंद्र बुकसेलर, त्रणदरवाजा, अमदावाद, विक्रमसंवत्‌-१९६७ 
प्राप्तिस्थान- त्रणदरवाजा, बालेटनी हवेली पासे, अमदावाद, मुद्रक- श्रीलक्ष्मी प्रिन्टिंग 
प्रेस 


९) पुस्तकनाम- श्रीनैमित्तिककर्मप्रकाश (संस्कृत-गुजराती ) 


लेखक-श्रीपीतांबर गोविंदराम भट्ट, आवृत्ति-अढारमी आवृत्ति, खैस्ताब्द-२०००, 


प्रकाशक- हा.व्यवस्थापक ट्रस्टीमंडण, आन्नदाश्रम, बीलखा, विक्रम संवत्‌-२०५७ 


प्राप्तिस्थान- हा.व्यवस्थापक ट्रस्टीमंडण, आन्नदाश्रम, बीलखा, मुद्रक:-राधेश्याम 


प्रिन्टिग प्रेस, ५३-५४ सी-१, बोरडीगेट, भावनगर-३६४०० १ 
१०) पुस्तकनाम- श्रीविद्या (गुजराती) 


लेखक-मानसिंहभाई चावडा, आवृत्ति-प्रथमावृति, संस्करणवर्ष-१९९७, प्रकाशक-मा 
श्री अरविंद साधना केन्द्र, राजकोट, प्राप्तिस्थान-प्रवीण पुस्तक भण्डार, लाभ चेम्बर्स 


म्यु.कॉर्पो. सामे, ढेबर रोड,राजकोट, मुद्रक:-प्रवीण प्रकाशन, वेरावव्ठ, जि. राजकोट 
११) पुस्तकनाम-श्रीअथर्ववदीय आह्लिकप्रकाश (गुजराती) 


लेखक-पुज्यपाद ब्रह्मनिष्ट महाराज श्रीमन्नथुरामशर्मा आचार्यजी, आनंदाश्रम बीलखा 
आवृत्ति-४थी आवृति, खैस्ताब्द-१९५९, प्रकाशक-पू.महाराज श्रीमन्नथुरामशर्मा 
आचार्यजी-आनंदाश्रम बीलखा, विक्रमसंवत्‌ू-२०१५, प्राप्तिस्थान- पू.महाराज 
श्रीमन्नथुरामशर्मा आचार्यजी-आनंदाश्रम बीलखा, मुद्रक-पारेख केवणचंद कानजीभाई 


गौण्डल 


९१२० 


१२) पुस्तकनाम-श्रीदुर्गासप्तशती सचित्र (गुजराती) 


गुजराती अनुवादक-पो.जोईताराम अम.पटेल, आवृत्ति-प्रथमावृत्ति, प्रकाशक-गीताप्रेस 
गोरखपुर-२७३००५, विक्रमसंवत्‌-२०६२, प्राप्तिस्थान-गोविन्द्भवन कार्यालय, 


कोलकाता नु संस्थान, गीताप्रेस, गोरखपुर, मुद्रक- गीताप्रेस गोरखपुर 
१३) पुस्तकनाम- श्रीमद्भगवतगीता (गुजराती) (बुककोड-४६७) 


लेखक-व्यासमुनि, आवृत्ति-चौद, पुनर्मुद्रण, प्रकाशक- गीताप्रेस गोरखपुर २७३००५ 
विक्रमसंवत्‌-२०६३, प्राप्तिस्थान- गोबिन्दभवन-कार्यालय, कोलकाता नु संस्थान, 


गोरखपुर-२७३० ०५, मुद्रक- गीताप्रेस गोरखपुर-२७३००५ 
१४) पुस्तकनाम-स्त्रीओ माटे कर्तव्यबोध (गुजराती) (बुककोड-१ ०४६) 


लेखक-जयदयाल गोयन्दका, आवृत्ति-पांचमी,  खैस्ताब्द-२००३, प्रकाशक- 
गोबिन्दभवन-कार्यालय, गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३००५, प्राप्तिस्थान-गीताप्रेस, 
गोरखपुरनी पुस्तक-दूकान, वैभव एपार्टमेन्ट, भटार रोड, सूरत-३९५००१, मुद्रक- 


गोबिन्दभवन-कार्यालय, गीताप्रेस, गोरखपुर-२७३००५ 
१५७) पुस्तकनाम-सचित्र सामुद्रिकशास्त्र (गुजराती) 


लेखक-लक्ष्मीशंकर हरीशंकर याज्ञिक, प्रकाशक- श्रीहरिहर पुस्तकालय, बुकसेलर्स 
ओन्ड पब्लिशर्स, टावर रोड, सूरत, प्राप्तिस्थान- श्रीहरिहर पुस्तकालय, बुकसेलर्स 
ओन्ड पब्लिशर्स, टावर रोड, सूरत, मुद्रक-धी कृष्ण प्रिं.प्रेस, अम.के.राणा, नवापुर, 


नवीसडक, सूरत 


१६) पुस्तकनाम-सुन्दरकाण्ड(गुजराती) 


लेखक- श्रीगोस्वामी तुजसीदासजी, सम्पादक- मुद्रक-दिव्यभास्करदैनिक (समाचार 


पत्र) 
१७) पुस्तकनाम-संहिताज्योतिषफलदर्पण (गुजराती) 


लेखक अने सम्पादक-वकील साकरलाल शंभुलाल देसाई, खैस्ताब्द-१९०३ 
प्रकाशक-इच्छालाल अमृतलाल मामलतदार, विक्रमसंवत्‌-१९५९, प्राप्तिस्थान- 


भरुच, गुजरात, मुद्रक-ज्ञानोदय छापकानु, नवाडेरा पासे, भरुच, गुजरात 


(३) अडःगलभाषापुस्तकानां सूचि: - 


() 800 #976:- 59893 5 (07056 0[0॥४०073/% 

(007[0॥6/5 :- ।.१.69|9, 2.।.१90000, ६७॥४0॥:- * ६0४0॥, 
/€९३४॥:- 2000, ?2५७0॥5५॥6/:- ४३५४४॥९९४ ?9/॥0०४॥४075(।॥703)।70. 
जिवा9॥, 050], 000॥/९55:- ४३४॥९९४ +005९, 60।५॥९७| 
२030, ४॥९४709839/, /॥॥॥393/030-380052, ?/॥॥/60 0%:- 
59389 0०65, /॥॥॥8009/030 


(2) 800 #9॥76:- 37807॥93४0%५9(30५७।॥3|) 
४०0।७॥6:-व4, ६0॥079| 809॥0:- १७0॥3 289॥76॥, ।(.।(५७॥॥| ७॥॥॥ 


२७]9, 5.59॥/(9079/9५93॥, ।(.४.५3॥॥79, ॥९3॥:- 999 


2॥7608 370 ?७७05#6/:-४0/.5॥3//93/93 र२ि88॥५४५४7॥, ०४ ॥[॥6 
४७5५3709. 2655, _॥#6 ॥7॥#6050[//0०४| $0८607/॥, ४0०9 
(॥6॥॥73-600020 

&8000॥/655:- ॥#6 #0%४697 ॥70797५9 /४० २९५९३४/० (शा, 
॥#760500॥039।| 50८60; , [0९773-600020, ॥0व 


(3) 800/( ॥9706:- 5$५४४]70979593ए 090/09377 (स्वनवासवदतम्‌) 


(सशाष्रड-5व75द) 0प्र07:- ४३॥३/४४ 5॥7९6€ 8॥353 
(महाकविश्रीभास: ), #४37:- 96, ?५७0॥५#67:- एाप्गां।व)] ]9वएावां 
9पणा, शागशाव३०', 8090/655:- - एापा।३| ॥9093५वगा 30९८॥- 


3॥3५7938937 2॥7606 02%५:- ॥॥6 गाता गा 97778 ५४०१5. 


(4) 800 #॥976:- २।४॥७।४ ५ |५॥९४५-/९४।॥ 5६[00९676॥/5 ०ए 
2|976॥7५9 ?2059[70॥5 

ल्‍(0७0।:- १30093॥ '४९॥।८४४७, ८४॥४०07 १९३।॥:- 997 

20|॥5॥6/:- ?.३.।(७॥)9., ॥|3| ?/3/(95#॥93॥93, 57 |/ा।॥ [0930', 


(३॥| 


397॥893|0।6-9, »५४३४॥९€९७।९ ४:- 5 ४४४॥ ॥030, 89॥893|0/6-9 


2॥760 02%:- 9॥] (९. ४३५०७, ।8| 2॥॥77675, 807709%-59 


(5) 80006 ॥9॥6:- ७0७४३॥०९ &.ाशाशां5 ०एा ?]|ा९ॉ5५ 


205707 600 00॥6€ ॥४7१0/60 €/5५ 


(95-2050 8.0.), &७४॥07:- ४.९.।/७॥॥॥१॥। (।/./४७), ६(४०॥:- 
27 5६00४070, ४९3॥।:-]972, ?७0॥5५5॥6/:- 5७0 (४. |[97॥7|  ॥॥6 
५5570 र२९5९३/०॥ 39023५७५, 57/6 २४]०9 ण०07९0270/9 506९८, 
(3|९८परा9-6, 800॥/655:- 5-776, रिवरंगण7श070079.. #॥/€€ा 


(७॥८५७४३-6, 2/777:-5.0 . (0॥09/। 2 ।(9|[009 [2/255 


(6) 800रऐपिद्या)९:- 0293 5 ७णाफञा॥९रतव ए9लांणावा' प्र 
खप707- 8...590993)॥, ?प्09॥5॥67- 0३) ?प्र0॥58॥06४/ 
ठ50047655:- 3/झ धशापोफपाता पिंव९8०7%, (0०गाग0ं.प7, 
ख९१37034-38002व, ?#7767- ७807॥९0990934-38002व] 


(72) 800/ ४४॥॥९८:- 0)60070 5८॥०00। ॥॥$५ 

50॥0९6 #0 (ए०70879[0020:- ?.700५९700/970. ४५॥॥५, 
६0॥007:-307" ६00४०), ४९३४॥:-2000, ?७७०॥5५॥#6॥:-9 37 729॥ 
(90, 0)/000 (७॥४९॥५४५४ 2९९5५, /00/€55:-7॥709 |0।9॥/% 
300॥08, 47 508॥ २००३७, ४९४७४ 06॥-44000, /॥7॥60:- 
0)0079 (४४९५५ ?2/665, ॥03 [0/73/५ 39५0॥8, 47 $॥8॥ 
२०30, ४९४४ 0€॥-44000. 


(४)हस्तलिखितानां सूचिः- 


(१) ग्रन्थनाम-मानसागरीपद्धतिः 
लेखक:-अप्राप्तम्‌ ( अज्ञातम्‌) 
लिपिकार:-शाण्डिल्यगोत्रोद्धव: श्रीमद्ठाजिक वंशमण्डनमणिफज्योतिर्विदामग्रणी: । 


श्रौतस्मार्तरतोजनार्दनइतिख्यात:  स्वकीयैर्गुणै: स्तत्सूनुर्हरजीदशांसफुटतरां  चक्रे 
परांयोगिनीं।।१।।  शकसंवत्‌-१७८२, अधीक आश्विन शुक्ल-१ २,तददिने 


मानसागरीग्रन्थ समाप्त: । 
(२) ग्रन्थनाम -मुहूर्तचिन्तामणि: 
लेखक:-पश्रीमद्दैवज्ञानन्त सुतदैवज्ञराम: 


लिपिकार:-गाक्रिजावन्त॑ सेन श्रीधरेणप्रयत्ततः मुमदबायुर्या स्वकेयन्त्रेमुद्रितोय॑ 
शिलाक्षरै: रत्नागिरि समिपस्थलांजग्रामनिवासिना बापुशासत्री संज्ञेतित यथामति 
विशोधित:। शकसंवत्‌-१७८१ सिद्धार्थिवत्सरे, सहस्यस्तिविश्वायां तथौ, सौम्यदिने 
शुभे वहिनक्षत्रे, 


९१५ 


तृतीयो विभाग: 
दश्मं परिशिष्ट म्‌ 


ग्रन्थसम्बद्धविषयप्रदर्शकविविधचित्राणि 


९१६ 





आअहचार: 


९१७ 





सूर्यचार: 








शनिचारः 


९२० 





ग्रहणमर्‌ 


९२१ 





९२२ 





सर्यसंक्रान्ति: 


९२३ 


ईशाना पूर्वा आग्नेया 





वायव्या पश्चिमा नै्रत्या 


ब्रहर्षिकश्यपोक्तवास्तुमण्डलम्‌ 


८७9९ 





१२५ 





९२६ 











भूकम्प: 





धुमकेतु ++ 





इन्द्रधनुः 





९३० 





उल्कापात: 


९३१ 





प्रेघगर्भ : 


व वडोदरा, हस्तलिखितं क्र.२३७६१-प्रथमपृष्ठम्‌ 


प्राच्यविद्यामंदिरमू, वडोदरा, हस्तलिखितं क्र.९१७७-ग्रथमपृष्टम 


रणवीरसंस्कुलाजुसं॑धाक्पुस्तकालय:, जम्मु, हस्तलिखित॑ क्र स्टेज. ९ ५६-फ्रबमपाम 


प्राच्यविद्याम॑दिरम्‌, वडोदरा, हस्तलिखितं क्र.९२३५-प्रथमपृष्ठम्‌ 








लि क्र.२९३७-प्रथमपृष्ठम्‌ 





९३३